संसार हाचि दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ । मागां बोलिली तळमळ । गर्भवासाची ॥ १॥

संसार हेच दुःखाचे मूळ आहे, त्यात दुःखाचे विस्तवासारखे चटके सतत लागत राहतात; मागील समासात गर्भवासातील तळमळ सांगितली होती.

गर्भवासीं दुःख जालें । तें बाळक विसरलें । पुढें वाढों लागलें । दिवसेंदिवस ॥ २॥

गर्भवासात जे दुःख भोगले, ते बाळक विसरून गेले आणि दिवसेंदिवस ते मोठे होऊ लागले.

बाळपणीं त्वचा कोंवळी । दुःख होतांचि तळमळी । वाचा नाहीं तये काळीं । सुखदुःख सांगावया ॥ ३॥

बाळपणी त्वचा अतिशय कोवळी असते, थोडेही दुःख झाले की ते तळमळते; पण त्या वेळी आपले सुखदुःख सांगायला त्याला वाचाच नसते.

देहास कांहीं दुःख जालें । अथवा क्षुधेनें पीडलें । तरी तें परम आक्रंदलें । परी अंतर नेणवे ॥ ४॥

शरीराला काही दुःख झाले किंवा भूक लागली, तर ते खूप रडते, पण त्याच्या मनातले नेमके काय दुखते आहे ते कोणाला कळत नाही.

माता कुरवाळी वरी । परी जे पीडा जाली अंतरीं । ते मायेसी न कळे अभ्यांतरीं । दुःख होये बाळकासीं ॥ ५॥

माता त्याला वरून कुरवाळते, पण आतून त्याला जी पीडा होत असते ती मातेला कळत नाही; अशा प्रकारे बाळाला आतल्या आत दुःख सोसावे लागते.

मागुतें मागुतें फुंजे रडे । माता बुझावी घे‍ऊन कडे । वेथा नेणती बापुडें । तळमळी जीवीं ॥ ६॥

ते वारंवार हुंदके देत रडते, माता त्याला कडेवर घेऊन समजावते, पण त्याची नेमकी वेदना कोणालाच कळत नाही आणि ते बिचारे आतल्या आत तळमळत राहते.

नानाव्याधीचे उमाळे । तेणें दुःखें आंदोळे । रडे पडे कां पोळे । अग्निसंगें ॥ ७॥

नाना व्याधींचे झटके येतात, त्या दुःखाने ते हेलकावते, कधी रडते, कधी पडते तर कधी विस्तवाच्या संगतीने भाजूनही घेते.

शरीर रक्षितां नये । घडती नाना अपाये । खोडी अधांतरीं होये । आवेवहीन बाळक ॥ ८॥

बाळकाच्या शरीराचे नीट रक्षण करता येत नाही, त्यामुळे नाना अपघात घडतात आणि कधी काही अपाय होऊन ते व्यंग असलेले बाळकही होऊ शकते.

अथवा अपाय चुकले । पूर्णपुण्य पुढें ठाकलें । मातेस ओळखों लागलें । दिवसेंदिवस ॥ ९॥

किंवा असे अपाय टळले आणि पूर्वपुण्याईमुळे ते वाचले, तर दिवसेंदिवस ते आपल्या मातेला ओळखू लागते.

क्षणभरी मातेस न देखे । तरी आक्रंदें रुदन करी दुःखें । ते समईं मातेसारिखें । आणीक कांहिंच नाहीं ॥ १०॥

क्षणभरही माता दिसेनाशी झाली की ते आक्रंदून रडू लागते; त्या वेळी त्याला मातेसारखे दुसरे काहीच जवळचे वाटत नाही.

आस करून वास पाहे । मातेविण कदा न राहे । वियोग पळमात्र न साहे । स्मरण जालियां नंतरें ॥ ११॥

ते आशेने तिची वाट पाहत राहते, मातेशिवाय ते क्षणभरही राहू शकत नाही; एकदा तिची आठवण झाली की क्षणभराचाही विरह त्याला सहन होत नाही.

जरी ब्रह्मादिक देव आले । अथवा लक्ष्मीने अवलोकिलें । तरी न वचे बुझाविलें । आपले मातेवांचुनी ॥ १२॥

ब्रह्मादी देव जरी आले किंवा प्रत्यक्ष लक्ष्मीनेच पाहिले, तरी आपल्या मातेशिवाय ते कोणाकडूनही समजूत घातलेले समाधानी होत नाही.

कुरूप अथवा कुलक्षण । सकळांहूनि करंटेपण । तरी नाहीं तीसमान । भूमंडळीं कोणी ॥ १३॥

माता कितीही कुरूप, अवगुणी किंवा सर्वात दुर्दैवी असली, तरीही बाळाला त्या मातेसमान संपूर्ण पृथ्वीतलावर दुसरे कोणीच वाटत नाही.

ऐसें तें केविलवाणें । मातेविण दिसे उणें । रागें परतें केलें तिनें । तरी आक्रंदोनी मिठी घाली ॥ १४॥

असे ते बिचारे बाळ मातेशिवाय अपुरे भासते; रागाने तिने त्याला दूर लोटले तरी ते आक्रंदून तिलाच जाऊन मिठी मारते.

सुख पावे मातेजवळी । दुरी करितांचि तळमळी । अतिप्रीति तयेकाळीं । मातेवरी लागली ॥ १५॥

मातेजवळ असले की त्याला सुख वाटते, दूर केले की ते तळमळू लागते; त्या वयात मातेवरच त्याची सर्वस्व प्रीती जडलेली असते.

तंव ते मातेस मरण आलें । प्राणी पोरटें जालें । दुःखें झुर्णीं लागलें । आई आई म्हणोनी ॥ १६॥

तोच त्याच्या मातेला मरण येते, ते पोरके होते आणि "आई आई" म्हणत दुःखाने झुरू लागते.

आई पाहातां दिसेना । दीनरूप पाहे जना । आस लागलिसे मना । आई ये‍ईल म्हणोनी ॥ १७॥

आई कुठेही दिसत नाही, ते दीनवाणे होऊन इतर लोकांकडे पाहते; तरीही मनाला आस असते की आई परत येईल.

माता म्हणौन मुख पाहे । तंव ते आपुली माता नव्हे । मग हिंवासलें राहे । दैन्यवाणें ॥ १८॥

कोणाला माता समजून ते तिच्याकडे पाहते, पण ती आपली आई नसते; मग ते गारठून, दीनवाणे होऊन तसेच राहते.

मातावियोगें कष्टलें । तेणें मानसीं दुःख जालें । देहहि क्षीणत्व पावलें । आतिशयेंसीं ॥ १९॥

मातेच्या वियोगाने ते फार कष्टी होते, मनाला अपार दुःख होते आणि त्यामुळे त्याचे शरीरही अत्यंत क्षीण होते.

अथवा माताहि वांचली । मायलेंकुरा भेटी जाली । बाळदशा ते राहिली । देवसेंदिवस ॥ २०॥

किंवा असेही होते की माता वाचली आणि आई-मुलाची भेट झाली; मग दिवसेंदिवस त्याची बाळदशा सरत जाते.

बाळपण जालें उणें । दिवसेंदिवस होये शाहाणें । मग ते मायेचें अत्यंत पेरूणें । होतें, तें राहिलें ॥ २१॥

बाळपण कमी होत जाते, दिवसेंदिवस ते समजूतदार होते; आणि मग मातेचे जे अत्यंत जिवापाड पांघरून होते, तेही सरळ ओसरत जाते.

पुढें लो लागला खेळाचा । कळप मेळविला पोरांचा । आल्यगेल्या डायाचा । आनंद शोक वाहे ॥ २२॥

पुढे त्याला खेळाचा नाद लागतो, मुलांचा एक घोळका जमवला जातो आणि खेळातल्या डावाच्या हारजितीने त्याला आनंद-शोक दोन्ही वाटू लागतात.

मायेबापें सिकविती पोटें । तयाचें परम दुःख वाटे । चट लागली न सुटे । संगती लेंकुरांची ॥ २३॥

आईवडील प्रेमापोटी त्याला काही शिकवू पाहतात, पण त्याला त्याचे फार दुःख वाटते; कारण त्याला मुलांच्या संगतीची अशी चटक लागलेली असते की ती काही सुटत नाही.

लेंकुराअंमध्यें खेळतां । नाठवे माता पिता । तंव तेंथेहि अवचिताअ । दुःख पावला ॥ २४॥

मुलांबरोबर खेळण्यात दंग असताना आईवडिलांचीही आठवण राहत नाही; पण त्या खेळण्यातही अचानक त्याला काही दुःख भोगावे लागते.

पडिले दांत फुटला डोळा । मोडले पाय जाला खुळा । गेला माज अवकळा- । ठाकून आली ॥ २५॥

कधी दात पडतात, कधी डोळा फुटतो, कधी पाय मोडतो तर कधी तो अपंगच होतो; अशा प्रकारे त्याची शोभा जाऊन कुरूपताच त्याच्या वाट्याला येते.

निघाल्या देवी आणी गोवर । उठलें कपाळ लागला ज्वर । पोटसुळीं निरंतर । वायगोळा ॥ २६॥

त्याला देवी, गोवर असे रोग होतात, कपाळावर सूज येते, ताप भरतो आणि सतत पोटदुखीने वायुगोळा त्रास देत राहतो.

लागलीं भूतें जाली झडपणी । जळीच्या मेसको मायेराणी । मुंज्या झोटिंग करणी । म्हैसोबाची ॥ २७॥

त्याला भूतबाधा होते, झटके येतात; लोक म्हणतात की पाण्यातील मेसको, मायेराणी, मुंज्या, झोटिंग किंवा म्हैसोबा यांची ही करणी आहे.

वेताळ खंकाळ लागला । ब्रह्मगिर्ह्हो संचरला । नेणों चेडा वोलांडिला । कांहीं कळेना ॥ २८॥

कोणी म्हणतात वेताळ-खवीस लागला, कोणी म्हणतात ब्रह्मसमंध शिरला, कोणी म्हणतात एखाद्या करणीवरून तो गेला; काहीच नक्की कळत नाही.

येक म्हणती बीरे देव । येक म्हणती खंडेराव । येक म्हणती सकळ वाव । हा ब्राह्मणसमंध ॥ २९॥

कोणी म्हणतात हा वीर देवाचा प्रकोप आहे, कोणी म्हणतात हा खंडेरायाचा प्रकोप आहे, तर कोणी म्हणतात हे सगळे खोटे आहे, हा फक्त ब्राह्मणसमंध आहे.

येक म्हणती कोणें केलें । आंगीं देवत घातले । येक म्हणती चुकलें । सटवाईचें ॥ ३०॥

कोणी म्हणतात कोणीतरी करणी करून त्याच्या अंगात देवत घातले आहे, तर कोणी म्हणतात हे सटवाईकडून काहीतरी चुकले आहे.

येक म्हणती कर्मभोग । आंगीं जडले नाना रोग । वैद्य पंचाक्षरी चांग । बोलाऊन आणिले ॥ ३१॥

कोणी म्हणतात हा त्याच्या कर्माचा भोग आहे, त्याला नाना रोग जडले आहेत; मग चांगले वैद्य आणि मंत्रतंत्र जाणणारे पंचाक्षरी बोलावले जातात.

येक म्हणती हा वांचेना । येक म्हणती हा मरेना । भोग भोगितो यातना । पापास्तव ॥ ३२॥

कोणी म्हणतात हा वाचणार नाही, कोणी म्हणतात हा मरतही नाही; तो आपल्या पूर्वपापांमुळे नुसत्या यातनाच भोगत आहे.

गर्भदुःख विसरला । तो त्रिविधतापें पोळला । प्राणी बहुत कष्टी जाला । संसारदुःखें ॥ ३३॥

गर्भवासातील दुःख जरी तो विसरला असला, तरी आता त्रिविध तापांनी (तीन प्रकारच्या दुःखांनी) तो पोळला जातो आणि संसारदुःखाने अतिशय कष्टी होतो.

इतुकेंहि चुकोन वांचला । तरी मारमारूं शाहाणा केला । लोकिकीं नेटका जाला । नांव राखे ऐसा ॥ ३४॥

एवढे सगळे टळून तो वाचला, तरी त्याला मारझोड करूनच शहाणे केले जाते; आणि अशा प्रकारे तो लोकांत नावाजण्याजोगा, घराण्याचे नाव राखणारा बनतो.

पुढें मायबापीं लोभास्तव । संभ्रमें मांडिला विव्हाव । दाऊनियां सकळ वैभव । नोवरी पाहिली ॥ ३५॥

पुढे आईवडील प्रेमापोटी उत्साहाने त्याचे लग्न ठरवतात, सर्व वैभव दाखवून त्याच्यासाठी वधू पाहिली जाते.

वर्ह्हाडीवैभव दाटलें । देखोन परमसुख वाटले । मन हें रंगोन गेलें । सासुरवाडीकडे ॥ ३६॥

लग्नाच्या वऱ्हाडाचे सर्व वैभव पाहून त्याला अतिशय आनंद वाटतो आणि त्याचे मन सासुरवाडीकडे पूर्णपणे रंगून जाते.

मायबापीं भलतैसें असावें । परी सासुरवाडीस नेटकें जावें । द्रव्य नसेल तरी घ्यावें । रुण कळांतरें ॥ ३७॥

आईवडिलांची परिस्थिती कशीही असो, पण सासुरवाडीत मात्र थाटामाटाने जावे असे त्याला वाटते; पैसे नसतील तर कालांतराने फेडायचे या विचाराने कर्ज काढून तजवीज केली जाते.

आंतर्भाव ते सासुरवाडीं । मायेबापें राहिलीं बापुडीं । होताती सर्वस्वें कुडकुडीं । तितुकेंच कार्य त्यांचें ॥ ३८॥

त्याचे खरे मन आता सासुरवाडीतच गुंतलेले असते, बिचारे आईवडील मागे उपेक्षित राहतात; त्यांना जे काही उरतेसुरते मिळेल तेवढेच त्यांचे काम.

नोवरी आलियां घरा । अती हव्यास वाटे वरा । म्हणे मजसारिखा दुसरा । कोणीच नाहीं ॥ ३९॥

नववधू घरी आल्यावर त्याला तिच्याविषयी अतिशय ओढ वाटू लागते; तो मनात म्हणतो, "माझ्यासारखा भाग्यवान दुसरा कोणीच नाही."

मायबाप बंधु बहिणी । नोवरी न दिसतां वाटे काणी । अत्यंत लोधला पापिणीं । अविद्येनें भुलविला ॥ ४०॥

आईवडील, भाऊ, बहिणी सर्व त्याला परके भासतात, फक्त वधू क्षणभर न दिसली तरी त्याला चुकल्यासारखे वाटते; अशा प्रकारे तो त्या स्त्रीच्या मोहात पूर्ण गुंतून अविद्येने भुलवला जातो.

संभोग नस्तां इतुका प्रेमा । योग्य जालिया उलंघी सीमा । प्रीती वाढविती कामा- । करितां प्राणी गुंतला ॥ ४१॥

संभोग सुरू होण्याआधीच इतके प्रेम असते, आणि प्रत्यक्ष योग्य वय झाल्यावर तर ते सर्व मर्यादा ओलांडते; कामवासनेपायी प्रीती वाढवत जाऊन जीव पूर्णपणे गुंतून पडतो.

जरी न देखे क्षण येक डोळां । तरी जीव होय उताविळा । प्रीतीपात्र अंतर्कळा । घे‍ऊन गेली ॥ ४२॥

तिला क्षणभरही डोळ्यांना न पाहिले तरी त्याचा जीव व्याकूळ होतो; प्रिय पात्राने त्याचे अंतःकरणच जणू आपल्याजवळ घेऊन टाकले आहे.

कोवळे कोवळे शब्द मंजुळ । मर्यादा लज्या मुखकमळ । वक्त्रलोकनें केवळ । ग्रामज्याचे मैंदावें ॥ ४३॥

तिचे कोमल मधुर शब्द, तिच्या मुखावरील लज्जा-मर्यादा आणि तिचे मुखदर्शन यांतच जणू सगळ्या जगाची मोहिनी सामावलेली भासते.

कळवळा येतां सांवरेना । शरीर विकळ आवरेना । अनेत्र वेवसाईं क्रमेना । हुरहुर वाटे ॥ ४४॥

तिच्याविषयीचा कळवळा दाटून आला की तो आवरता येत नाही, शरीर विकल होते, ते सावरता येत नाही; इतर कोणत्याही कामात मन रमत नाही आणि सतत हुरहुर लागून राहते.

वेवसाय करितां बाहेरी । मन लागलेंसे घरीं । क्षणाक्षणां अभ्यांतरीं । स्मरण होये कामिनीचें ॥ ४५॥

बाहेर काम करत असतानाही त्याचे मन घरातच अडकलेले असते; क्षणाक्षणाला त्याच्या अंतर्मनात त्या स्त्रीचीच आठवण येत राहते.

तुम्हीं माझिया जिवांतील जीव । म्हणौनी अत्यंत लाघव । दाऊनियां चित्त सर्व । हिरोन घेतलें ॥ ४६॥

"तूच माझ्या जिवाचा जीव आहेस" असे म्हणत ती त्याच्याशी अत्यंत गोड-लाघवी वागते आणि त्याचे संपूर्ण मनच हिरावून घेते.

मैद सो‍इरीक काढिती । फांसे घालून प्राण घेती । तैसें आयुष्य गेलियां अंतीं । प्राणीयांस होये ॥ ४७॥

ठक लोक फसवून नाते जोडतात आणि सापळे लावून जीव घेतात; त्याचप्रमाणे इथेही आयुष्य असे संपत आले की शेवटी माणसाची हीच अवस्था होते.

प्रीति कामिनीसीं लागली । जरी तयेसी कोणी रागेजली । तरी परम क्षिती वाटली । मानसीं गुप्तरूपें ॥ ४८॥

पत्नीवर इतके प्रेम जडलेले असते की तिला कोणी रागावले, तरी त्याला मनातल्या मनात अतिशय वाईट वाटते.

तये भार्येचेनि कैवारें । मायेबापासीं नीच उत्तरें । बोलोनियां तिरस्कारें । वेगळा निघे ॥ ४९॥

आपल्या बायकोची बाजू घेऊन तो आईवडिलांशी उद्धटपणे, तुच्छतेने बोलतो आणि त्यांचा अपमान करून त्यांच्यापासून वेगळा राहायला निघतो.

स्त्रीकारणें लाज सांडिली । स्त्रीकारणें सखीं सोडिलीं । स्त्रीकारणें विघडिलीं । सकळहि जिवलगें ॥ ५०॥

बायकोसाठी त्याने लाज सोडली, बायकोसाठी मित्रांना सोडले आणि बायकोसाठी सगळे जिवलग नातेवाईकही दुरावले.

स्त्रीकारणें देह विकिला । स्त्रीकारणें सेवक जाला । स्त्रीकारणें सांडविला । विवेकासी ॥ ५१॥

बायकोसाठी त्याने आपला देह विकला, बायकोसाठी तो दुसऱ्याचा नोकर बनला आणि बायकोसाठी त्याने विवेकालाही सोडून दिले.

स्त्रीकारणें लोलंगता । स्त्रीकारणें अतिनम्रता । स्त्रीकारणें पराधेनता । अंगिकारिली ॥ ५२॥

बायकोसाठी त्याने लाचारी पत्करली, बायकोसाठी अतिशय नम्रता स्वीकारली आणि बायकोसाठी परावलंबित्वही अंगीकारले.

स्त्रीकारणें लोभी जाला । स्त्रीकारणें धर्म सांडिला । स्त्रीकारणें अंतरला । तीर्थयात्रा स्वधर्म ॥ ५३॥

बायकोसाठी तो लोभी बनला, बायकोसाठी त्याने धर्माचरण सोडले आणि बायकोसाठी तीर्थयात्रा व स्वधर्मापासूनही तो दुरावला.

स्त्रीकारणें सर्वथा कांहीं । शुभाशुभ विचारिलें नाहीं । तनु मनु धनु सर्वही । अनन्यभावें अर्पिलें ॥ ५४॥

बायकोसाठी त्याने चांगले-वाईट काहीच नीट विचारात घेतले नाही; त्याने आपले तन, मन, धन हे सर्वस्व तिलाच अनन्यभावाने अर्पण केले.

स्त्रीकारणें परमार्थ बुडविला । प्राणी स्वहितास नाडला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । स्त्रीकारणें कामबुद्धी ॥ ५५॥

बायकोसाठी त्याने परमार्थ बुडवला, स्वतःच्याच खऱ्या हिताला तो मुकला; कामवासनेपायी तो ईश्वराच्या बाबतीत उदासीन, लाजिरवाणा बनला.

स्त्रीकारणें सोडिली भक्ती । स्त्रीकारणें सोडिली विरक्ती । स्त्रीकारणें सायोज्यमुक्ती । तेहि तुछ्य मानिली ॥ ५६॥

बायकोसाठी त्याने भक्ती सोडली, बायकोसाठी वैराग्य सोडले आणि बायकोसाठी त्याने सायुज्यमुक्तीलाही तुच्छ मानले.

येके स्त्रियेचेनि गुणें । ब्रह्मांड मानिलें ठेंगणें । जिवलगें तीं पिसुणें । ऐसीं वाटलीं ॥ ५७॥

एका स्त्रीच्या मोहापायी त्याला संपूर्ण ब्रह्मांडही ठेंगणे वाटू लागले, आणि आपले खरे जिवलगही त्याला शत्रूसारखे वाटू लागले.

ऐसी अंतरप्रीति जडली । सार्वस्वाची सांडी केली । तंव ते मरोन गेली । अकस्मात ॥ ५८॥

अशी अंतःकरणापासूनची प्रीती जडली आणि त्यासाठी त्याने सर्वस्वाचा त्याग केला, इतक्यात ती स्त्री अचानक मरण पावली.

तेणें मनीं शोक वाढला । म्हणे थोर घात जाला । आतां कैंचा बुडाला । संसार माझा ॥ ५९॥

त्यामुळे त्याच्या मनात शोक दाटून आला; तो म्हणतो, "फार मोठा घात झाला, आता माझा संसारच बुडाला."

जिवलगांचा सोडिला संग । अवचिता जाला घरभंग । आतां करूं मायात्याग । म्हणे दुःखें ॥ ६०॥

ज्यांची संगत त्याने सोडली होती त्या जिवलगांचाच त्याला आता आधार उरत नाही, अचानक घर उद्ध्वस्त होते; तो दुःखाने म्हणतो, "आता मी सर्व त्याग करून जाईन."

स्त्री घे‍ऊन आडवी । ऊर बडवी पोट बडवी । लाज सांडून गौरवी । लोकां देखतां ॥ ६१॥

मृत पत्नीचे शव आडवे घेऊन तो ऊर बडवतो, पोट बडवतो आणि लाज सोडून सगळ्यांदेखत तिचे गुणगान गातो.

म्हणे माझें बुडालें घर । आतां न करी हा संसार । दुःखें आक्रंदला थोर । घोर घोषें ॥ ६२॥

तो म्हणतो, "माझे घरच बुडाले, आता मी हा संसार करणार नाही"; असे म्हणत तो मोठ्याने आक्रोश करून रडतो.

तेणें जीव वारयावेघला । सर्वस्वाचा उबग आला । तेणें दुःखें जाला । जोगी कां महात्मा ॥ ६३॥

त्यामुळे त्याचे मन उदास होते, सर्वस्वाचा उबग येतो आणि त्या दुःखाच्या भरात तो एखादा जोगी किंवा महात्मा बनून जातो.

कां तें निघोन जाणें चुकलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें । तेणें अत्यंतचि मग्न जालें । मन द्वितीय संमंधीं ॥ ६४॥

किंवा असेही होते की घर सोडून जाणे टळते आणि तो पुन्हा दुसरे लग्न करतो; मग त्याचे मन पूर्णपणे या दुसऱ्या नात्यातच गुंतून जाते.

जाला द्वितीय संमंध । सवेंचि मांडिला आनंद । श्रोतीं व्हावें सावध । पुढिले समासीं ॥ ६५॥

अशा प्रकारे दुसरे लग्न होते आणि लगेच पुन्हा नव्याने संसारसुखाचा आनंद सुरू होतो; श्रोत्यांनी पुढील समासात याकडे सावध लक्ष द्यावे.