जन्म दुःखाचा अंकुर । जन्म शोकाचा सागर । जन्म भयाचा डोंगर । चळेना ऐसा ॥ १॥

जन्म म्हणजे दुःखाचा अंकुर आहे, शोकाचा अथांग सागर आहे आणि भीतीचा असा डोंगर आहे की जो कधीच ढळत नाही.

जन्म कर्माची आटणी । जन्म पातकाची खाणी । जन्म काळाची जाचणी । निच नवी ॥ २॥

जन्म म्हणजे मागील कर्मांचे संचित जिथे एकवटते ती जागा आहे, तो पापांची खाणच आहे आणि काळाकडून रोज नव्याने होणारा छळ आहे.

जन्म कुविद्येचें फळ । जन्म लोभाचें कमळ । जन्म भ्रांतीचें पडळ । ज्ञानहीन ॥ ३॥

जन्म हे अज्ञानाचे फळ आहे, लोभरूपी कमळाचे उमलणे आहे आणि ज्ञान झाकोळणाऱ्या भ्रमाचे पटल आहे.

जन्म जिवासी बंधन । जन्म मृत्यासी कारण । जन्म हेंचि अकारण । गथागोवी ॥ ४॥

जन्म हे जीवाला बंधन आहे, जन्म हेच मृत्यूचे कारण आहे, आणि जन्म हा विनाकारण गुंतागुंतीचा फासच आहे.

जन्म सुखाचा विसर । जन्म चिंतेचा आगर । जन्म वासनाविस्तार । विस्तारला ॥ ५॥

जन्मामुळे खऱ्या सुखाचा विसर पडतो, जन्म हे चिंतेचे आगर आहे आणि त्यातून वासनांचा विस्तारच वाढत जातो.

जन्म जीवाची आवदसा । जन्म कल्पनेचा ठसा । जन्म लांवेचा वळसा । ममतारूप ॥ ६॥

जन्म ही जीवावर आलेली आपत्ती आहे, तो कल्पनांचा ठसा उमटवतो आणि ममतेच्या रूपाने वेढणारा विळखा आहे.

जन्म मायेचे मैंदावें । जन्म क्रोधाचें विरावें । जन्म मोक्षास आडवें । विघ्न आहे ॥ ७॥

जन्म म्हणजे मायेचे कपट आहे, तो क्रोधाचा भडका आहे आणि तो मोक्षाच्या मार्गात आडवे येणारे विघ्न आहे.

जन्म जिवाचें मीपण । जन्म अहंतेचा गुण । जन्म हेंचि विस्मरण । ईश्वराचें ॥ ८॥

जन्म म्हणजे जिवाला होणारे मीपण आहे, तो अहंकाराचा गुणधर्म आहे आणि जन्म म्हणजेच ईश्वराचा विसर पडणे होय.

जन्म विषयांची आवडी । जन्म दुराशेची बेडी । जन्म काळाची कांकडी । भक्षिताहे ॥ ९॥

जन्म म्हणजे विषयांची आवड आहे, ती दुराशेची बेडी आहे आणि जन्मामुळे काळ जीवाला कणाकणाने खात असतो, जणू काकडी खावी तसे.

जन्म हाचि विषमकाळ । जन्म हेंचि वोखटी वेळ । जन्म हा अति कुश्चीळ । नर्कपतन ॥ १०॥

जन्म हाच विषम, कठीण काळ आहे, ही एक वाईट घटिका आहे आणि जन्म हे अत्यंत घाणेरडे, नरकात पडण्यासारखेच आहे.

पाहातां शरीराचें मूळ । या ऐसें नाहीं अमंगळ । रजस्वलेचा जो विटाळ । त्यामध्यें जन्म यासी ॥ ११॥

शरीराचे मूळ पाहिले तर यासारखे अमंगळ काहीच नाही; कारण रजस्वला स्त्रीच्या विटाळातच याचा जन्म होतो.

अत्यंत दोष ज्या विटाळा । त्या विटाळाचाचि पुतळा । तेथें निर्मळपणाचा सोहळा । केवी घडे ॥ १२॥

ज्या विटाळाला अत्यंत दोषयुक्त मानले जाते, हे शरीर त्याच विटाळाचा पुतळा आहे; मग त्यात शुद्धतेचा सोहळा कसा घडेल?

रजस्वलेचा जो विटाळ । त्याचा आळोन जाला गाळ । त्या गळाचेंच केवळ । शरीर हें ॥ १३॥

रजस्वलेच्या विटाळाचाच गोठून गाळ बनतो आणि त्याच गाळापासून हे शरीर घडलेले आहे.

वरी वरी दिसे वैभवाचें । अंतरीं पोतडें नर्काचें । जैसें झांकणें चर्मकुंडाचें । उघडितांच नये ॥ १४॥

वरून हे शरीर वैभवशाली दिसते, पण आतमध्ये नरकासारखी घाण भरलेली पिशवी आहे; जणू चामड्याने झाकलेले घाणीचे कुंड, जे कधी उघडूच नये असे.

कुंड धुतां शुद्ध होतें । यास प्रत्यईं धु‍ईजेतें । तरी दुर्गंधी देहातें । शुद्धता न ये ॥ १५॥

घाणीचे कुंड धुतले तर ते शुद्ध होते, पण हे शरीर रोज धुतले तरी त्याची दुर्गंधी जात नाही, त्याला खरी शुद्धता कधीच प्राप्त होत नाही.

अस्तीपंजर उभविला । सीरानाडीं गुंडाळिला । मेदमांसें सरसाविला । सांदोसाअंदीं भरूनी ॥१६॥

हाडांचा सापळा उभा करून तो शिरा-नाड्यांनी गुंडाळला आहे, त्यावर मेद-मांस चढवले आहे आणि सांधे व पोकळ्या भरून काढल्या आहेत.

अशुद्ध शब्दें शुद्ध नाहीं । तेंहि भरलें असे देहीं । नाना व्याधी दुःखें तेंहि । अभ्यांतरी वसती ॥ १७॥

ज्याला नुसते नाव घेतानाही अशुद्ध मानले जाते तेही या देहात भरलेले आहे, आणि नाना प्रकारचे रोग व दुःखेही त्याच्या आत वस्तीला आहेत.

नर्काचें कोठार भरलें । आंतबाहेरी लिडीबिडिलें । मूत्रपोतडें जमलें । दुर्गंधीचें ॥ १८॥

हे शरीर म्हणजे नरकाचे भांडार भरलेले आहे, आत-बाहेर सगळे बरबटलेले आहे आणि दुर्गंधीने भरलेली लघवीची पिशवीच जणू येथे साठलेली आहे.

जंत किडे आणी आंतडी । नाना दुर्गंधीची पोतडी । अमुप लवथविती कातडी । कांटाळवाणी ॥ १९॥

आत जंत, किडे आणि आतडी आहेत; हे शरीर म्हणजे नाना दुर्गंधीची पिशवीच आहे आणि तिच्यावर लोंबणारी कातडी पाहायलाही किळस वाटावी अशी आहे.

सर्वांगास सिर प्रमाण । तेथें बळसें वाहे घ्राण । उठे घाणी फुटतां श्रवण । ते दुर्गंधी नेघवे ॥ २०॥

संपूर्ण शरीरात डोके सर्वश्रेष्ठ मानले जाते, पण तेथेही नाकातून शेंबूड वाहतो आणि कान फुटला की इतकी घाण उठते की ती सहनही होत नाही.

डोळां निघती चिपडें । नाकीं दाटतीं मेकडें । प्रातःकाळीं घाणी पडे । मुखीं मळासारिखी ॥२१॥

डोळ्यांतून चिपडे निघतात, नाकात शेंबूड साचतो आणि सकाळी तोंडातून मलासारखी घाण येते.

लाळ थुंका आणी मळ । पीत श्लेष्मा प्रबळ । तयास म्हणती मुखकमळ । चंद्रासारिखें ॥ २२॥

लाळ, थुंकी, मळ आणि पिवळा चिकट कफ यांनी भरलेल्या याच तोंडाला लोक चंद्रासारखे "मुखकमळ" म्हणतात.

मुख ऐसें कुश्चीळ दिसे । पोटीं विष्ठा भरली असे । प्रत्यक्षास प्रमाण नसे । भूमंडळीं ॥ २३॥

तोंड इतके घाणेरडे दिसते आणि पोटात तर विष्ठाच भरलेली असते; हे प्रत्यक्ष दिसत असूनही जगात कोणी त्यावर विश्वास ठेवत नाही.

पोटीं घालितां दिव्यान्न । कांहीं विष्ठा कांहीं वमन । भागीरथीचें घेतां जीवन । त्याची कोये लघुशंका ॥ २४॥

पोटात उत्तम अन्न घातले तरी त्याचे काही विष्ठा तर काही वमन होते; अगदी गंगेचे पवित्र पाणी प्यायले तरी त्याचीही शेवटी लघवीच होते.

एवं मळ मूत्र आणी वमन । हेंचि देहाचें जीवन । येणेंचि देह वाढे जाण । यदर्थीं संशय नाहीं ॥ २५॥

अशा प्रकारे मल, मूत्र आणि वमन हेच या देहाचे खरे अन्न आहे आणि यानेच हा देह पोसला जातो, यात काही शंका नाही.

पोटीं नस्तां मळ मूत्र वोक । मरोन जाती सकळ लोक । जाला राव अथवा रंक । पोटीं विष्ठा चुकेना ॥ २६॥

पोटात मल, मूत्र आणि वमन तयार झाले नाही तर सर्व माणसे मरून जातील; राजा असो वा रंक, कोणाच्याही पोटातील विष्ठा चुकत नाही.

निर्मळपणें काढूं जातां । तरी देह पडेल तत्वतां । एवं देहाची वेवस्था । ऐसी असे ॥ २७॥

हा मळ पूर्णपणे काढून टाकायचा प्रयत्न केला तर शरीरच पडेल; देहाची अवस्था अशीच आहे.

ऐसा हा धड असतां । येथाभूत पाहों जातां । मग ते दुर्दशा सांगतां । शंका बाधी ॥ २८॥

हा देह धडधाकट असतानाही, त्याचे खरे स्वरूप बारकाईने पाहू गेले, तर त्याची दुर्दशा सांगताना मनाला किळसच वाटू लागते.

ऐसिये कारागृहीं वस्ती । नवमास बहु विपत्ती । नवहि द्वारें निरोधती । वायो कैंचा तेथें ॥ २९॥

अशा या कारागृहासारख्या गर्भाशयात नऊ महिने राहावे लागते, त्यात अपार यातना असतात; शरीराची नवही द्वारे बंद असल्याने तेथे हवा तरी कोठून मिळणार?

वोका नरकाचे रस झिरपती । ते जठराग्नीस्तव तापती । तेणें सर्वहि उकडती । अस्तिमांस ॥ ३०॥

तेथे किळसवाण्या घाणीचे रस झिरपत असतात, ते मातेच्या जठराग्नीने तापतात आणि त्या उष्णतेने गर्भाची हाडेमांस सगळे शिजल्यासारखे होतात.

त्वचेविण गर्भ खोळे । तंव मातेसी होती डोहळे । कटवतिक्षणें सर्वांग पोळे । तया बाळकाचें ॥ ३१॥

गर्भाची त्वचा नुकतीच तयार होत असते, त्याच वेळी मातेला डोहाळे लागतात; ती काही तिखट-आंबट खाताच त्या क्षणी बाळाचे सर्वांग पोळून निघते.

बांधलें चर्माचें मोटाळें । तेथें विष्ठेचें पेटाळें । रसौपाय वंकनाळें । होत असे ॥ ३२॥

एका चामड्याच्या पिशवीत हे बाळ बांधलेले असते, तिथेच विष्ठेचे साठे असतात आणि वाकड्या नाळेच्या मार्गाने त्याला पोषणरस पुरवला जातो.

विष्ठा मूत्र वांती पीत । नाकीं तोंडीं निघती जंत । तेणें निर्बुजलें चित्त । आतिशयेंसीं ॥ ३३॥

तेथे विष्ठा, मूत्र, वांती आणि पित्त यांच्यामध्ये तो राहतो, नाकातोंडातून जंत निघतात; याने त्याचे चित्त अतिशय भांबावून, गुदमरून जाते.

ऐसिये कारागृहीं प्राणी । पडिला अत्यंत दाटणीं । कळवळोन म्हणे चक्रपाणी । सोडवीं येथून आतां ॥ ३४॥

अशा या कोंडवाड्यात जीव अत्यंत घुसमटून पडलेला असतो; तेव्हा तो व्याकूळ होऊन भगवंताला म्हणतो, "आता मला येथून सोडव."

देवा सोडविसी येथून । तरी मी स्वहित करीन । गर्भवास हा चुकवीन । पुन्हां न ये येथें ॥ ३५॥

तो म्हणतो, "देवा, जर तू मला येथून सोडवलेस तर मी माझे खरे हित साधेन आणि हा गर्भवास पुन्हा चुकवीन, पुन्हा येथे येणार नाही."

ऐसी दुखवोन प्रतिज्ञा केली । तंव जन्मवेळ पुढें आली । माता आक्रंदों लागली । प्रसूतकाळीं ॥ ३६॥

अशी दुःखी होऊन प्रतिज्ञा केली, तोच जन्माची वेळ जवळ आली आणि प्रसूतीच्या वेळी माता आक्रंदू लागली.

नाकीं तोंडीं बैसलें मांस । मस्तकद्वारें सांडी स्वास । तेंहि बुजलें निशेष । जन्मकाळीं ॥ ३७॥

नाकातोंडात मांस दाटलेले असते, डोक्याच्या वाटेने बाहेर पडतानाच श्वास सोडावा लागतो, पण जन्माच्या वेळी तोही मार्ग पूर्णपणे बंद होतो.

मस्तकद्वार तें बुजलें । तेणें चित्त निर्बुजलें । प्राणी तळमळूं लागलें । चहूंकडे ॥ ३८॥

डोक्याचा मार्ग बंद झाल्याने त्याचे चित्त पुरते भांबावून जाते आणि तो जीव चहूबाजूंनी तळमळू लागतो.

स्वास उस्वास कोंडला । तेणें प्राणी जाजावला । मार्ग दिसेनासा जाला । कासावीस ॥ ३९॥

श्वासोच्छ्वास कोंडला गेल्याने जीव पूर्णपणे गांगरून जातो, त्याला बाहेर पडायचा मार्गही दिसत नाही आणि तो कासावीस होतो.

चित्त बहु निर्बुजलें । तेणें आडभरीं भरलें । लोक म्हणती आडवें आलें । खांडून काढा ॥ ४०॥

चित्त फार भांबावल्याने बाळ आडवे अडकून बसते; तेव्हा आजूबाजूचे लोक म्हणतात, "हे आडवे आले आहे, याला कापून काढा."

मग ते खांडून काढिती । हस्तपाद छेदून घेती । हातां पडिलें तेंचि कापिती । मुख नासिक उदर ॥ ४१॥

मग ते बाळाला कापून काढतात, हातपाय छेदून घेतात, जे हाताला लागेल ते कापतात, मग ते मुख असो, नाक असो वा पोट.

ऐसे टवके तोडिले । बाळकें प्राण सोडिले । मातेनेंहि सांडिलें । कळिवर ॥ ४२॥

अशा प्रकारे तुकडे तुकडे कापले जाऊन बाळ प्राण सोडते, आणि मातेनेही आपला देह सोडलेला असतो.

मृत्य पावला आपण । मतेचा घेतला प्राण । दुःख भोगिलें दारुण । गर्भवासीं ॥ ४३॥

बाळ स्वतः मरण पावले आणि त्याने मातेचाही प्राण घेतला; अशा प्रकारे गर्भवासात भयंकर दुःख भोगले गेले.

तथापी सुकृतेंकरूनी । मार्ग सांपडला योनी । तर्ह्हीं आडकला जाउनी । कंठस्कंदीं मागुता ॥ ४४॥

तरीही एखाद्याला पूर्वपुण्याईने योनीमार्ग नीट सापडतो, पण तरीही जाता जाता तो पुन्हा गळ्याच्या-खांद्याच्या ठिकाणी अडकतो.

तये संकोचित पंथीं । बळेंचि वोढून काढिती । तेणें गुणें प्राण जाती । बाळकाचे ॥ ४५॥

त्या अरुंद वाटेतून त्याला बळेच ओढून काढले जाते, आणि त्यामुळे कधीकधी बाळाचा प्राणही जातो.

बाळकाचे जातां प्राण । अंतीं होये विस्मरण । तेणें पूर्वील स्मरण । विसरोन गेला ॥ ४६॥

बाळाचा प्राण बाहेर पडता पडता त्याला विस्मरण होते; त्यामुळे गर्भात असताना जे ज्ञान व प्रतिज्ञा त्याला आठवत होती, ती सर्व तो विसरून जातो.

गर्भीं म्हणे सोहं सोहं । बाहेरी पडतां म्हणे कोहं । ऐसा कष्टी जाला बहु । गर्भवासीं ॥ ४७॥

गर्भात असताना जीव "सोऽहं सोऽहं" (मी तोच ब्रह्म आहे) असे म्हणत असतो, पण बाहेर पडताच तो "कोऽहं" (मी कोण?) असे म्हणू लागतो; अशा प्रकारे गर्भवासात त्याने खूप कष्ट भोगले.

दुःखा वरपडा होता जाला । थोरा कष्टीं बाहेरी आला । सवेंच कष्ट विसरला । गर्भवासाचे ॥ ४८॥

अशा प्रकारे दुःखाचा भोग होऊन, अतिशय कष्टाने तो बाहेर आला, पण बाहेर येताक्षणीच गर्भवासातील ते सर्व कष्ट तो विसरून गेला.

सुंन्याकार जाली वृत्ती । कांहीं आठवेना चित्तीं । अज्ञानें पडिली भ्रांती । तेणें सुखचि मानिलें ॥ ४९॥

त्याची वृत्ती जणू शून्यवत होते, चित्तात काहीच आठवत नाही; अज्ञानामुळे भ्रम निर्माण होतो आणि त्यालाच तो सुख मानू लागतो.

देह विकार पावलें । सुखदुःखें झळंबळे । असो ऐसें गुंडाळलें । मायाजाळीं ॥ ५०॥

शरीराला निरनिराळे विकार होऊ लागतात, सुखदुःखांनी ते हेलकावे खाऊ लागते; असो, अशा प्रकारे जीव मायेच्या जाळ्यात गुंडाळला जातो.

ऐसें दुःख गर्भवासीं । होतें प्राणीमात्रांसीं । म्हणोनियां भगवंतासी । शरण जावें ॥ ५१॥

असे दुःख प्रत्येक प्राण्याला गर्भवासात भोगावेच लागते; म्हणून प्रत्येकाने भगवंताला शरण जावे.

जो भगवंताचा भक्त । तो जन्मापासून मुक्त । ज्ञानबळें बिरक्त । सर्वकाळ ॥ ५२॥

जो भगवंताचा खरा भक्त असतो, तो ज्ञानाच्या बळावर सदैव विरक्त राहून जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

ऐशा गर्भवासीं विपत्ती । निरोपिल्या येथामती । सावध हो‍ऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥ ५३॥

अशा प्रकारे गर्भवासातील संकटे यथाशक्ती सांगितली आहेत; श्रोत्यांनी सावध होऊन पुढील विवेचनाकडे लक्ष द्यावे.