पुढें गेला विदेशासी । प्राणी लागला व्यासंगासी । आपल्या जिवेसीं सोसी । नाना श्रम ॥ १॥

तो पुन्हा परदेशी गेला, तिथे कामाच्या व्यासंगात गढून गेला आणि स्वतःच्या जिवावर नाना प्रकारचे कष्ट सोसत राहिला.

ऐसा दुस्तर संसार । करितां कष्टला थोर । पुढें दोनी च्यारी संवत्सर । द्रव्य मेळविलें ॥ २॥

असा हा अवघड संसार चालवताना त्याला खूप कष्ट सोसावे लागतात; पुढे दोन-चार वर्षांनी त्याने काही द्रव्य कमावले.

सवेंचि आला देशासी । तों आवर्षण पडिलें देसीं । तेणें गुणें मनुष्यांसी । बहुत कष्ट जाले ॥ ३॥

तो लगेच स्वदेशी परत आला, तोच त्याच्या प्रांतात दुष्काळ पडलेला असतो; त्यामुळे लोकांना खूप हाल सोसावे लागतात.

येकांच्या बैसल्या अमृतकळा । येकांस चंद्री लागली डोळां । येकें कांपती चळचळा । दैन्यवाणीं ॥ ४॥

दुष्काळामुळे कोणाचे डोळे खोल गेलेले दिसतात, कोणाला चक्कर येते, तर कोणी दीनवाणे होऊन थरथर कापत असतात.

येकें दीनरूप बैसलीं । येकें सुजलीं येकें मेलीं । ऐसीं कन्यापुत्रें देखिलीं । अकस्मात डोळां ॥ ५॥

कोणी दीनवाणे होऊन बसलेले, कोणाचे शरीर सुजलेले, तर कोणी मृत्युमुखी पडलेले, अशी आपली मुलेमुली त्याला अचानक डोळ्यांनी दिसतात.

तेणें बहुत दुःखी जाला । देखोनिया उभड आला । प्राणी आक्रंदों लागला । दैन्यवाणा ॥ ६॥

हे पाहून तो अतिशय दुःखी होतो, त्याच्या मनात उमाळा दाटून येतो आणि तो दीनवाणा होऊन आक्रोश करू लागतो.

तंव तीं अवघीं सावध जालीं । म्हणती बाबा बाबा जेऊं घाली । अन्नालागीं मिडकलीं । झडा घालिती ॥ ७॥

तेवढ्यात ती सगळी मुले सावध होतात, "बाबा, बाबा, आम्हांला खायला द्या" असे म्हणत अन्नासाठी त्याच्यावर झडप घालतात.

गांठोडें सोडून पाहाती । हातां पडिलें तेंचि खाती । कांहीं तोंडीं कांहीं हातीं । प्राण जाती निघोनी ॥ ८॥

ते गाठोडे सोडून पाहतात, हाताला जे लागेल ते खातात; काही तोंडात तर काही हातातच असताना त्यांचे प्राण निघून जातात.

तांतडी तांतडी जे‍ऊं घाली । तों तें जेवितां जेवितां कांहीं मेलीं । कांहीं होतीं धादावलीं । तेंहि मेलीं अजीर्णें ॥ ९॥

तो घाईघाईने त्यांना खायला घालतो, पण खाता खाताच काही मरतात; जी अति भुकेली होती तीही अजीर्णाने मरतात.

ऐसीं बहुतेकें मेलीं । येक दोनीं मुलें उरलीं । तेंहि दैन्यवाणीं जालीं । आपलें मातेवांचुनी ॥ १०॥

अशा प्रकारे बहुतेक मुले मरतात, फक्त एक-दोनच जिवंत उरतात; तीही आपल्या मातेविना दीनवाणी झालेली असतात.

ऐसे आवर्षण आलें । तेणें घरचि बुडालें । पुढें देसीं सुभिक्ष जालें । आतिशयेंसी ॥ ११॥

असा हा दुष्काळ येऊन त्याचे घरच उद्ध्वस्त झाले; पण पुढे त्या प्रांतात मात्र भरपूर सुबत्ता, सुकाळ आला.

लेकुरां नाहीं वाढवितें । अन्न करावें लागे आपुलेन हातें । बहु त्रास घेतला चित्तें । स्वयंपाकाचा ॥ १२॥

आता मुलांना वाढणारे कोणी उरलेले नाही, स्वतःच्याच हाताने त्याला अन्न शिजवावे लागते; स्वयंपाकाचाही त्याला मनस्वी त्रास होतो.

लोकीं भरीस घातलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें । द्रव्य होतें तें वेचलें । लग्नाकारणें ॥ १३॥

लोकांनी त्याला पुन्हा लग्न करण्यासाठी उद्युक्त केले, त्याने पुन्हा लग्न केले आणि जे थोडेफार द्रव्य साठवलेले होते ते त्या लग्नासाठी खर्च झाले.

पुन्हां विदेशासी गेला । द्रव्य मेळऊन आला । तव घरीं कळहो लागला । सावत्र पुत्रांसी ॥ १४॥

तो पुन्हा परदेशी गेला, द्रव्य कमावून परत आला; तोवर घरी सावत्र मुलांमध्ये भांडणे सुरू झालेली असतात.

स्त्री जाली न्हातीधुती । पुत्र देखों न सकती । भ्रताराची गेली शक्ती । वृद्ध जाला ॥ १५॥

दुसरी पत्नी आता प्रौढ झालेली असते, मुलांना ती नकोशी वाटते, नवऱ्याचीही शक्ती संपून तो वृद्ध झालेला असतो.

सदा भांडण पुत्रांचें । कोणी नायकती कोणाचें । वनिता अति प्रीतीचें । प्रीतिपात्र ॥ १६॥

मुलांची सतत भांडणे चालतात, कोणी कोणाचे ऐकत नाही; बायको मात्र त्याची अत्यंत लाडकी, प्रेमपात्र असते.

किंत बैसला मनां । येके ठाई पडेना । म्हणोनियां पांचा जणा । मेळविलें ॥ १७॥

मनात संशय-भीती बसते, घरात एकोपा राहत नाही; म्हणून त्याने पंचायत बोलावून पाच जाणकार लोक जमवले.

पांच जण वांटे करिती । तों ते पुत्र नायेकती । निवाडा नव्हेचि अंतीं- । भांडण लागलें ॥ १८॥

ते पाच जण मालमत्तेचे वाटे करून देतात, पण मुले तेही ऐकत नाहीत; शेवटी निवाडा होतच नाही आणि भांडण तसेच चालू राहते.

बापलेकां भांडण जालें । लेंकीं बापास मारिलें । तंव ते मातेनें घेतलें । शंखतीर्थ ॥ १९॥

बाप-मुलांचे भांडण विकोपाला जाते, मुलगाच बापाला मारहाण करतो; तेव्हा त्याच्या सावत्र मातेने मध्यस्थी करून समेट घडवला.

ऐकोनि मेळले लोक । उभे पाहाती कौतुक । म्हणती बापास लेक । कामा आले ॥ २०॥

हे ऐकून जमलेले लोक उभे राहून हा तमाशा पाहतात आणि उपरोधाने म्हणतात, "बापाच्या उपयोगी पडला हा मुलगा!"

ज्या कारणें केले नवस । ज्या कारणें केले सायास । ते पुत्र पितीयास । मारिती पहा ॥ २१॥

ज्या पुत्रासाठी इतके नवस केले, इतके कष्ट सोसले, तोच पुत्र आज बापाला मारतो आहे, हे तर पहा!

ऐसी आली पापकळी । आश्चिर्य मानिलें सकळीं । उभे तोडिती कळी । नगरलोक ॥ २२॥

असा हा पापाचा काळच येऊन ठेपला, सर्वांना याचे आश्चर्य वाटले; गावातील लोक उभे राहून यावर चर्चा-टिंगल करत राहिले.

पुढें बैसोन पांच जण । वांटे केले तत्समान । बापलेंकांचें भांडण । तोडिलें तेहीं ॥ २३॥

पुढे ते पाच जण पुन्हा बसून समसमान वाटे करून देतात आणि अशा प्रकारे बाप-मुलांचे भांडण मिटवतात.

बापास वेगळें घातलें । कोंपट बांधोन दिधलें । मन कांतेचें लागलें । स्वार्थबुद्धी ॥ २४॥

बापाला वेगळे काढून त्याला एक झोपडी बांधून दिली जाते; त्याच्या पत्नीचे मन मात्र स्वार्थबुद्धीने दुसरीकडेच गुंतते.

कांता तरुण पुरुष वृद्ध । दोघांस पडिला संमंध । खेद सांडून आनंद । मानिला तेहीं ॥ २५॥

पत्नी तरुण असते आणि पती वृद्ध झालेला असतो; दोघांमध्ये असा असमतोल संबंध जुळतो, तरीही दुःख विसरून दोघेही आनंदच मानतात.

स्त्री सांपडली सुंदर । गुणवंत आणी चतुर । म्हणे माझें भाग्य थोर । वृद्धपणीं ॥ २६॥

त्याला सुंदर, गुणी आणि चतुर पत्नी मिळाली असे वाटते; तो म्हणतो, "वृद्धपणीही माझे भाग्य किती मोठे."

ऐसा आनंद मानिला । दुःख सर्वही विसरला । तंव तो गल्बला जाला । परचक्र आलें ॥ २७॥

असा आनंद मानून तो आपली सगळी दुःखे विसरतो, पण तेवढ्यात एकच गोंधळ उडतो, शत्रूचे सैन्य चालून आलेले असते.

अकस्मात धाडी आली । कांता बंदीं धरून नेली । वस्तभावही गेली । प्राणीयाची ॥ २८॥

अचानक धाड पडते, त्याच्या पत्नीला कैद करून नेले जाते आणि त्याची घरातील वस्तूही लुटली जाते.

तेणें दुःख जालें भारीं । दीर्घ स्वरें रुदन करी । मनीं आठवे सुंदरी । गुणवंत ॥ २९॥

त्यामुळे त्याला अपार दुःख होते, तो मोठ्याने रडतो आणि त्याला त्याची ती सुंदर, गुणवान पत्नी सतत आठवत राहते.

तंव तिची वार्ता आली । तुमची कांता भ्रष्टली । ऐकोनियां आंग घाली । पृथ्वीवरी ॥ ३०॥

तेवढ्यात त्याच्याबद्दल बातमी येते की "तुमची पत्नी भ्रष्ट झाली"; हे ऐकताच तो जमिनीवर अंग टाकून कोसळतो.

सव्य अपसव्य लोळे । जळें पाझरती डोळे । आठवितां चित्त पोळे । दुःखानळें ॥ ३१॥

तो इकडे-तिकडे लोळू लागतो, डोळ्यांतून अश्रू वाहतात; तिची आठवण येताच त्याचे मन दुःखाच्या आगीने पोळून निघते.

द्रव्य होतें मेळविलें । तेंही लग्नास वेचलें । कांतेसिही धरून नेलें । दुराचारी ॥ ३२॥

जे थोडेफार द्रव्य त्याने कमावले होते तेही लग्नासाठी खर्च झाले होते, आणि आता दुराचारी लोकांनी त्याची पत्नीही पळवून नेली.

मजही वृद्धाप्य आलें । लेंकीं वेगळें घातलें । अहा देवा वोढवलें । अदृष्ट माझें ॥ ३३॥

तो म्हणतो, "मलाही आता वृद्धत्व आले, मुलांनीही मला वेगळे काढले; अरे देवा, माझ्या नशिबी हे असे भोग आले."

द्रव्य नाहीं कांता नाहीं । ठाव नाहीं शक्ति नाहीं । देवा मज कोणीच नाहीं । तुजवेगळें ॥ ३४॥

तो म्हणतो, "माझ्यापाशी द्रव्य नाही, पत्नी नाही, राहायला जागा नाही, अंगात शक्तीही नाही; देवा, तुझ्याशिवाय मला या जगात कोणीच नाही."

पूर्वीं देव नाहीं पुजिला । वैभव देखोन भुलला । सेखीं प्राणी प्रस्तावला । वृद्धपणीं ॥ ३५॥

त्याने आधी कधी देवाची पूजा केलीच नव्हती, वैभव पाहून तो त्यातच भुलून गेला होता; शेवटी वृद्धपणी जीवाला याची जाणीव, हुरहूर लागते.

देह अत्यंत खंगलें । सर्वांग वाळोन गेलें । वातपीत उसळलें । कंठ दाटला कफें ॥ ३६॥

त्याचा देह अतिशय खंगतो, सर्वांग वाळून जाते, वातपित्ताचे विकार उसळतात आणि घसा कफाने दाटून जातो.

वळे जिव्हेची बोबडी । कफें कंठ घडघडी । दुर्गंधी सुटली तोंडीं । नाकीं स्लेष्मा वाहे ॥ ३७॥

त्याची जीभ बोबडी वळते, कफाने घसा घरघरू लागतो, तोंडातून दुर्गंधी सुटते आणि नाकातून शेंबूड वाहत राहतो.

मान कांपे चळचळां । डोळे गळती भळभळां । वृद्धपणीं अवकळा । ठाकून आली ॥ ३८॥

त्याची मान थरथर कापते, डोळ्यांतून सतत पाणी गळत राहते; वृद्धपणी अशी विद्रूप अवस्था त्याच्या वाट्याला येते.

दंतपाटी उखळली । तेणें बोचरखिंडी पडिली । मुखीं लाळ गळों लागली । दुर्गंधीची ॥ ३९॥

दातांची कवळी उखडते, त्यामुळे तोंडाला बोळकी पडते आणि तोंडातून दुर्गंधीयुक्त लाळ गळू लागते.

डोळां पाहातां दिसेना । कानीं शब्द ऐकेना । दीर्घ स्वरें बोलवेना । दमा दाटे ॥ ४०॥

डोळ्यांनी नीट दिसेनासे होते, कानांनी शब्द ऐकू येईनासे होतात, मोठ्याने बोलताही येत नाही आणि दम्याने श्वास दाटतो.

शक्ती पायांची राहिली । बैसवेना मुरुकुंडी घाली । बृहती वाजों लागली । तोंडाच ऐसी ॥ ४१॥

पायातली शक्तीच जाते, नीट बसताही येत नाही, गुडघे टेकून बसावे लागते आणि तोंडातून घरघर वाजू लागते.

क्षुधा लागतां आवरेना । अन्न समईं मिळेना । मिळालें तरी चावेना । दांत गेले ॥ ४२॥

भूक लागली की ती आवरता येत नाही, वेळेवर अन्नही मिळत नाही आणि मिळाले तरी दात गेल्यामुळे ते चावताही येत नाही.

पित्तें जिरेना अन्न । भक्षीतांच होये वमन । तैशेंचि जाये निघोन । अपानद्वारें ॥ ४३॥

पित्तामुळे अन्न पचतच नाही, खाल्ल्याबरोबर वांती होते, आणि जे उरते तेही तसेच्या तसे शौचावाटे निघून जाते.

विष्टा मूत्र आणि बळस । भोवता वमनें केला नास । दुरून जातां कोंडे स्वास । विश्वजनाचा ॥ ४४॥

विष्ठा, मूत्र, चिकट कफ आणि वांती यांनी त्याचा आजूबाजूचा परिसर घाणीने भरून जातो; दुरून जाणाऱ्यांचाही श्वास कोंडतो, इतकी दुर्गंधी असते.

नाना दुःखें नाना व्याधी । वृद्धपणीं चळे बुद्धी । तर्ह्हीं पुरेना आवधी । आयुष्याची ॥ ४५॥

नाना दुःखे, नाना व्याधी त्याला जडतात, वृद्धपणी बुद्धीही भ्रष्ट होते; तरीही त्याच्या आयुष्याची मुदत काही संपत नाही.

पापण्या भवयाचे केंश । पिकोन झडले निःशेष । सर्वांगीं लोंबलें मांस । चिरकुटासारिखें ॥ ४६॥

पापण्यांचे व भुवयांचे केस पिकून पूर्णपणे गळून जातात, अंगावरचे मांस चिंधीसारखे लोंबकळत राहते.

देह सर्व पाअरिखें जालें । सवंगडे निःशेष राहिले । सकळ प्राणीमात्र बोले । मरेना कां ॥ ४७॥

त्याचा देह पूर्णपणे परका, ओळखू न येण्यासारखा झाला आहे, त्याचे सोबतीही सर्व निघून गेलेले आहेत; सगळे लोक म्हणू लागतात, "हा मरत का नाही?"

जें जन्मून पोसलीं । तेंचि फिरोन पडिलीं । अंतीं विषम वेळ आली । प्राणीयासी ॥ ४८॥

ज्यांना त्याने जन्म देऊन पोसले, तीच मुले आता त्याच्यावर उलटलेली असतात; शेवटी त्याच्यावर अशी बिकट वेळ येते.

गेलें तारुण्य गेलें बळ । गेलें संसारीचें सळ । वाताहात जालें सकळ । शरीर आणी संपत्ती ॥ ४९॥

त्याचे तारुण्य गेले, बळ गेले, संसारातला जोरही गेला; शरीर आणि संपत्ती दोन्हीही पार उद्ध्वस्त झाली.

जन्मवरी स्वार्थ केला । तितुकाहि वेर्थ गेला । कैसा विषम काळ आला । अंतकाळीं ॥ ५०॥

आयुष्यभर त्याने जो स्वार्थ साधला, तोही अखेर व्यर्थ ठरला; अंतकाळी त्याच्यावर असा विपरीत काळ ओढवला.

सुखाकारणें झुरला । सेखीं दुःखें कष्टी जाला । पुढें मागुता धोका आला । येमयातनेचा ॥ ५१॥

सुखासाठी तो आयुष्यभर झुरत राहिला, पण शेवटी दुःखानेच कष्टी झाला; आणि पुढे त्याच्यावर पुन्हा यमयातनेचाही धोका येऊन ठेपतो.

जन्म अवघा दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ । म्हणोनियां तत्काळ । स्वहित करावें ॥ ५२॥

संपूर्ण जन्म हा दुःखाचेच मूळ आहे, त्यात दुःखाचे विस्तवासारखे चटके सतत लागतात; म्हणून प्रत्येकाने ताबडतोब स्वतःचे हित साधून घ्यावे.

असो ऐसें वृद्धपण । सकळांस आहे दारुण । म्हणोनियां शरण । भगवंतास जावें ॥ ५३॥

असो, अशा प्रकारे वृद्धपण हे सर्वांनाच भयंकर दुःखदायक आहे; म्हणून प्रत्येकाने भगवंताला शरण जावे.

पुढें वृद्धीस तत्वतां । गर्भीं प्रस्तावा होता । तोचि आला मागुता । अंतकाळीं ॥ ५४॥

खरे तर गर्भात असतानाच वृद्धत्वाची पूर्वसूचना झाली होती, तीच आठवण आता अंतकाळी पुन्हा त्याला येते.

म्हणौनि मागुतें जन्मांतर । प्राप्त मातेचें उदर । संसार हा अति दुस्तर । तोचि ठाकून आला ॥ ५५॥

म्हणून पुन्हा एकदा दुसरा जन्म, पुन्हा मातेचे उदर त्याला प्राप्त होते; हा अत्यंत दुस्तर असा संसार पुन्हा त्याच्यासमोर येऊन उभा ठाकतो.

भगवद्भहजनावांचुनी । चुकेना हे जन्मयोनि । तापत्रयांची जाचणी । सांगिजेल पुढे ॥ ५६॥

भगवंताच्या भजनाशिवाय हा जन्ममृत्यूचा फेरा कधीच चुकत नाही; पुढील समासात त्रिविध तापांची जाचणी सविस्तर सांगितली जाईल.