धरूं जातां धरितां न ये । टाकूं जातां टाकितां न ये । जेथें तेथें आहेच आहे । परब्रह्म तें ॥ १ ॥

पकडायला गेले तर ते पकडता येत नाही, टाकून द्यायला गेले तर तेही टाकता येत नाही. ते परब्रह्म जिथे तिथे सदैव असतेच असते.

जिकडे तिकडे जेथें तेथें । विन्मुख होतां सन्मुख होतें । सन्मुखपण चुकेना तें । कांहीं केल्या। ॥ २ ॥

जिकडे-तिकडे, जेथे-तेथे, त्याच्यापासून विन्मुख झाले तरी ते सन्मुखच असते. काहीही केले तरी त्याचे सन्मुखपण कधीच चुकत नाही.

बैसलें माणूस उठोन गेलें । तेथें आकाशचि राहिलें । आकाश चहुंकडे पाहिलें । तरी सन्मुखचि आहे ॥ ३ ॥

बसलेला माणूस उठून गेला, तरी तेथे आकाशच राहिले. आकाशाकडे चहूकडून पाहिले तरी ते सन्मुखच दिसते.

जिकडेतिकडे प्राणी पळोन जातें । तिकडे आकाशचि भोवतें । बळें आकाशाबाहेर । कैसें जावें ॥ ४ ॥

प्राणी जिकडे-तिकडे पळून जातो, तिकडे आकाशच त्याला भोवते. बळजबरीने तरी आकाशाच्या बाहेर कसे जाता येईल?

जिकडेतिकडे प्राणी पाहे । तिकडे तें सन्मुखचि आहे । समस्तांचें मस्तकीं राहे । माध्यानीं मार्तंड जैसा ॥ ५ ॥

प्राणी जिकडे-तिकडे पाहतो, तिकडे ते सन्मुखच असते. जसा माध्यान्हीचा सूर्य सर्वांच्या मस्तकावर असतो, तसे ते सर्वांच्या मस्तकी राहते.

परी तो आहे येकदेसी । दृष्टांत न घडे वस्तुसी । कांहीं येक चमत्कारासी । देउनी पाहिलें ॥ ६ ॥

पण सूर्य हा मर्यादित, एकदेशीच असतो, त्यामुळे हा दाखला त्या खऱ्या वस्तूला पूर्णपणे लागू पडत नाही. एका आश्चर्यजनक गुणासाठी तो केवळ दाखला म्हणून दिला आहे.

नाना तीर्थें नाना देसीं । कष्टत जावें पाहाव्यासी । तैसें न लगे परब्रह्मासी । बैसलें ठाईं ॥ ७ ॥

नाना तीर्थक्षेत्रे नाना देशांत आहेत, ती पाहण्यासाठी कष्ट करून जावे लागते. पण परब्रह्मासाठी असे काही करावे लागत नाही, ते आपल्या जागी बसल्या बसल्याच प्राप्त होते.

प्राणी बैसोनीच राहातां । अथवा बहुत पळोन जातां । परब्रह्म तें तत्वतां । समागमें ॥ ८ ॥

प्राणी बसूनच राहिला, किंवा खूप दूर पळून गेला, तरी परब्रह्म हे तत्त्वतः त्याच्यासोबतच असते.

पक्षी अंतराळीं गेलां । भोवतें आकाशचि तयाला । तैसे ब्रह्म प्राणीयाला । व्यापून आहे ॥ ९ ॥

पक्षी आकाशात उंच गेला, तरी त्याच्या भोवती आकाशच असते. त्याचप्रमाणे ब्रह्म प्रत्येक प्राण्याला व्यापून असते.

परब्रह्म पोकळ घनदाट । ब्रह्म सेवटाचा सेवट । ज्यासी त्यासी ब्रह्म नीट । सर्वकाळ ॥ १० ॥

परब्रह्म पोकळही आहे आणि घनदाटही आहे. ते शेवटाच्याही शेवट आहे. ज्याला त्याला ब्रह्म सर्वकाळ जवळच, बरोबरच असते.

दृश्या सबाहे अंतरीं । ब्रह्म दाटलें ब्रह्मांडोदरीं । आरे त्या विमळाची सरी । कोणास द्यावी ॥ ११ ॥

दृश्याच्या आत आणि बाहेर, सगळीकडे ब्रह्म ब्रह्मांडाच्या पोटात दाटून भरलेले आहे. अरे, त्या निर्मळ तत्त्वाची तुलना कोणाशी करावी?

वैकुंठकैळासस्वर्गलोकीं । इंद्रलोकीं चौदा लोकीं । पन्नगादिकपाताळलोकीं । तेथेंचि आहे ॥ १२ ॥

वैकुंठ, कैलास, स्वर्गलोक, इंद्रलोक, चौदा लोक, तसेच नागादिकांचे पाताळलोक — या सगळ्या ठिकाणीही तेच ब्रह्म आहे.

कासीपासून रामेश्वर । आवघें दाटलें अपार । परता परता पारावार । त्यास नाहीं ॥ १३ ॥

काशीपासून रामेश्वरापर्यंत सगळीकडे ते अपार दाटलेले आहे. त्याला पलीकडे-पलीकडे कोठेही पारावार, सीमा नाही.

परब्रह्म तें येकलें । येकदांचि सकळांसी व्यापिले । सकळांस स्पर्शोन राहिलें । सकळां ठाईं ॥ १४ ॥

ते परब्रह्म एकच असून, त्यानेच एकाच वेळी सगळ्यांना व्यापून टाकले आहे. सगळ्यांना स्पर्श करून ते सगळीकडे राहिलेले आहे.

परब्रह्म पाउसें भिजेना । अथवा चिखलानें भरेना । पुरामधें परी वाहेना । पुरासमागमें ॥ १५ ॥

परब्रह्म पावसाने भिजत नाही, किंवा चिखलानेही माखत नाही. पुरात असूनही ते पुराबरोबर वाहून जात नाही.

येकसरें सन्मुक विमुख । वाम सव्य दोहिंकडे येक । आर्धऊर्ध प्राणी सकळीक । व्यापून आहे ॥ १६ ॥

एकाच वेळी सन्मुख आणि विमुख, डावीकडे आणि उजवीकडे, वर आणि खाली — सगळीकडे ते एकच तत्त्व सर्व प्राण्यांना व्यापून आहे.

आकाशाचा डोहो भरला । कदापी नाहीं उचंबळला । असंभाव्य पसरला । जिकडे तिकडे ॥ १७ ॥

आकाशाचा जणू डोह भरून राहिला आहे, पण तो कधीच उचंबळत नाही, ओसंडत नाही. तो अफाट, असंभाव्य असा जिकडे-तिकडे पसरलेला आहे.

येकजिनसि गगन उदास । जेथें नाहीं दृश्यभास । भासेंविण निराभास । परब्रह्म जाणावें ॥ १८ ॥

एकजिनसी, उदासीन असे आकाश जेथे दृश्याचा कोणताही भासही नाही, तेथे भासाशिवायचे निराभास असे परब्रह्म असते, हे जाणावे.

संतसाधुमहानुभावां । देवदानवमानवां । ब्रह्म सकळांसी विसांवा । विश्रांतिठाव ॥ १९ ॥

संत, साधू, महानुभाव, देव, दानव आणि मानव — या सगळ्यांना ब्रह्म हेच विसावा देणारे, विश्रांतीचे स्थान आहे.

कोणेकडे सेवटा जावें । कोणेकडे काये पाहावें । असंभाव्य तें नेमावें । काये म्हणोनी ॥ २० ॥

कोणीकडे शेवटाला जावे, कोणीकडे काय पाहावे? ते अफाट, असंभाव्य तत्त्व नेमके कसे बांधावे, काय म्हणून त्याची सीमा ठरवावी?

स्थूळ नव्हे सूक्ष्म नव्हे । कांहीं येकासारिखें नव्हे । ज्ञानदृष्टीविण नव्हे समधान ॥ २१ ॥

ते स्थूल नाही, सूक्ष्मही नाही, ते कशाच्याही सारखे नाही. ज्ञानदृष्टीशिवाय त्याबाबत समाधानही मिळत नाही.

पिंडब्रह्मांडनिरास । मग तें ब्रह्म निराभास । येथून तेथवरी अवकास । भकासरूप ॥ २२ ॥

पिंड आणि ब्रह्मांड यांचे निराकरण झाले, की मग ते ब्रह्म निराभास उरते. येथून तेथवर सगळा अवकाश भकास, रित्याच रूपात दिसतो.

ब्रह्म व्यापक हें तो खरें । दृश्य आहे तों हें उत्तरें । व्यापेंविण कोण्या प्रकारें । व्यापक म्हणावें ॥ २३ ॥

ब्रह्म व्यापक आहे हे खरे आहे, पण हे विधान दृश्य असेपर्यंतच लागू पडते. काही व्यापायला असल्याशिवाय त्याला व्यापक तरी कसे म्हणावे?

ब्रह्मासी शब्दचि लागेना । कल्पना कल्पूं शकेना । कल्पनेतीत निरंजना । विवेकें वोळखावें ॥ २४ ॥

ब्रह्माला कोणताही शब्द लागू पडत नाही, कल्पनाही त्याची कल्पना करू शकत नाही. अशा कल्पनातीत निरंजनाला विवेकानेच ओळखून घ्यावे.

शुद्ध सार श्रवण । शुद्ध प्रत्ययाचें मनन । विज्ञानी पावतां उन्मन । सहजचि होतें ॥ २५ ॥

शुद्ध सार असे श्रवण आणि शुद्ध प्रत्ययाचे मनन केले, की विज्ञानी पुरुष उन्मन अवस्थेला सहजच पोहोचतो.

जालें साधनाचें फळ । संसार जाला सफळ । निर्गुण ब्रह्म तें निश्चळ । अंतरीं बिंबलें ॥ २६ ॥

साधनेचे फळ मिळाले, संसार सफळ झाला. निर्गुण, निश्चळ असे ब्रह्म अंतरात प्रतिबिंबित झाले.

हिसेब जाला मायेचा । जाला निवाडा तत्वांचा । साध्य होतां साधनाचा । ठाव नाहीं ॥ २७ ॥

मायेचा हिशेब पूर्ण झाला, तत्त्वांचा निवाडा झाला. साध्य साधले गेले, की मग साधनालाही वेगळे स्थान उरत नाही.

स्वप्नीं जें जें देखिलें । तें तें जागृतीस उडालें । सहजचि अनुर्वाच्य जालें । बोलतां न ये ॥ २८ ॥

स्वप्नात जे जे पाहिले होते, ते सगळे जागृती होताच उडून गेले. मग ती अवस्था सहजच अनुर्वाच्य होऊन जाते, तिच्याबद्दल बोलताच येत नाही.

ऐसें हें विवेकें जाणावें । प्रत्ययें खुणेंसी बाणावें । जन्ममृत्याच्या नांवें । सुन्याकार ॥ २९ ॥

असे हे विवेकानेच जाणून घ्यावे, आणि प्रत्ययाने त्या खुणेशी एकरूप व्हावे. मग जन्म-मृत्यूच्या नावालाही तेथे शून्यरूपच उरते.

भक्तांचेनि साभिमानें । कृपा केली दाशरथीनें । समर्थकृपेचीं वचनें । तो हा दासबोध ॥ ३० ॥

भक्तांवरील प्रेमापोटी दाशरथी रामाने कृपा केली. त्या समर्थांच्या कृपेने उमटलेली ही वचने, हाच हा दासबोध होय.

वीस दशक दासबोध । श्रवणद्वारें घेतां शोध । मनकर्त्यास विशद । परमार्थ होतो ॥ ३१ ॥

हा दासबोध वीस दशकांचा आहे. श्रवणाच्या द्वारे याचा शोध घेतला, तर मन एकाग्र करणाऱ्याला परमार्थ स्पष्टपणे उलगडतो.

वीस दशक दोनीसें समास । साधकें पाहावें सावकास । विवरतं विशेषाविशेष । कळों लागे ॥ ३२ ॥

वीस दशक आणि त्यांतील दोनशे समास — हे साधकाने निवांतपणे पाहावे. विवरण करता करता त्यातील बारकावे कळू लागतात.

ग्रंथाचें करावेंस्तवन । स्तवनाचें काये प्रयोजन । येथें प्रत्ययास कारण । प्रत्ययो पाहावा ॥ ३३ ॥

ग्रंथाचे स्तवन करावे, असे काहीजण म्हणतील; पण स्तवनाचे प्रयोजन तरी काय? येथे प्रत्ययच कारणीभूत आहे, म्हणून प्रत्ययच पाहावा.

देहे तंव पांचा भूतांचा । कर्ता आत्मा तेथींचा । आणी कवित्वप्रकार मनुशाचा । काशावरुनी ॥ ३४ ॥

देह हा तर पाच भूतांचा बनलेला आहे, आणि त्यात कर्ता म्हणून आत्मा वसलेला आहे. मग हे काव्य मनुष्याने केले, असे कशाच्या आधारावर म्हणता येईल?

सकळ करणें जगदीशाचें । आणी कवित्वचि काय मानुशाचें । ऐशा अप्रमाण बोलण्याचें काये घावें ॥ ३५ ॥

सगळे करणे जगदीशाचेच आहे, मग हे काव्यच काय फक्त माणसाचे कसे असू शकेल? अशा अप्रमाण बोलण्याला काय किंमत द्यावी?

सकळ देह्याचा झाडा केला । तत्वसमुदाव उडाला । तेथें कोण्या पदार्थाला । आपुलें म्हणावें ॥ ३६ ॥

देहाचा संपूर्ण हिशेब घेतला, तर तत्त्वांचा सगळा समुदाय उडून जातो. मग त्यातील कोणत्या पदार्थाला 'माझे' म्हणावे?

ऐसीं हें विचाराचीं कामें । उगेंच भ्रमों नये भ्रमें । जगदेश्वरें अनुक्रमें । सकळ केलें ॥ ३७ ॥

अशी ही सगळी विचाराची कामे आहेत; उगीचच भ्रमाने भ्रमून जाऊ नये. हे सगळे जगदीश्वरानेच क्रमाक्रमाने घडवून आणले आहे.