सकळ जनास प्रार्थना । उगेंच उदास करावेंना । निरूपण आणावें मना । प्रत्ययाचें ॥ १ ॥

सर्व श्रोत्यांना ही प्रार्थना आहे की उगीच उदासीन होऊ नये. जे सांगितले जाईल ते प्रत्ययाने मनात आणून घ्यावे.

प्रत्यये राहिला येकेकडे । आपण धांवतो भलतेकडे । तरी सारासाराचे निवाडे । कैसे होती ॥ २ ॥

प्रत्यय एकीकडे राहतो आणि आपण भलतीकडेच धावत सुटतो; मग सार-असार यांचा निवाडा कसा होणार?

उगिच पाहातां सृष्टी । गल्बला दिसतो दृष्टीं । परी ते राजसत्तेची गोष्टी । वेगळीच ॥ ३ ॥

उगीचच सृष्टीकडे पाहिले तर नुसताच गोंधळ दिसतो. पण त्यामागे जी सत्ताधारी शक्ती काम करते, ती गोष्ट मात्र वेगळीच आहे.

पृथ्वीमधें जितुकीं शरीरें । तितुकीं भगवंताचीं घरें । नाना सुखें येणें द्वारें । प्राप्त होती ॥ ४ ॥

पृथ्वीवर जितकी शरीरे आहेत, तितकी भगवंताची घरेच आहेत. या द्वारांतूनच नाना प्रकारची सुखे प्राप्त होतात.

त्याचा महिमा कळेल कोणाला । माता वांटून कृपाळु जाला । प्रत्यक्ष जगदीश जगाला । रक्षितसे ॥ ५ ॥

त्याचा महिमा कोणाला कळणार? आईप्रमाणे वाटून तो कृपाळू झाला आहे. प्रत्यक्ष जगदीशच सर्व जगाचे रक्षण करत आहे.

सत्त पृथ्वीमधें वांटली । जेथें तेथें विभागली । कळेनें सृष्टि चालिली । भगवंताचे ॥ ६ ॥

त्याची सत्ता पृथ्वीभर वाटली गेली, जिथे तिथे ती विभागली गेली. भगवंताच्याच कळेने (शक्तीने) ही सृष्टी चालत आहे.

मूळ जाणत्या पुरुषाची सत्ता । शरीरीं विभागली तत्वता । सकळ कळा चातुर्यता । तेथें वसे ॥ ७ ॥

मूळच्या जाणत्या पुरुषाची सत्ता खरोखर प्रत्येक शरीरात विभागली गेली आहे. सगळी कळा, सगळे चातुर्य तेथेच वसते.

सकळ पुराचा ईश । जगामध्यें तो जगदीश । नाना शरीरीं सावकास । करूं लागे ॥ ८ ॥

जो सगळ्या पुरांचा (देहनगरांचा) ईश्वर आहे, तोच जगात जगदीश म्हणून ओळखला जातो. तोच नाना शरीरांतून सावकाश, निवांतपणे कार्य करू लागतो.

पाहातां सृष्टिची रचना । ते येकाचेन चालेना । येकचि चालवी नाना । देह धरुनी ॥ ९ ॥

सृष्टीची रचना पाहिली, तर ती एका देहाने चालत नाही. पण तोच एक ईश्वर नाना देह धारण करून हे सगळे चालवत असतो.

नाहीं उंच नीच विचारिलें । नाहीं बरें वाईट पाहिलें । कार्ये चालों ऐसें जालें । भगवंतासी ॥ १० ॥

उच्च-नीच असा भेदभाव न करता, बरे-वाईट असा विचार न करता, भगवंताने सगळी कामे चालवत ठेवली आहेत.

किंवा नेणणें आडवें केलें । किंवा अभ्यासीं घातलें । हें कैसें कैसें केलें । त्याचा तोचि जाणे ॥ ११ ॥

कोणाला त्याने नेणीव (अज्ञान) आडवे घातले, तर कोणाला अभ्यासात-साधनेत लावले; हे नेमके कसे कसे घडवले, हे त्याचे त्यालाच माहीत.

जगदांतरीं अनुसंधान । बरें पाहाणें हेंचि ध्यान । ध्यान आणी तें ज्ञान । येकरूप ॥ १२ ॥

जगाच्या अंतरंगात सतत अनुसंधान ठेवून नीट पाहणे, हेच खरे ध्यान होय. आणि हे ध्यान आणि ज्ञान अखेर एकरूपच असतात.

प्राणी संसारास आला । कांहीं येक शाहाणा जाला । मग तो विवरों लागला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

प्राणी संसारात जन्माला येतो, आणि त्यांतील एखादा शहाणा होतो. मग तो या भूमंडळाचा विचार-विवरण करू लागतो.

प्रगट रामाचें निशाण । आत्माराम ज्ञानघन । विश्वंभर विद्यमान । भाग्यें कळे ॥ १४ ॥

रामाचे निशाण (अस्तित्वाची खूण) सर्वत्र प्रकट आहे — आत्माराम, ज्ञानघन, विश्वंभर तो सर्वत्र विद्यमान आहे. पण हे भाग्यानेच कळते.

उपासना धुंडुन वासना धरिली । तरी ते लांबतचि गेली । महिमा न कळे बोलिली । येथार्थ आहे ॥ १५ ॥

उपासनेचा शोध घेऊन जरी वासना धरली, तरी ती प्राप्ती दूरच लांबत जाते. त्याचा खरा महिमा नुसत्या बोलण्याने कळत नाही, हे खरे आहे.

द्रष्टा म्हणिजे पाहाता । साक्षी म्हणिजे जाणता । अनंतरूपी अनंता । वोळखावें ॥ १६ ॥

द्रष्टा म्हणजे पाहणारा, साक्षी म्हणजे जाणणारा. अशा अनंत रूपांतून प्रकट होणाऱ्या त्या अनंताला ओळखावे.

संगती असावी भल्यांची । धाटी कथा निरूपणाची । कांहीं येक मनाची । विश्रांती आहे ॥ १७ ॥

संगत असावी ती सज्जनांची, आणि गोडी असावी ती कथा-निरूपणाची. यांतच मनाला काहीएक विश्रांती लाभते.

त्याहिमधें प्रत्ययेज्ञान । जाळून टाकिला अनुमान । प्रचितीविण समाधान । पाविजेल कैंचें ॥ १८ ॥

त्यातही प्रत्ययज्ञानानेच तर्क-अनुमान जाळून टाकले जाते. प्रचितीशिवाय समाधान कोठून मिळणार?

मूळसंकल्प तो हरिसंकल्प । मूळमायेमधील साक्षेप । जगदांतरीं तेंचि रूप । देखिजेतें ॥ १९ ॥

मूळचा संकल्प हाच हरीचा संकल्प होय, मूळमायेतील तो साक्षेपच आहे. जगाच्या अंतरंगात तेच रूप पाहायला मिळते.

उपासना ज्ञानस्वरूप । ज्ञानीं चौथा देह आरोप । याकारणें सर्व संकल्प । सोडून द्यावा ॥ २० ॥

उपासना ही मुळात ज्ञानस्वरूपच आहे; ज्ञानातच चौथ्या देहाचा (कारणातीत देहाचा) आरोप केला जातो. यासाठी सगळे संकल्प सोडून द्यावेत.

पुढें परब्रह्म विशाळ । गगनासारिखें पोकळ । घन पातळ कोमळ । काये म्हणावें ॥ २१ ॥

यापुढे परब्रह्म हे विशाल, आकाशासारखे पोकळ आहे. त्याला घन म्हणावे, पातळ म्हणावे, की कोमळ म्हणावे, हेच कळत नाही.

उपासना म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें पाविजे निरंजन । योगियांचें समाधान । येणें रितीं ॥ २२ ॥

उपासना म्हणजेच ज्ञान होय; आणि ज्ञानानेच निरंजन ब्रह्म प्राप्त होते. योग्यांचे समाधान अशाच रीतीने साधते.

विचार नेहटूनसा पाहे । तरी उपासना आपणचि आहे । येक जाये एक आहे । देह धरुनी ॥ २३ ॥

जर नेटाने, चिकाटीने विचार केला, तर उपासना ही आपणच आहोत, असे कळते. एक देह जातो, दुसरा येतो, असे देह धारण करण्याचे चक्र चालते.

अखंड ऐसी घालमेली । पूर्वापार होत गेली । आतां हि तैसीच चालिली । उत्पत्ति स्थिती ॥ २४ ॥

अशी अखंड घालमेल पूर्वापार चालत आली आहे. आताही उत्पत्ति आणि स्थिती याच रीतीने चालूच आहे.

बनावरी बनचरांची सत्ता । जळावरी जळचरांची सत्ता । भूमंडळीं भूपाळां समस्तां । येणेंचि न्यायें ॥ २५ ॥

वनांवर वनचरांची सत्ता चालते, जलावर जलचरांची सत्ता चालते; याच न्यायाने भूमंडळावर सर्व राजांची सत्ता चालते.

सामर्थ्य आहे चळवळेचें । जो जो करील तयाचें । परंतु येथें भगवंताचें । अधिष्ठान पाहिजे ॥ २६ ॥

जो जो कृती करतो, त्याचे सामर्थ्य त्या कृतीतूनच दिसते. पण या सगळ्यामागे मात्र भगवंताचेच अधिष्ठान असावे लागते.

कर्ता जगदीश हें तों खरें । परी विभाग आला पृथकाकारें । तेथें अहंतेचें काविरें । बाधिजेना ॥ २७ ॥

कर्ता जगदीशच आहे हे खरे, पण त्याची सत्ता निरनिराळ्या रूपांतून विभागलेली दिसते. तेथे मात्र अहंकाराचे काविळेपण (गैरसमज) बाधू नये.

हरिर्दाता हरिर्भोक्ता । ऐसें चालतें तत्वता । ये गोष्टीचा आतां । विचार पाहावा ॥ २८ ॥

'हरीच देणारा आणि हरीच भोगणारा' हे तत्त्वतः खरे असेच चालत आले आहे. या गोष्टीचा आता नीट विचार करून पाहावा.

सकळ कर्ता परमेश्वरु । आपला माइक विचारु । जैसें कळेल तैसें करूं । जगदांतरें ॥ २९ ॥

सर्वांचा खरा कर्ता परमेश्वरच आहे; आपला विचार मात्र मायिक, मर्यादित असतो. जगाच्या अंतरंगात जसे कळेल, तसे आपण करत राहू.

देवायेवढें चपळ नाहीं । ब्रह्मायेवढें निश्चळ नाहीं । पाइरी चढोन पाहीं । मूळपरियंत ॥ ३० ॥

देवाइतके चपळ दुसरे काही नाही, आणि ब्रह्माइतके निश्चळ दुसरे काही नाही. पायरीपायरीने चढत जाऊन मुळापर्यंत हे पाहावे.