तापत्रयाचें लक्षण । आतां सांगिजेल निरूपण । श्रोतीं करावें श्रवण । यकाग्र हो‍ऊनी ॥ १॥

आता त्रिविध तापांचे (तीन प्रकारच्या दुःखांचे) लक्षण सांगितले जाईल; श्रोत्यांनी एकाग्र होऊन ते श्रवण करावे.

जो तापत्रैं पोळला । तो संतसंगें निवाला । आर्तभूत तोषला । पदार्थ जेवी ॥ २॥

जो त्रिविध तापांनी होरपळून निघतो, तोच संतसंगतीने खरा शांत होतो; भुकेलेल्याला अन्न मिळाल्यावर जसा आनंद होतो तसाच त्याला आनंद होतो.

क्षुधाक्रांतास मिळे अन्न । तृषाक्रांतास जीवन । बंदीं पडिल्याचें बंधन- । तोडिनां, सुख ॥ ३॥

भुकेलेल्याला अन्न मिळावे, तहानलेल्याला पाणी मिळावे किंवा बंदिवानाचे बंधन तोडावे, तसेच त्याला सुख होते.

माहापुरें जाजावला । तो पैलतीरास नेला । कां तो स्वप्नींचा चे‍इला । स्वप्नदुःखी ॥ ४॥

महापुरात वाहवत जाणाऱ्याला जसे पैलतीराला नेऊन सोडावे, किंवा वाईट स्वप्नात दुःखी झालेल्याला जशी जाग येऊन सुटका व्हावी, तसे त्याला वाटते.

कोणी येकासी मरण- । येतां, दिलें जीवदान । संकटास निवारण । तोडितां सुख ॥ ५॥

कोणाला मरण येत असताना त्याला जीवदान मिळावे, किंवा संकट दूर व्हावे, तसेच त्याला सुख वाटते.

रोगियास औषध । सप्रचित आणी शुद्ध । तयासी होये आनंद । आरोग्य होतां ॥ ६॥

रोग्याला अनुभवसिद्ध व शुद्ध औषध मिळावे आणि त्याने आरोग्य लाभावे, तेव्हा त्याला जसा आनंद होतो, तसाच आनंद इथे होतो.

तैसा संसारें दुःखवला । त्रिविधतापें पोळला । तोचि येक अधिकारी जाला । परमार्थासी ॥ ७॥

त्याचप्रमाणे जो संसारामुळे दुःखी झाला आहे, जो त्रिविध तापांनी पोळला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने परमार्थासाठी पात्र ठरतो.

ते त्रिविध ताप ते कैसे । आतां बोलिजेत तैसे । येविषईं येक असे । वाक्याधार ॥ ८॥

ते त्रिविध ताप कोणते आहेत, ते आता सांगितले जाईल; याविषयी एक शास्त्रवचनाचाही आधार आहे.

श्लोक ॥ देहेंद्रियप्राणेन सुखं दुःखं च प्राप्यते । इममाध्यात्मिकं तापं जायते दुःक देहिनाम् ॥ १ ॥

आता त्रिविध तापांचे (तीन प्रकारच्या दुःखांचे) लक्षण सांगितले जाईल; श्रोत्यांनी एकाग्र होऊन ते श्रवण करावे.

सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते । द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः ॥ २ ॥

जो त्रिविध तापांनी होरपळून निघतो, तोच संतसंगतीने खरा शांत होतो; भुकेलेल्याला अन्न मिळाल्यावर जसा आनंद होतो तसाच त्याला आनंद होतो.

शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना । स्वर्गनरकादिं भोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम् ॥ ३ ॥

भुकेलेल्याला अन्न मिळावे, तहानलेल्याला पाणी मिळावे किंवा बंदिवानाचे बंधन तोडावे, तसेच त्याला सुख होते.

येक ताप आध्यात्मिक । दुजा तो आदिभूतिक । तिसरा आदिदैविक । ताप जाणावा ॥ ९॥

पहिला ताप आध्यात्मिक, दुसरा आधिभौतिक आणि तिसरा आधिदैविक असे तीन ताप जाणावेत.

आध्यात्मिक तो कोण । कैसी त्याची वोळखण । आदिभूतिकांचें लक्षण । जाणिजे कैसें ॥ १०॥

आध्यात्मिक ताप म्हणजे काय, तो कसा ओळखावा आणि आधिभौतिक तापाचे लक्षण कसे जाणावे, याचे स्पष्टीकरण पुढे दिले जाईल.

आदिदैविक तो कैसा । कवण तयाची दशा । हेंहि विशद कळे ऐसा । विस्तार कीजे ॥ ११॥

तसेच आधिदैविक ताप कसा असतो, त्याची अवस्था काय असते, हेही स्पष्ट समजावे म्हणून सविस्तर सांगितले जात आहे.

हां जी म्हणोनि वक्ता । जाला कथा विस्तारिता । आध्यात्मिक ताप आतां । सावध ऐका ॥ १२॥

"हो जी" असे म्हणून वक्ता कथेचा विस्तार करू लागले; आता आध्यात्मिक तापाचे वर्णन श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावे.

देह इंद्रिय आणी प्राण । यांचेनि योगें आपण । सुखदुःखें सिणे जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥ १३॥

देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्यामुळे जो सुखदुःखाचा त्रास स्वतःला होतो, त्याला आध्यात्मिक ताप म्हणतात.

देहामधून जें आलें । इंद्रियें प्राणें दुःख जालें । तें आध्यात्मिक बोलिलें । तापत्रईं ॥ १४॥

देहातून जे उद्भवते आणि इंद्रिये व प्राणांमुळे जे दुःख होते, त्याला त्रिविध तापांपैकी आध्यात्मिक ताप असे म्हटले आहे.

देहामधून काये आलें । प्राणें कोण दुःख जालें । आतां हें विशद केलें । पाहिजे कीं ॥ १५॥

देहातून नेमके काय उद्भवते आणि प्राणांमुळे नेमके कोणते दुःख होते, हे आता स्पष्ट करून सांगायला हवे.

खरुज खवडे पुळिया नारु । नखरुडें मांजया देवि गोवरु । देहामधील विकारु । या नांव आध्यात्मिक ॥ १६॥

खरूज, खवडे, फोड, नारू, नखांचे विकार, खाज, देवी, गोवर, हे देहातील विकार म्हणजेच आध्यात्मिक ताप होय.

काखमांजरी केशतोड । वोखटें वर्ण काळफोड । व्याधी मूळव्याधी माहाजड । या नांव आध्यात्मिक ॥ १७॥

काखेतील गळू, केस विस्कटणे, विरूप त्वचारंग, काळे फोड, विविध व्याधी, मूळव्याध यांसारखे मोठे त्रास हे आध्यात्मिक ताप होत.

अंगुळवेडे गालफुगी । कंड लागे वाउगी । हिरडी सुजे भरे बलंगी । या नांव आध्यात्मिक ॥ १८॥

बोटे वाकडी होणे, गालावर सूज येणे, उगाचच खाज सुटणे, हिरड्या सुजणे, गाठी येणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

वाउगे फोड उठती । कां ते सुजे आंगकांती । वात आणी तिडका लागती । या नांव आध्यात्मिक ॥ १९॥

उगाचच अंगावर फोड येणे, कांती सुजणे, वाताचा त्रास होणे व कळा लागणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

नाइटे अंदु गजकर्ण । पेहाचे पोट विस्तीर्ण । बैसलें टाळें फुटती कर्ण । या नांव आध्यात्मिक ॥ २०॥

गजकर्ण, नायटा, जलोदराने पोट फुगणे, टाळू बसणे, कान फुटणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

कुष्ट आणि वोला कुष्ट । पंड्यारोग अतिश्रेष्ठ । क्षयरोगाचे कष्ट । या नांव आध्यात्मिक ॥ २१॥

कोड, चिघळणारे कोड, कावीळ, आणि क्षयरोगाचे कष्ट, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

वाटी वटक वायेगोळा । हातीं पाईं लागती कळा । भोवंडी लागे वेळोवेळां । या नांव आध्यात्मिक ॥ २२॥

गाठी, गोळे, वायुगोळा, हातापायांत कळा येणे आणि वारंवार चक्कर येणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

वोलांडा आणी वळ । पोटसुळाची तळमळ । आर्धशिसी उठे कपाळ । या नांव आध्यात्मिक ॥ २३॥

पोटातील गाठ, अंगावर वळ उठणे, पोटदुखीची तळमळ आणि अर्धशिशीचे डोकेदुखी, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

दुःखे माज आणि मान । पुष्ठी ग्रीवा आणि वदन । अस्तिसांदे दुःखती जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥ २४॥

कंबर, मान, पाठ, ग्रीवा आणि चेहरा दुखणे, तसेच सांधे दुखणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

कुळिक तरळ कामिणी । मुरमा सुंठरें माळिणी । विदेसीं लागलें पाणी । या नांव आध्यात्मिक ॥ २५॥

नाना प्रकारचे त्वचारोग, मुरूम, फोड आणि परदेशी गेल्यावर तिथले पाणी न मानवणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

जळसोस आणी हिवारें । गिरीविरी आणी अंधारें । ज्वर पाचाव आणी शारें । या नांव आध्यात्मिक ॥ २६॥

तहानेने कोरड पडणे, थंडी वाजणे, चक्कर येणे, डोळ्यांपुढे अंधारी येणे, ताप आणि अपचन, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

शैत्य उष्ण आणी तृषा । क्षुधा निद्रा आणी दिशा । विषयतृष्णेची दुर्दशा । या नांव आध्यात्मिक ॥ २७॥

थंडी-उष्णता, तहान-भूक, झोप, मलमूत्रविसर्जन आणि विषयतृष्णेची दुर्दशा, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

आळसी मूर्ख आणी अपेसी । भय उद्भवे मानसीं । विसराळु दुश्चित्त आहिर्निशी । या नांव आध्यात्मिक ॥ २८॥

आळशीपणा, मूर्खपणा, अपयश, मनात सतत भीती वाटणे, विसराळूपणा आणि रात्रंदिवस मन अस्थिर राहणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

मूत्रकोड आणी परमें । रक्तपिती रक्तपरमें । खडाचढाचेनि श्रमे । या नांव आध्यात्मिक ॥ २९॥

लघवीचे विकार, गुप्तरोग, रक्तपित्त आणि मुतखड्याचा त्रास, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

मुरडा हागवण उन्हाळे । दिशा कोंडतां आंदोळे । येक वेथा असोन न कळे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३०॥

पोटात मुरडा येणे, जुलाब, उष्णतेचे विकार आणि मलावरोध होऊन तळमळणे, कधीकधी व्याधी असूनही ती काय आहे हे कळतही नाही; हेही आध्यात्मिक ताप होत.

गांठी ढळली जाले जंत । पडे आंव आणी रक्त । अन्न तैसेचि पडत । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३१॥

आतड्याच्या गाठी सुटणे, जंत होणे, आव व रक्त पडणे आणि अन्न न पचता तसेच बाहेर पडणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

पोटफुगी आणी तडस । भरला हिर लागला घांस । फोडी लागतां कासावीस । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३२॥

पोट फुगणे, अजीर्णाने जड होणे, घास घशात अडकणे आणि गळ्यात फोड येऊन कासावीस होणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

उचकी लागली उसित गेला । पीत उसळलें उलाट झाला । खरे पडसा आणी खोंकला । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३३॥

उचकी लागणे, श्वास जाणे, पित्त उसळणे, उलटी होणे, सर्दी आणि खोकला, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

उसळला दमा आणी धाप । पडजिभ ढासि आणी कफ । मोवाज्वर आणी संताप । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३४॥

दमा उसळणे, धाप लागणे, पडजीभ सुजणे, ठसका लागणे, कफ, हिवताप आणि संताप, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

कोणी सेंदूर घातलाअ । तेणें प्राणी निर्बुजला । घशामध्ये फोड जाला । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३५॥

चुकून कोणी काही विषारी पदार्थ घातला आणि त्याने माणूस गांगरून गेला, किंवा घशात फोड आला, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

गळसोट्या आणी जीभ झडे । सदा मुखीं दुर्गंधी पडे । दंतहीन लागती किडे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३६॥

घशाची सूज, जीभ झडणे, सतत तोंडाला दुर्गंधी येणे आणि दात गळून त्यात किडे लागणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

जरंडी घोलाणा गंडमाळा । अवचिता स्वयें फुटे डोळा । आपणचि कापी अंगुळा । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३७॥

गळ्यातील गाठी, कंठरोग, गलगंड, अचानक आपला डोळा फुटणे किंवा हाताचे बोटच आपोआप कापले जाणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

कळा तिडकी लागती । कां ते दंत उन्मळती । अधर जिव्हा रगडती । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३८॥

अंगात कळा-तिडका येणे, दात उपटणे किंवा ओठ-जीभ चावली जाणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

कर्णदुःख नेत्र दुःख । नाना दुःखें घडे शोक । गर्भांध आणी नपुश्यक । या नांव आध्यात्मिक ॥ ३९॥

कानदुखी, डोळेदुखी, अशा नाना दुःखांनी होणारा शोक, तसेच जन्मांधत्व आणि नपुंसकत्व, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

फुलें वडस आणी पडळें । कीड गर्ता रातांधळें । दुश्चित्त भ्रमिष्ट आणी खुळें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४०॥

डोळ्यांतील पांढरे डाग, फुल्या, पडदा येणे, खड्डे पडणे, रातांधळेपणा, अस्वस्थ चित्त, वेड आणि मतिमंदत्व, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

मुकें बधीर राखोंडें । थोटें चळलें आणी वेडें । पांगुळ कुर्हें आणी पावडे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४१॥

मुकेपणा, बहिरेपणा, अंगावर चट्टे, हाताचे बोट नसणे, अपस्माराचा झटका येणे, वेडेपणा, लंगडेपणा आणि जन्मजात व्यंग, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

तारसें घुलें काणें कैरें । गारोळें जामुन टाफरें । शडांगुळें गेंगाणें विदरें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४२॥

तिरळेपणा, एक डोळा बंद असणे, काणेपणा, विद्रूप डोळे, सुजलेला चेहरा, सहा बोटे असणे, नाकातून बोलणे आणि जन्मजात विकृती, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

दांतिरें बोचिरें घानाळ । घ्राणहीन श्रोत्रहीन बरळ । अति कृश अति स्थूळ । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४३॥

विचित्र दात, टोकदार अवयव, घाणेरडेपणा, वास न येणे, ऐकू न येणे, बरळणे, अति कृशपणा आणि अति स्थूलपणा, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

तोंतरें बोंबडें निर्बळ । रोगी कुरूप कुटीळ । मत्सरी खादाड तपीळ । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४४॥

तोतरेपणा, अस्पष्ट बोलणे, अशक्तपणा, सतत आजारी असणे, कुरूपता, कुटिलपणा, मत्सर, खादाडपणा आणि अधीरता, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

संतापी अनुतापी मत्सरी । कामिक हेवा तिरस्कारी । पापी अवगुणी विकारी । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४५॥

सतत संतापणे, पश्चात्तापाने जळणे, मत्सर, कामातुरपणा, हेवा, तिरस्कार, पापीपणा, अवगुण आणि विकारीपणा, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

उठवणें ताठा करक । आवटळे आणी लचक । सुजी आणी चालक । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४६॥

अचानक उठताना होणारे त्रास, अंग ताठणे, कळ लागणे, मुरगळणे, लचक भरणे, सूज येणे आणि चालताना होणारा त्रास, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

सल आडवें गर्भपात । स्तनगुंते सनपात । संसारकोंडे आपमृत्य । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४७॥

प्रसूतीत बाळ आडवे येणे, गर्भपात होणे, स्तनांत गाठी येणे, धनुर्वात होणे, प्रसववेदना अडकणे आणि अपमृत्यू, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

नखविख आणी हिंगुर्डें । बाष्ट आणी वावडें । उगीच दांतखीळ पडे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४८॥

नखांतील विष, बोटांतील गळू, दमा, ऍलर्जी आणि उगाचच दातखीळ बसणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

झडती पातीं सुजती भवया । नेत्रीं होती राझणवडीया । चाळसी लागे प्राणियां । या नांव आध्यात्मिक ॥ ४९॥

पापण्या गळणे, भुवया सुजणे, डोळ्यांत जळजळणारे फोड येणे आणि चाळिशीत डोळ्यांची दृष्टी कमी होणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

वांग तिळ सुरमें लांसें । चामखिळ गलंडे मसें । चुकुर हो‍इजे मानसें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५०॥

अंगावरचे मोठे व्रण, तीळ, काळे डाग, चामखीळ, गाठी आणि मस्से, आणि मनात सतत गोंधळल्यासारखे वाटणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

नाना फुग आणी आवाळें । आंगीं दुर्गंधी प्रबळे । चाईचाटी लाळ गळे । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५१॥

नाना सूज, गळवे, अंगाला तीव्र दुर्गंधी येणे आणि तोंडाला सतत लाळ गळणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

नाना चिंतेची काजळी । नाना दुःखें चित्त पोळी । व्याधीवांचून तळमळी । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५२॥

नाना चिंतांची काजळी मनावर साचणे, नाना दुःखांनी चित्त पोळणे आणि कोणताही आजार नसतानाही मन उगाचच तळमळत राहणे, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

वृद्धपणीच्या आपदा । नाना रोग होती सदा । देह क्षीण सर्वदा । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५३॥

वृद्धपणातील नाना आपत्ती, सतत होणारे नाना रोग आणि सदैव क्षीण होत जाणारा देह, हेही आध्यात्मिक ताप होत.

नाना व्याधी नाना दुःखें । नाना भोग नाना खांडकें । प्राणी तळमळी शोकें । या नांव आध्यात्मिक ॥ ५४॥

नाना व्याधी, नाना दुःखे, नाना भोग, नाना संकटे, यांमुळे जीव शोकाने तळमळत राहतो, हेही आध्यात्मिक ताप होय.

ऐसा आध्यात्मिक ताप । पूर्वपापाचा संताप । सांगतां सरेना अमूप । दुःखसागर ॥ ५५॥

असा हा आध्यात्मिक ताप पूर्वपापांमुळे भोगावा लागणारा संताप आहे; तो सांगत बसलो तरी दुःखाचा हा अथांग सागर सांगून संपणार नाही.

बहुत काय बोलावें । श्रोतीं संकेतें जाणावें । पुढें बोलिजे स्वभावें । आदिभूतिक ॥ ५६॥

याबद्दल अधिक काय बोलावे, श्रोत्यांनी संक्षेपानेच हे समजून घ्यावे; पुढे आता स्वाभाविकपणे आधिभौतिक तापाचे वर्णन केले जाईल.