दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

विधीप्रपंचतरु वाढला । वाढतां वाढतां विस्तीर्ण जाला । फळें येतां विश्रांती पावला । बहुत गुणी ॥ १ ॥

विधीने (ईश्वरी योजनेने) उभा केलेला हा प्रपंचरूपी वृक्ष वाढत वाढत विस्तीर्ण झाला. फळे येऊ लागताच अनेक गुणांनी युक्त होऊन तो जणू विसावा पावला.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

नाना फळें रसाळें लागलीं । नाना जिनसी गोडीस आलीं । गोडी पाहावया निर्माण केलीं । नाना शरीरें ॥ २ ॥

त्याला नाना प्रकारची रसाळ फळे लागली, नाना प्रकारांनी ती गोड झाली. ती गोडी चाखण्यासाठीच नाना प्रकारची शरीरे निर्माण करण्यात आली.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

निर्माण जाले उत्तम विषये । शरीरेंविण भोगितां नये । म्हणोनी निर्मिला उपाये । नाना शरीरें ॥ ३ ॥

उत्तम विषय-सुखे निर्माण झाली, पण शरीराशिवाय ती भोगता येत नाहीत. म्हणून त्यांचा उपाय म्हणून नाना प्रकारची शरीरे निर्माण करण्यात आली.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

ज्ञानैंद्रियें निर्माण केलीं । भिन्न भिन्न गुणांचीं निर्मिलीं । येका शरीरासी लागलीं । परी वेगळालीं ॥ ४ ॥

ज्ञानेंद्रिये निर्माण करण्यात आली, ती भिन्न भिन्न गुणांची निर्माण केली. ती एकाच शरीराला जोडलेली आहेत, तरीही प्रत्येक वेगवेगळी आहेत.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

श्रोत्रैंद्रिंई शब्द पडिला । त्याचा भेद पाहिजे कळला । ऐसा उपाये निर्माण केला । इंद्रियांमधें ॥ ५ ॥

कानावर शब्द पडला, की त्याचा भेद (नेमका अर्थ) कळावा, असा उपाय इंद्रियांमध्ये योजून ठेवला आहे.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

त्वचेइंद्रियें सीतोष्ण भासे । चक्षुइंद्रियें सकळ दिसे । इंद्रियांमधें गुण ऐसे । वेगळाले ॥ ६ ॥

त्वचेच्या इंद्रियाने थंड-उष्ण जाणवते, डोळ्यांच्या इंद्रियाने सगळे दिसते. अशा प्रकारे इंद्रियांचे गुण वेगवेगळे आहेत.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

जिव्हेमधें रस चाखणें । घ्राणामधें परिमळ घेणें । इंद्रियांमधें वेगळाल्या गुणें । भेद केले ॥ ७ ॥

जिभेने रस चाखला जातो, नाकाने सुवास घेतला जातो. अशा प्रकारे इंद्रियांमध्ये वेगवेगळ्या गुणांनी भेद केलेले आहेत.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

वायोपंचकीं अंतःकर्णपंचक । मिसळोनि फिरे निशंक । ज्ञानैंद्रियें कर्मैंद्रियें सकळिक । सावकास पाहे ॥ ८ ॥

पंचप्राण आणि अंतःकरणपंचक हे एकत्र मिसळून निर्धास्तपणे फिरत असतात. ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये ही सगळी शांतपणे आपापले कार्य पाहतात.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

कर्मैंद्रियें लागवेगीं । जीव भोगीं विषयांलागीं । ऐसा हा उपाये जगीं । ईश्वरें केला ॥ ९ ॥

कर्मेंद्रिये चपळाईने कामाला लागतात, आणि जीव विषयांचा उपभोग घेत राहतो. असा हा सगळा उपाय ईश्वराने जगात योजून ठेवला आहे.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

निषय निर्माण जाले बरवे । शरीरेंविण कैसें भोगावे । नाना शरीराचे गोवे । याकारणें ॥ १० ॥

विषयसुखे उत्तम प्रकारे निर्माण झाली, पण शरीराशिवाय ती कशी भोगणार? म्हणूनच नाना शरीरांचे हे सगळे जंजाळ निर्माण झाले.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

अस्तीमांशाचे शरीर । त्यामधें गुणप्रकार । शरीरासारिखें यंत्र । आणीक नाहीं ॥ ११ ॥

हाडा-मांसाचे हे शरीर आहे, त्यातही किती प्रकारचे गुण-वैशिष्ट्ये आहेत. शरीरासारखे यंत्र दुसरे कोठेही नाही.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

ऐसीं शरीरें निर्माण केलीं । विषयभोगें वाढविलीं । लाहानथोर निर्माण जालीं । येणें प्रकारें ॥ १२ ॥

अशी शरीरे निर्माण करण्यात आली, आणि विषयभोगांनीच ती वाढवली गेली. लहान-मोठी शरीरे अशाच प्रकारे निर्माण झाली.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

अस्तीमांशांचीं शरीरें । निर्माण केली जगदेश्वरें । विवेकें गुणविचारें । करूनियां ॥ १३ ॥

हाडा-मांसाची ही शरीरे जगदीश्वराने निर्माण केली, ती विवेकाने आणि गुणांच्या विचारपूर्वक योजनेने केली आहेत.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

अस्तिमौंशाचा पुतळा । जेणें ज्ञानें सकळ कळा । शरीरभेद वेगळा । ठाईं ठाईं ॥ १४ ॥

हा हाडा-मांसाचा पुतळा असा घडवला आहे, की ज्याच्या ज्ञानाने सगळ्या कळा साध्य होतात. आणि प्रत्येक ठिकाणी शरीराचा भेदही वेगवेगळा आहे.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

तो भेद कार्याकारण । त्याचा उदंड आहे गुण । सकळ तीक्ष्ण बुद्धीविण । काये कळे ॥ १५ ॥

हा भेद कार्य-कारणाचा आहे, त्याचे गुणही असंख्य आहेत. तीक्ष्ण बुद्धीशिवाय हे सगळे तरी कसे कळणार?

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

सकळ करणें ईश्वराला । म्हणोनी भेद निर्माण जाला । ऊर्धमुख होतां भेदाला । ठाव कैंचा ॥ १६ ॥

हे सगळे करणे ईश्वरालाच आहे, म्हणून भेद निर्माण झाला. पण वर, ब्रह्माकडे मुख वळवले, की भेदाला जागाच उरत नाही.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

सृष्टिकर्णीं आगत्य भेद । संव्हारें सहजचि अभेद । भेद अभेद हा संवाद । मायागुणें ॥ १७ ॥

सृष्टी निर्माण करताना भेद निर्माण होणे आवश्यकच असते, तर संहारकाळी सहजच अभेद उरतो. भेद आणि अभेद हा सगळा संवाद मायेच्या गुणांमुळेच घडतो.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

मायेमधें अंतरात्मा । नकळे तयाचा महिमा । जाला चतुर्मुख ब्रह्मा । तोहि संदेहीं पडे ॥ १८ ॥

मायेमध्ये असलेल्या अंतरात्म्याचा महिमा कोणालाच कळत नाही. साक्षात चतुर्मुख ब्रह्मदेवही त्याबाबत संदेहात पडतो.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

पीळ पेंच कडोविकडीं । तर्क तीक्षण घडीनें घडी । मनासी होये तांतडी । विवरण करितां ॥ १९ ॥

अशा पीळ आणि पेच सर्व बाजूंनी वाढतात, तर्क क्षणोक्षणी अधिकाधिक तीक्ष्ण होत जातो. हे विवरण करताना मनाची घालमेल, घाई होते.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

आत्मत्वें लागतें सकळ कांहीं । निरंजनीं हे कांहींच नाहीं । येकांतकाळीं समजोन पाहीं । म्हणिजे बरें ॥ २० ॥

आत्मभावामुळेच हे सगळे चिकटलेले असते; निरंजन ब्रह्मात मात्र यातले काहीच नसते. एकांतात राहून हे नीट समजून घ्यावे, तेच बरे.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

देहे सामर्थ्यानुसार । सकळ करी जगदेश्वर । थोर सामर्थ्यें अवतार । बोलिजेती ॥ २१ ॥

प्रत्येक देहाच्या सामर्थ्यानुसार जगदीश्वर सगळे कार्य करत असतो. मोठ्या सामर्थ्याने युक्त देहांना अवतार म्हटले जाते.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

शेष कूर्म वर्ह्हाव जाले । येवढे देहे विशाळ धरिले । तेणें करितां रचना चाले । सकळ सृष्टीची ॥ २२ ॥

शेष, कूर्म, वराह असे अवतार झाले, त्यांनी एवढे विशाल देह धारण केले. त्यांच्या द्वारे सगळ्या सृष्टीची रचना चालत राहते.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

ईश्वरें केवढें सूत्र केलें । सूर्यबिंब धावाया लाविलें । धुकटाकरवीं धरविलें । अगाध पाणी ॥ २३ ॥

ईश्वराने केवढे मोठे सूत्र रचले आहे — सूर्यबिंबाला सतत धावायला लावले, आणि धुक्याकरवी अगाध असे पाणी धरवून ठेवले.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

पर्वताऐसे ढग उचलिती । सूर्यबिंबासी अछ्यादिति । तेथें सवेंचि वायोची गती । प्रगट होये ॥ २४ ॥

पर्वतासारखे मोठे ढग उठतात आणि सूर्यबिंबाला झाकून टाकतात. लगेचच तेथे वाऱ्याची गती प्रकट होते.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

झिडकझिडकुं धांवे वारा । जैसा काळाचा म्हणियारा । ढग मारुनी दिनकरा । मोकळे करी ॥ २५ ॥

जणू काळाचा दूतच असल्यासारखा वारा झोत मारत धावतो. तो ढगांना मारून सूर्याला मोकळे करतो.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

बैसती विजांचे तडाखे । प्राणीमात्र अवचिता धाके । गगन कडकडून तडके । स्थळांवरी ॥ २६ ॥

विजांचे कडाडते तडाखे बसतात, त्याने सगळे प्राणी अचानक दचकतात. आकाश कडकडून जणू जमिनीवर तडकते.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

येहलोकासी येक वर्म केलें । महद्‍भूतें महद्‍भूत आळिलें । सकळां समभागें चालिलें । सृष्टिरचनेसी ॥ २७ ॥

या लोकासाठी एक वर्मच योजून ठेवले आहे — एका महाभूताने दुसऱ्या महाभूताला आवळून धरले आहे. अशा प्रकारे सगळ्यांना समभागाने सृष्टीरचना पुढे चालत आहे.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

ऐसे अनंत भेद आत्मयाचे । सकळ जाणती ऐसे कैंचें । विवरतां विवरतां मनाचे । फडके होती ॥ २८ ॥

असे आत्म्याचे अनंत भेद आहेत; ते सगळे कोणाला तरी पूर्णपणे कळणे शक्य आहे का? विवरण करता करता तर मनाचेच तुकडे तुकडे होऊन जातात.

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

ऐसी माझी उपासना । उपासकीं आणावी मना । अगाध महिमा चतुरानना । काये कळे ॥ २९ ॥

अशी ही माझी (रामाची) उपासना आहे, ती उपासकांनी मनात नीट धरावी. या अगाध महिम्याचा थांग स्वतः चतुरानन ब्रह्मदेवालाही तरी कसा लागणार?

दासबोध : दशक विसावा : समास आठवा - देहेक्षेत्रनिरूपण

आवाहन विसर्जन । हें चि भजनाचें लक्षण । सकळ जाणती सज्जन । मी काय सांगों ॥ ३० ॥

आवाहन आणि विसर्जन हेच खरे भजनाचे लक्षण आहे. हे सज्जनांना सगळे आधीच माहीत आहे, मी वेगळे काय सांगणार?