द्वितीय संमंध जाला । दुःख मागील विसरला । सुख मानून राहिला । संसाराचें ॥ १॥

दुसरे लग्न झाले आणि मागचे दुःख तो विसरला; आता संसारसुखातच तो समाधानी होऊन राहिला.

जाला अत्यंत कृपण । पोटें न खाय अन्न । रुक्याकारणें सांडी प्राण । येकसरा ॥ २॥

तो अत्यंत कंजूष बनतो, स्वतःच्या पोटालाही पुरेसे अन्न खात नाही आणि एका रुपयासाठीसुद्धा हट्टाने प्राण द्यायला तयार होतो.

कदा कल्पांतीं न वेची । सांचिलेंचि पुन्हा सांची । अंतरीं असेल कैंची । सद्वासना ॥ ३॥

प्रलयकाळ आला तरी तो खर्च करणार नाही, साठवलेले धन पुन्हा पुन्हा साठवत राहतो; अशा माणसाच्या अंतरात चांगली वासना कशी असणार?

स्वयें धर्म न करी । धर्मकर्त्यासहि वारी । सर्वकाळ निंदा करी । साधुजनाची ॥ ४॥

तो स्वतः कधी धर्मकृत्ये करत नाही, इतर कोणी धर्म करत असेल तर त्यालाही अडवतो आणि सतत साधुसंतांची निंदा करत राहतो.

नेणे तीर्थ नेणे व्रत । नेणे अतित अभ्यागत । मुंगीमुखींचें जें सीत । तेंही वेंचून सांची ॥ ५॥

त्याला तीर्थयात्रा माहीत नाही, व्रत माहीत नाही, अतिथी-साधू यांचे स्वागत माहीत नाही; मुंगीच्या तोंडातलाही घास हिसकावून तो साठवत राहतो.

स्वयें पुण्य करवेना । केलें तरी देखवेना । उपहास्य करी मना- । नये म्हणौनी ॥ ६॥

त्याच्याकडून स्वतः पुण्यकर्म घडत नाही, आणि कोणी दुसऱ्याने केले तर तेही त्याला पाहवत नाही; "हे बरोबर नाही" असे म्हणत तो त्याची चेष्टा करतो.

देवां भक्तांस उछेदी । आंगबळें सकळांस खेदी । निष्ठुर शब्दें अंतर भेदी । प्राणीमात्रांचें ॥ ७॥

तो देवभक्तांचा नाश-अपमान करतो, अंगबळाने सर्वांना त्रास देतो आणि निष्ठुर शब्दांनी प्राणिमात्रांच्या मनाला घाव घालतो.

नीति सांडून मागें । अनीतीनें वर्तों लागे । गर्व धरून फुगे । सर्वकाळ ॥ ८॥

तो नीती सोडून मागे टाकतो, अनीतीने वागू लागतो आणि सतत गर्वाने फुगून राहतो.

पूर्वजांस सिंतरिलें । पक्षश्राद्धहि नाहीं केलें । कुळदैवत ठकिलें । कोणेपरी ॥ ९॥

तो आपल्या पूर्वजांचीही फसवणूक करतो, त्यांचे पितृपक्षातील श्राद्धही करत नाही आणि कुळदैवतालाही कशा ना कशा प्रकारे ठकवतो.

आक्षत भरिली भाणा । दुजा ब्राह्मण मेहुणा । आला होता पाहुणा । स्त्रियेस मूळ ॥ १०॥

एका ब्राह्मण मेहुण्याला आमंत्रणाची अक्षत पाठवली, तो पाहुणा म्हणून घरी आलाही, पण तो आला होता तो आपल्या बहिणीला (याच्या पत्नीला) माहेरी नेण्यासाठी.

कदा नावडे हरिकथा । देव नलगे सर्वथा । स्नानसंध्या म्हणे वृथा । कासया करावी ॥ ११॥

त्याला हरिकथा कधीच आवडत नाही, देवाची त्याला मुळीच गरज वाटत नाही आणि स्नानसंध्या करणे म्हणजे व्यर्थ वेळ घालवणे असे तो म्हणतो.

अभिळाषें सांची वित्त । स्वयें करी विस्वासघात । मदें मातला उन्मत्त । तारुण्यपणें ॥ १२॥

लोभापोटी तो धन साठवत राहतो, स्वतःच लोकांचा विश्वासघात करतो आणि तारुण्याच्या मस्तीने उन्मत्त होतो.

तारुण्य आंगीं भरलें । धारिष्ट न वचे धरिलें । करूं नयें तेंचि केलें । माहापाप ॥ १३॥

तारुण्याचा जोम अंगात भरलेला असतो, त्याला धीर धरता येत नाही आणि जे करूच नये असे महापाप तो करून बसतो.

स्त्री केली परी धाकुटी । धीर न धरवेचि पोटीं । विषयलोभें सेवटीं । वोळखी सांडिली ॥ १४॥

लग्न केलेली पत्नी लहान वयाची असते, मनात धीर धरवत नाही आणि विषयलोभापोटी शेवटी तो सारी लाजमर्यादा, ओळखही सोडून देतो.

माये बहिण न विचारी । जाला पापी परद्वारी । दंड पावला राजद्वारीं । तर्ह्हीं पालटेना ॥ १५॥

तो आई-बहिणीचाही विधिनिषेध पाळत नाही, परस्त्रीगमनाचे पाप करतो; राजदरबारातून शिक्षा भोगूनही तो सुधारत नाही.

परस्त्री देखोनि दृष्टीं । अभिळाष उठे पोटीं । अकर्तव्यें हिंपुटी । पुन्हां होये ॥ १६॥

परस्त्री दिसताच त्याच्या मनात पुन्हा वासना जागी होते आणि तो पुन्हा त्याच अकर्तव्याने (अनुचित कृत्याने) संकटात सापडतो.

ऐसें पाप उदंड केलें । शुभाशुभ नाहीं उरलें । तेणें दोषें दुःख भरलें । अकस्मात आंगीं ॥ १७॥

अशी अपार पापे तो करत राहतो, त्याला बरे-वाईट काही उरतच नाही; आणि याच दोषांमुळे अचानक त्याच्या अंगात दुःखच दुःख भरते.

व्याधी भरली सर्वांगीं । प्राणी जाला क्षयरोगी । केले दोष आपुले भोगी । सीघ्र काळें ॥ १८॥

त्याच्या सर्वांगात व्याधी भरते, तो क्षयरोगी बनतो; आपण केलेल्या पापांचे फळ त्याला लवकरच भोगावे लागते.

दुःखें सर्वांग फुटलें । नासिक अवघेंचि बैसलें । लक्षण जाऊन जालें । कुलक्षण ॥ १९॥

दुःखाने त्याचे सर्वांग फुटू लागते, नाकही पूर्णपणे खचून बसते; त्याची चांगली लक्षणे जाऊन तो पूर्ण कुलक्षणी दिसू लागतो.

देहास क्षीणता आली । नाना वेथा उद्भवली । तारुण्यशक्ती राहिली । खंगला प्राणी ॥ २०॥

त्याच्या शरीराला क्षीणता येते, नाना व्याधी उद्भवतात; तारुण्याची शक्ती नाहीशी होऊन तो अगदी खंगून जातो.

सर्वांगीं लागल्या कळा । देहास आली अवकळा । प्राणी कांपे चळचळां । शक्ति नाहीं ॥ २१॥

सर्वांगाला वेदना होतात, देहाला विद्रूपता येते; तो थरथर कापू लागतो, त्याच्यात काहीच शक्ती उरत नाही.

हस्तपादादिक झडले । सर्वांगीं किडे पडिले । देखोन थुंकों लागले । लाहानथोर ॥ २२॥

त्याचे हातपाय झडून जातात, सर्वांगावर किडे पडतात; ते पाहून लहानथोर सगळेच त्याच्याकडे थुंकू लागतात.

जाली विष्टेची सारणी । भोवती उठली वर्ढाणी । अत्यंत खंगला प्राणी । जीव न वचे ॥ २३॥

तो अंथरुणातच विष्ठा करू लागतो, त्याच्याभोवती माशा घोंघावू लागतात; तो अत्यंत खंगतो, तरीही त्याचा जीव जात नाही.

आतां मरण दे गा देवा । बहुत कष्ट जाले जीवा । जाला नाहीं नेणों ठेवा । पातकाचा ॥ २४॥

तो म्हणतो, "देवा, आता मला मरण दे, माझ्या जिवाला फार कष्ट झाले आहेत; न जाणो किती मोठा पापाचा साठा माझ्यापाशी होता."

दुःखें घळघळां रडे । जों जों पाहे आंगाकडे । तों तों दैन्यवाणें बापुडें । तळमळी जीवीं ॥ २५॥

तो दुःखाने घळघळा रडतो, जसजसे तो आपल्या अंगाकडे पाहतो, तसतसे ते बिचारे दीन मन आतल्या आत अधिकच तळमळते.

ऐसे कष्ट जाले बहुत । सकळ जालें वाताहात । दरवडा घालून वित्त । चोरटीं नेलें ॥ २६॥

असे त्याला अपार कष्ट होतात, त्याचे सर्वस्व उद्ध्वस्त होते; आणि चोरांनी दरोडा घालून त्याचे उरलेसुरले धनही नेले.

जालें आरत्र ना परत्र । प्रारब्ध ठाकलें विचित्र । आपला आपण मळमूत्र । सेविला दुःखें ॥ २७॥

त्याचे इहलोकही बिघडले आणि परलोकही बिघडला, असे विचित्र प्रारब्ध त्याच्या वाट्याला आले; दुःखाने त्याला आपलेच मलमूत्र स्वतःच सोसावे लागले.

पापसामग्री सरली । देवसेंदिवस वेथा हरली । वैद्यें औषधें दिधलीं । उपचार जाला ॥ २८॥

शेवटी त्याची पापसामग्री संपते, दिवसेंदिवस त्याचा आजार कमी होतो; वैद्यांनी औषधे दिली आणि त्यावर उपचार होतो.

मरत मरत वांचला । यास पुन्हां जन्म जाला । लोक म्हणती पडिला । माणसांमध्यें ॥ २९॥

मरता मरता तो कसाबसा वाचतो, त्याला जणू पुन्हा नवा जन्मच मिळतो; लोक म्हणतात, "हा पुन्हा माणसांत येऊन पडला."

येरें स्त्री आणिली । बरवी घरवात मांडिली । अति स्वार्थबुद्धी धरिली । पुन्हां मागुती ॥ ३०॥

बरे झाल्यावर त्याने पुन्हा दुसरी स्त्री आणली, चांगला संसार थाटला आणि पुन्हा एकदा तीच अतिशय स्वार्थी वृत्ती धरली.

कांहीं वैभव मेळविलें । पुन्हां सर्वही संचिलें । परंतु गृह बुडालें । संतान नाहीं ॥ ३१॥

त्याने काही वैभव मिळवले, पुन्हा सर्व साठवले, पण त्याचे घर मात्र ओसाड राहिले; त्याला संतानच नव्हते.

पुत्र संतान नस्तां दुःखी । वांज नांव पडिलें लोकिकीं । तें न फिटे म्हणोनी लेंकी । तरी हो आतां ॥ ३२॥

संतान नसल्याने तो दुःखी होतो, लोक त्याला वांझ म्हणू लागतात; ते नाव पुसले जावे म्हणून तो म्हणतो, "आता निदान मुलगी तरी होऊ दे."

म्हणोन नाना सायास । बहुत देवास केले नवस । तीर्थें व्रतें उपवास । धरणें पारणें मांडिलें ॥ ३३॥

म्हणून तो नाना प्रयत्न करतो, अनेक देवांना नवस बोलतो, तीर्थयात्रा, व्रते, उपवास आणि धरणे-पारणे मांडतो.

विषयसुख तें राहिले । वांजपणें दुःखी केलें । तंव तें कुळदैवत पावलें । जाली वृद्धी ॥ ३४॥

विषयसुखाची आस तशीच राहिली, पण वांझपणाच्या दुःखाने तो पिचलेला असतानाच त्याचे कुळदैवत प्रसन्न होते आणि त्याला संतती लाभते.

त्या लेंकुरावरी अतिप्रीति । दोघेहि क्षण येक न विशंभती । कांहीं जाल्या आक्रंदती । दीर्घस्वरें ॥ ३५॥

त्या मुलावर दोघांचेही अपार प्रेम बसते, ते दोघेही त्याला क्षणभरही दूर ठेवत नाहीत; काही झाले तर मोठ्याने आक्रोश करतात.

ऐसी ते दुःखिस्ते । पूजीत होती नाना दैवतें । तंव तेंहि मेलें अवचितें । पूर्व पापेंकरूनी ॥ ३६॥

असे ते दुःखी दांपत्य नाना दैवतांची पूजा करत राहिले, पण पूर्वपापामुळे तेही मूल अचानक मरण पावले.

तेणें बहुत दुःख जालें । घरीं आरंधें पडिलें । म्हणती आम्हांस कां ठीविलें । देवें वांज करूनी ॥ ३७॥

त्यामुळे त्यांना अपार दुःख होते, घरात हाहाकार माजतो; ते म्हणतात, "देवाने आम्हांला वांझच का ठेवले?"

आम्हांस द्रव्य काये करावें । तें जावें परी अपत्य व्हावें । अपत्यालागी त्यजावें । लागेल सर्व ॥ ३८॥

ते म्हणतात, "आम्हाला या धनाचे काय करायचे, ते गेले तरी चालेल पण अपत्य हवे; अपत्यासाठी सर्वस्व त्यागायलाही आम्ही तयार आहोत."

वांजपण संदिसें गेलें । तों मरतवांज नांव पडिलें । तें न फिटे कांहीं केलें । तेणें दुःखें आक्रंदती ॥ ३९॥

वांझपणाचा कलंक तर काहीसा गेला, पण आता "मुल जन्मूनही मरते" असे नवे नाव पडले; ते कशानेही पुसले जात नाही आणि त्या दुःखाने ते आक्रोश करतात.

आमुची वेली कां खुंटिली । हा हा देवा वृत्ती बुडाली । कुळस्वामीण कां क्षोभली । विझाला कुळदीप ॥ ४०॥

ते म्हणतात, "आमचा वंशवेल का खुंटला, हाय देवा, आमची उपजीविकाच बुडाली; आमची कुळस्वामिनी का रागावली, आमचा कुळदीप विझला."

आतां लेंकुराचें मुख देखेन । तरी आनंदें राडी चालेन । आणी गळही टोंचीन । कुळस्वामिणीपासीं ॥ ४१॥

ते म्हणतात, "जर मला मुलाचे मुख दिसले, तर मी आनंदाने नवसाची राडी चालेन आणि कुळस्वामिनीपाशी गळालाही टोचून घेईन."

आई भुता करीन तुझा । नांव ठेवीन केरपुंजा । वेसणी घालीन, माझा- । मनोरथ पुरवी ॥ ४२॥

ते नवस करतात, "आई, या मुलाला तुझा सेवेकरी करीन, त्याचे नाव 'केरपुंजा' असे हीणकस ठेवीन आणि त्याच्या नाकात नथणी घालीन; फक्त माझी ही इच्छा पुरी कर."

बहुत देवांस नवस केले । बहुत गोसावी धुंडिले । गटगटां गिळिले । सगळे विंचू ॥ ४३॥

त्यांनी अनेक देवांना नवस केले, अनेक गोसाव्यांचा शोध घेतला आणि नवसापायी विंचूसुद्धा गटागटा गिळले.

केले समंधास सायास । राहाणे घातलें बहुवस । केळें नारिकेळें ब्राह्मणास । अंब्रदानें दिधलीं ॥ ४४॥

भुतासमंधांना प्रसन्न करण्यासाठी खूप खटपट केली, अनेक ठिकाणी नवस राहणी घातली, आणि ब्राह्मणांना केळी, नारळ व दानधर्म भरपूर दिला.

केलीं नाना कवटालें । पुत्रलोभें केलीं ढालें । तरी अदृष्ट फिरलें । पुत्र नाहीं ॥ ४५॥

पुत्रप्राप्तीच्या हव्यासापोटी त्यांनी नाना विचित्र उपाय व कर्मकांडे केली, तरीही नशीब काही फिरले नाही, पुत्र काही झाला नाही.

वृक्षाअखालें जाऊन नाहाती । फळतीं झाडें करपती । ऐसे नाना दोष करिती । पुत्रलोभाकारणें ॥ ४६॥

अंधश्रद्धेपोटी झाडाखाली जाऊन स्नान करतात, त्यामुळे फळणारी झाडेही करपून जातात; पुत्रलोभापायी असे नाना अनिष्ट प्रकार ते करत राहतात.

सोडून सकळ वैभव । त्यांचा वारयावेधला जीव । तंव तो पावला खंडेराव । आणी कुळस्वामिणी ॥ ४७॥

सर्व वैभव बाजूला ठेवून त्यांचा जीव केवळ त्या एका इच्छेने वेडावलेला असतो; अखेर खंडेराव आणि कुळस्वामिनी त्यांच्यावर प्रसन्न होतात.

आतां मनोरथ पुरती । स्त्रीपुरुषें आनंदती । सावध हो‍ऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥ ४८॥

आता त्यांचा मनोरथ पूर्ण होतो, पती-पत्नी दोघेही आनंदित होतात; श्रोत्यांनी सावध होऊन पुढील समासाकडे लक्ष द्यावे.