संसार म्हणिजे सवेंच स्वार । नाहीं मरणास उधार । मापीं लागलें शरीर । घडीनें घडी ॥ १॥

संसार म्हणजे स्वार होऊन लगेच निघून जाणारा प्रवासी आहे; मृत्यूला उसने-उधार असे काही नसते, प्रत्येक घटकेगणिक शरीराचे आयुष्य मोजले जात असते.

नित्य काळाची संगती । न कळे होणाराची गती । कर्मासारिखे प्राणी पडती । नाना देसीं विदेसीं ॥ २॥

काळाची सोबत नित्य चालूच असते, पुढे काय होणार आहे ते कळत नाही; आपापल्या कर्मानुसार जीव स्वदेशी किंवा परदेशी कुठेही मृत्युमुखी पडतात.

सरतां संचिताचें शेष । नाहीं क्षणाचा अवकाश । भरतां न भरतां निमिष्य । जाणें लागे ॥ ३॥

संचित कर्माची शिल्लक संपली की मृत्यूला क्षणभरही विलंब लागत नाही; डोळ्याची पापणी लवते न लवते तोच जावे लागते.

अवचितें काळाचे म्हणियारे । मारित सुटती येकसरें । ने‍ऊन घालिती पुढारें । मृत्युपंथे ॥ ४॥

अचानक काळाचे दूत एकसमयावच्छेदे झडप घालून हल्ला करतात आणि त्या जिवाला मृत्यूच्या मार्गावर पुढे नेऊन टाकतात.

होतां मृत्याची आटाटी । कोणी घालूं न सकती पाठीं । सर्वत्रांस कुटाकुटी । मागेंपुढें होतसे ॥ ५॥

मृत्यू येण्याची खटपट सुरू झाली की कोणीही त्याच्या मागे राहून त्याला अडवू शकत नाही; कोणाला आधी, कोणाला नंतर, अशी सर्वांचीच वाताहत होत असते.

मृत्युकाळ काठी निकी । बैसे बळियाचे मस्तकीं । माहाराजे बळिये लोकीं । राहों न सकती ॥ ६॥

मृत्यूची काठी अगदी अचूक असते, ती बलाढ्य माणसाच्याही डोक्यावर बसतेच; मोठमोठे महाराजे-बलवान लोकही या जगात टिकून राहू शकत नाहीत.

मृत्य न म्हणे किं हा क्रूर । मृत्य न म्हणे हा जुंझार । मृत्य न म्हणे संग्रामशूर । समरांगणीं ॥ ७॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा क्रूर आहे", "हा शूर योद्धा आहे" किंवा "हा रणांगणातील पराक्रमी वीर आहे" म्हणून त्याला सोडून द्यावे.

मृत्य न म्हणे किं हा कोपी । मृत्य न म्हणे हा प्रतापी । मृत्य न म्हणे उग्ररूपी । माहांखळ ॥ ८॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा रागीट आहे", "हा प्रतापी आहे" किंवा "हा उग्र रूपाचा महाखल आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे बलाढ्य । मृत्य न म्हणे धनाढ्य । मृत्य न म्हणे आढ्य । सर्व गुणें ॥ ९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा बलाढ्य आहे", "हा धनाढ्य आहे" किंवा "हा सर्वगुणसंपन्न आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा विख्यात । मृत्य न म्हणे हा श्रीमंत । मृत्य न म्हणे हा अद्भुत । पराक्रमी ॥ १०॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा विख्यात आहे", "हा श्रीमंत आहे" किंवा "हा अद्भुत पराक्रमी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा भूपती । मृत्य न म्हणे हा चक्रवती । मृत्य न म्हणे हा करामती । कैवाड जाणे ॥ ११॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा राजा आहे", "हा चक्रवर्ती सम्राट आहे" किंवा "हा युक्ती-कारागिरी जाणणारा आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा हयपती । मृत्य न म्हणे गजपती । मृत्य न म्हणे नरपती । विख्यात राजा ॥ १२॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा अश्वदलाचा स्वामी आहे", "हा हत्तीदलाचा स्वामी आहे" किंवा "हा विख्यात नृपती आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे वरिष्ठ जनीं । मृत्य न म्हणे राजकारणी । मृत्य न म्हणे वेतनी । वेतनधर्ता ॥ १३॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा समाजात श्रेष्ठ आहे", "हा मुत्सद्दी आहे" किंवा "हा वेतन देणारा धनी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे देसाई । मृत्य न म्हणे वेवसाई । मृत्य न म्हणे ठाई ठाई । पुंड राजे ॥ १४॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा देशमुख आहे", "हा व्यापारी आहे" किंवा "हा ठिकठिकाणचा बंडखोर सरदार आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे मुद्राधारी । मृत्य न म्हणे व्यापारी । मृत्य न म्हणे परनारी । राजकन्या ॥ १५॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा मुद्राधारी अधिकारी आहे", "हा व्यापारी आहे" किंवा "ही परस्त्री राजकन्या आहे" म्हणून त्यांना सोडावे.

मृत्य न म्हणे कार्याकारण । मृत्य न म्हणे वर्णावर्ण । मृत्य न म्हणे हा ब्राह्मण । कर्मनिष्ठ ॥ १६॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "याचे काही महत्त्वाचे कार्य बाकी आहे", "हा उच्चवर्णीय आहे" किंवा "हा कर्मनिष्ठ ब्राह्मण आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे वित्पन्न । मृत्य न म्हणे संपन्न । मृत्य न म्हणे विद्वज्जन । समुदाई ॥ १७॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा विद्वान आहे", "हा संपन्न आहे" किंवा "हा विद्वानांच्या समुदायातला आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा धूर्त । मृत्य न म्हणे बहुश्रुत । मृत्य न म्हणे हा पंडित । माहाभला ॥ १८॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा धूर्त आहे", "हा बहुश्रुत आहे" किंवा "हा फार भला पंडित आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे पुराणिक । मृत्य न म्हणे हा वैदिक । मृत्य न म्हणे हा याज्ञिक । अथवा जोसी ॥ १९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा पुराणिक आहे", "हा वैदिक आहे" किंवा "हा यज्ञ करणारा याज्ञिक अथवा ज्योतिषी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे अग्निहोत्री । मृत्य न म्हणे हा श्रोत्री । मृत्य न म्हणे मंत्रयंत्री । पूर्णागमी ॥ २०॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा अग्निहोत्री आहे", "हा श्रोत्रिय आहे" किंवा "हा संपूर्ण आगमशास्त्र जाणणारा मंत्रतंत्री आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे शास्त्रज्ञ । मृत्य न म्हणे वेदज्ञ । मृत्य न म्हणे सर्वज्ञ । सर्व जाणे ॥ २१॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा शास्त्रज्ञ आहे", "हा वेदज्ञ आहे" किंवा "हा सर्वज्ञ, सर्व काही जाणणारा आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे ब्रह्मत्या । मृत्य न म्हणे गोहत्या । मृत्य न म्हणे नाना हत्या । स्त्रीबाळकादिक ॥ २२॥

मृत्यू असा भेदभाव करत नाही की "याने ब्रह्महत्या, गोहत्या किंवा स्त्री-बालकांच्या नाना हत्या केल्या आहेत" म्हणून त्याला वेगळी वागणूक द्यावी; तो सर्वांनाच सारखेच घेऊन जातो.

मृत्य न म्हणे रागज्ञानी । मृत्य न म्हणे ताळज्ञानी । मृत्य न म्हणे तत्वज्ञानी । तत्ववेत्ता ॥ २३॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा संगीतातील रागज्ञानी आहे", "हा तालज्ञानी आहे" किंवा "हा तत्त्वज्ञानी, तत्त्ववेत्ता आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे योग्याभ्यासी । मृत्य न म्हणे संन्यासी । मृत्य न म्हणे काळासी । वंचूं जाणे ॥ २४॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा योगाभ्यासी आहे", "हा संन्यासी आहे" किंवा "हा काळालाही चकवण्याचे कसब जाणतो" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा सावध । मृत्य न म्हणे हा सिद्ध । मृत्य न म्हणे वैद्य प्रसिद्ध । पंचाक्षरी ॥ २५॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा सावध आहे", "हा सिद्ध पुरुष आहे" किंवा "हा प्रसिद्ध वैद्य अथवा मांत्रिक आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा गोसावी । मृत्य न म्हणे हा तपस्वी । मृत्य न म्हणे हा मनस्वी । उदासीन ॥ २६॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा गोसावी आहे", "हा तपस्वी आहे" किंवा "हा मनोनिग्रही, विरक्त उदासीन आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे ऋषेश्वर । मृत्य न म्हणे कवेश्वर । मृत्य न म्हणे दिगंबर । समाधिस्थ ॥ २७॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा ऋषिश्रेष्ठ आहे", "हा कवीश्रेष्ठ आहे" किंवा "हा दिगंबर, समाधिस्थ योगी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हठयोगी । मृत्य न म्हणे राजयोगी । मृत्य न म्हणे वीतरागी । निरंतर ॥ २८॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा हठयोगी आहे", "हा राजयोगी आहे" किंवा "हा सदैव वीतराग, इच्छारहित आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे ब्रह्मच्यारी । मृत्य न म्हणे जटाधारी । मृत्य न म्हणे निराहारी । योगेश्वर ॥ २९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा ब्रह्मचारी आहे", "हा जटाधारी तपस्वी आहे" किंवा "हा अन्नावाचून राहणारा योगेश्वर आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा संत । मृत्य न म्हणे हा महंत । मृत्य न म्हणे हा गुप्त । होत असे ॥ ३०॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा संत आहे", "हा महंत आहे" किंवा "हा लोकांपासून गुप्त राहून साधना करत आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा स्वाधेन । मृत्य न म्हणे हा पराधेन । सकळ जीवांस प्राशन । मृत्युचि करी ॥ ३१॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा स्वाधीन आहे" किंवा "हा परावलंबी आहे"; मृत्यूच सर्व जीवांना गिळंकृत करत असतो.

येक मृत्युमार्गी लागले । येकीं आर्धपंथ क्रमिले । येक ते सेवटास गेले । वृद्धपणीं ॥ ३२॥

कोणी मृत्यूच्या वाटेला नुकतेच लागतात, कोणी अर्धा प्रवास केलेले असतात, तर कोणी वृद्धपणी शेवटास पोहोचतात.

मृत्य न म्हणे बाळ तारुण्य । मृत्य न म्हणे सुलक्षण । मृत्य न म्हणे विचक्षण । बहु बोलिका ॥ ३३॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हे लहान बाळ आहे" किंवा "हा तरुण आहे", "हा सुलक्षणी आहे" किंवा "हा अतिशय हुशार, वाक्पटू आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा आधारु । मृत्य न म्हणे उदार । मृत्य न म्हणे हा सुंदर । चतुरांग जाणे ॥ ३४॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा इतरांचा आधार आहे", "हा उदार आहे" किंवा "हा सुंदर, सर्वांगसुंदर आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे पुण्यपुरुष । मृत्य न म्हणे हरिदास । मृत्य न म्हणे विशेष । सुकृती नर ॥ ३५॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा पुण्यवान पुरुष आहे", "हा हरिभक्त आहे" किंवा "हा विशेष सत्कर्मी मनुष्य आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

आतां असो हें बोलणें । मृत्यापासून सुटिजे कोणें । मागेंपुढें विश्वास जाणें । मृत्युपंथें ॥ ३६॥

आता हे बोलणे पुरे; मृत्यूपासून कोणीच सुटू शकत नाही; लवकर किंवा उशिरा प्रत्येकाला या मृत्यूच्या मार्गानेच जायचे आहे, हा विश्वास ठेवावा.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी । जन्मा आले तितुके प्राणी । मृत्य पावती ॥ ३७॥

चार खाणी, चार प्रकारची वाणी आणि चौऱ्याऐंशी लाख योनींमधील जितके जीव जन्माला येतात, तितके सगळेच मृत्यू पावतात.

मृत्याभेणें पळों जातां । तरी मृत्य सोडिना सर्वथा । मृत्यास न ये चुकवितां । कांहीं केल्या ॥ ३८॥

मृत्यूच्या भीतीने पळून जाऊ पाहिले, तरी मृत्यू काही केल्या सोडत नाही; कितीही उपाय केले तरी मृत्यू टाळताच येत नाही.

मृत्य न म्हणे हा स्वदेसी । मृत्य न म्हणे हा विदेसी । मृत्य न म्हणे हा उपवासी । निरंतर ॥ ३९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा स्वदेशी आहे", "हा परदेशी आहे" किंवा "हा सतत उपवास करणारा आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे थोर थोर । मृत्य न म्हणे हरिहर । मृत्य न म्हणे अवतार । भगवंताचे ॥ ४०॥

मृत्यू असे म्हणत नाही की हे "थोर थोर लोक आहेत" म्हणून सोडावेत; हरिहरादी देवही मृत्यूला थोपवत नाहीत, आणि भगवंताच्या मानवरूप अवतारांनाही मृत्यूला सामोरे जावे लागतेच.

श्रोतीं कोप न करावा । हा मृत्यलोक सकळांस ठावा । उपजला प्राणी जाईल बरवा । मृत्यपंथें ॥ ४१॥

श्रोत्यांनी यावर राग मानू नये; हे जग मृत्युलोक आहे हे सर्वांना ठाऊकच आहे; जो जन्माला आला, तो अखेर मृत्यूच्या मार्गानेच जाणार.

येथें न मनावा किंत । हा मृत्यलोक विख्यात । प्रगट जाणती समस्त । लहान थोर ॥ ४२॥

यावर मनात कोणताही किंतु धरू नये; हे जग मृत्युलोक आहे हे सर्वांना सुप्रसिद्ध आहे, लहानथोर सर्वांनाच हे उघड ठाऊक आहे.

तथापी किंत मानिजेल । तरी हा मृत्यलोक नव्हेल । याकारणें नासेल । उपजला प्राणी ॥ ४३॥

तरीही जर कोणाला यावर किंतु वाटत असेल, तरी हे जग मृत्युलोक आहे हे सत्य बदलणार नाही; म्हणून जो जन्माला आला आहे, तो नाशच पावणार.

ऐसें जाणोनियां जीवें । याचें सार्थकचि करावें । जनीं मरोन उरवावें । कीर्तिरूपें ॥ ४४॥

हे जाणून प्रत्येक जिवाने आपल्या आयुष्याचे सार्थक करून घ्यावे, आणि मरणानंतरही जगात आपली कीर्तिरूपाने आठवण उरवावी.

येरवीं प्राणी लहान थोर । मृत्य पावती हा निर्धार । बोलिलें हें अन्यथा उत्तर । मानूंची नये ॥ ४५॥

अन्यथा, लहानथोर सर्वच जीव मृत्यू पावतात हे निश्चित आहे; हे जे सांगितले आहे ते खोटे आहे असे मुळीच मानू नये.

गेले वहुत वैभवाचे । गेले बहुत आयुष्याचे । गेले अगाध महिमेचे । मृत्यपंथें ॥ ४६॥

अनेक वैभवशाली, अनेक दीर्घायुषी आणि अनेक अगाध महिमा असलेले लोकही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले बहुत पराक्रमी । गेले बहुत कपटकर्मी । गेले बहुत संग्रामी । संग्रामसौरे ॥ ४७॥

अनेक पराक्रमी वीर, अनेक कपटकर्मी लोक आणि युद्धांत शौर्य गाजवणारे अनेक योद्धेही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले बहुतां बळांचे । गेले बहुतां काळांचे । गेले बहुतां कुळांचे । कुळवंत राजे ॥ ४८॥

अनेक बलाढ्य लोक, अनेक युगांतले लोक आणि अनेक उच्च कुळांतले कुलीन राजेही निघून गेले.

गेले बहुतांचे पाळक । गेले बुद्धीचे चाळक । गेले युक्तीचे तार्किक । तर्कवादी ॥ ४९॥

अनेकांचे पालनकर्ते, बुद्धीने सर्वांना चालवणारे नेते आणि युक्तिवादात प्रवीण तार्किक-वादीही निघून गेले.

गेले विद्येचे सागर । गेले बळाचे डोंघर । गेले धनाचे कुबेर । मृत्यपंथे ॥ ५०॥

विद्येचे सागर असणारे, बळाचे डोंगरच असणारे आणि धनसंपत्तीत कुबेरासमान असणारेही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले बहुत पुरुषार्थाचे । गेले बहुत विक्रमाचे । गेले बहुत आटोपाचे । कार्यकर्ते ॥ ५१॥

अनेक पुरुषार्थी, अनेक पराक्रमी आणि मोठमोठी कामे यशस्वीपणे पार पाडणारे कार्यकर्तेही निघून गेले.

गेले बहुत शस्त्रधारी । गेले बहुत परोपकारी । गेले बहुत नाअनापरी । धर्मरक्षक ॥ ५२॥

अनेक शस्त्रधारी, अनेक परोपकारी लोक आणि नाना प्रकारे धर्माचे रक्षण करणारेही निघून गेले.

गेले बहुत प्रतापाचे । गेले बहुत सत्कीर्तीचे । गेले बहुत नीतीचे । नीतिवंत राजे ॥ ५३॥

अनेक प्रतापी, अनेक सत्कीर्तीचे लोक आणि नीतिमान राजेही निघून गेले.

गेले बहुत मतवादी । गेले बहुत कार्यवादी । गेले बहुत वेवादी । बहुतांपरीचे ॥ ५४॥

अनेक मतवादी, अनेक कार्यसिद्धीचा आग्रह धरणारे आणि नाना प्रकारचे वादविवाद करणारेही निघून गेले.

गेलीं पंडितांची थाटें । गेलीं शब्दांचीं कचाटें । गेलीं वादकें अचाटें । नाना मतें ॥ ५५॥

पंडितांचे मोठमोठे जमघटही निघून गेले, शब्दांच्या कोलांटउड्या मारणारेही गेले, नाना मतांचे प्रचंड वादविवादकही निघून गेले.

गेले तापषांचे भार । गेले संन्यासी अपार । गेले विचारकर्ते सार । मृत्यपंथे ॥ ५६॥

तपस्व्यांचे मोठमोठे समुदाय, असंख्य संन्यासी आणि श्रेष्ठ विचारवंतही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले बहुत संसारी । गेले बहुत वेषधारी । गेले बहुत नानापरी । नाना छंद करूनी ॥ ५७॥

अनेक संसारी लोक, अनेक वेषधारी साधू आणि नाना प्रकारच्या छंदांत रमलेलेही निघून गेले.

गेले ब्राह्मणसमुदाये । गेले बहुत आच्यार्य । गेले बहुत सांगों काये । किती म्हणौनि ॥ ५८॥

ब्राह्मणांचे मोठमोठे समुदाय आणि अनेक आचार्यही निघून गेले; आणखी किती सांगावे, याला अंतच नाही.

असो ऐसे सकळहि गेले । परंतु येकचि राहिले । जे स्वरुपाकार जाले । आत्मज्ञानी ॥ ५९॥

असो, असे सगळेच निघून गेले; परंतु एकच वर्ग असा उरला, जो आत्मज्ञानी होऊन आपल्या स्वस्वरूपाशी एकरूप झाला.