मूळमाया नस्तां चंचळ । निर्गुण ब्रह्म तें निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ । चहुंकडे ॥ १ ॥

मूळमाया नसती तर चंचलता उरली नसती; निर्गुण ब्रह्म हे मात्र सदैव निश्चळच असते, जसे आकाश चहूकडे अंतराळरूपाने अचल असते.

दृश्य आलें आणि गेलें । परी तें ब्रह्म संचलें । जैसें गगन कोंदाटलें । चहुंकडे ॥ २ ॥

दृश्य सृष्टी येते आणि जाते, पण ब्रह्म मात्र तसेच भरून राहिलेले असते, जसे आकाश चहूकडे दाटलेले असते.

जिकडे पाहावें तिकडे अपार । कोणेकडे नाहीं पार । येकजिनसी स्वतंत्र । दुसरें नाहीं ॥ ३ ॥

जिकडे पाहावे तिकडे ते अपार आहे, त्याला कोठेही अंत नाही. ते एकजिनसी, स्वतंत्र आहे; त्याच्यासारखे दुसरे काही नाही.

ब्रह्मांडावरतें बैसावें । अवकाश भकास अवलोकावें । तेथें चंचळ व्यापकाच्या नांवें । सुन्याकार ॥ ४ ॥

ब्रह्मांडाच्या पलीकडे जाऊन बसावे आणि तेथील रिते अवकाश पाहावे; तेथे चंचल व्यापकतेच्या नावालाही शून्यरूपच आढळेल.

दृश्य विवेकें काढिलें । मग परब्रह्म कोंदाटलें । कोणासीच अनुमानलें । नाहीं कदा ॥ ५ ॥

विवेकाने दृश्य बाजूला काढले, की मग परब्रह्मच दाटून उरते. ते कोणालाही तर्काने कधीच गवसत नाही, प्रत्ययानेच कळते.

अधोर्ध पाहातां चहुंकडे । निर्गुण ब्रह्म जिकडे तिकडे । मन धांवेल कोणेकडे । अंत पाहावया ॥ ६ ॥

वर-खाली, चहूकडे पाहिले तरी जिकडे तिकडे निर्गुण ब्रह्मच आहे. मग त्याचा अंत पाहायला मन तरी कोणीकडे धावणार?

दृश्य चळे ब्रह्म चळेना । दृश्य कळे ब्रह्म कळेना । दृश्य आकळे ब्रह्म आकळेना । कल्पनेसी ॥ ७ ॥

दृश्य हलते, ब्रह्म हलत नाही; दृश्य कळते, ब्रह्म कळत नाही; दृश्य कल्पनेत बसते, पण ब्रह्म मात्र कल्पनेत कधीच बसत नाही.

कल्पना म्हणिजे कांहींच नाहीं । ब्रह्म दाटले ठाईंचा ठाईं । वाक्यार्थ विवरत जाई । म्हणिजे बरें ॥ ८ ॥

कल्पना म्हणजे मुळात काहीच नाही; ब्रह्म मात्र प्रत्येक ठिकाणी दाटून भरलेले आहे. वाक्याचा अर्थ नीट विवरत गेले, तरच बरे होईल.

परब्रह्मायेवढें थोर नाहीं । श्रवणापरतें साधन नाहीं । कळल्याविण कांहींच नाहीं । समाधान ॥ ९ ॥

परब्रह्माएवढे थोर दुसरे काही नाही, आणि श्रवणाहून श्रेष्ठ साधन दुसरे नाही. ते कळल्याखेरीज खरे समाधान कधीच लाभत नाही.

पिप्लीकामार्गें हळु हळु घडे । विहंगमें फळासी गांठी पडे । साधक मननीं पवाडे । म्हणिजे बरें ॥ १० ॥

मुंगीच्या मार्गाने हळूहळू जावे, किंवा पक्ष्याप्रमाणे थेट फळाशी गाठ घालावी; साधकाने मननाने पुढे जावे, हेच बरे.

परब्रह्मासारिखें दुसरें । कांहींच नाहीं खरें । निंदा आणि स्तुतिउत्तरें । परब्रह्मीं नाहीं ॥ ११ ॥

परब्रह्मासारखे दुसरे खरोखर काहीही नाही. निंदा आणि स्तुती यांसारख्या प्रतिक्रिया परब्रह्माच्या ठिकाणी मुळीच नाहीत.

ऐसे परब्रह्म येकजिनसी । कांहीं तुळेना तयासी । मानुभव पुण्यरासी । तेथें पवाडती ॥ १२ ॥

असे हे परब्रह्म एकजिनसी आहे, त्याच्याशी कशाचीच तुलना होत नाही. मोठ्या पुण्यराशीचे महानुभावच तेथवर पोहोचतात.

चंचळें होते दुःखप्राप्ती । निश्चळायेवडी नाहीं विश्रांती । निश्चळ प्रत्ययें पाहाती । माहानुभाव ॥ १३ ॥

चंचलतेमुळेच दुःखाची प्राप्ती होते; निश्चलतेएवढी विश्रांती दुसरी कोठेच नाही. मोठे महानुभावच ती निश्चलता प्रत्ययाने पाहतात.

मुळापासून शेवटवरी । विचारणा केलीच करी । प्रत्ययाचा निश्चयो अंतरीं । तयासीच फावे ॥ १४ ॥

जो मुळापासून शेवटपर्यंत सतत विचार करत राहतो, त्यालाच अंतरी प्रत्ययाचा निश्चय प्राप्त होतो.

कल्पनेचि सृष्टी जाली । त्रिविध प्रकारें भासली । तिक्षण बुद्धीनें आणिली । पाहिजे मना ॥ १५ ॥

कल्पनेतूनच ही सृष्टी निर्माण झाली, आणि ती तीन प्रकारांनी भासते. ती तीक्ष्ण बुद्धीने मनात आणून नीट समजून घेतली पाहिजे.

मूळमायेपासून त्रिगुण । अवघें येकदेसी लक्षण । पांचा भूतांचा ढोबळा गुण । दिसत आहे ॥ १६ ॥

मूळमायेपासून त्रिगुण उत्पन्न होतात, पण हे सगळे लक्षण मर्यादितच आहे. पाच भूतांचा स्थूल गुण मात्र स्पष्ट दिसत आहे.

पृथ्वीपासून च्यारी खाणी । चत्वार वेगळाली करणी । सकळ सृष्टीचि चाली येथुनी । पुढें नाहीं ॥ १७ ॥

पृथ्वीपासून चार खाणी (उत्पत्तीचे चार प्रकार) निर्माण होतात, त्यांची कृतीही वेगवेगळी असते. सगळ्या सृष्टीची वाटचाल येथूनच सुरू होते, याच्या पुढे काही नाही.

सृष्टीचें विविध लक्षण । विशद करूं निरूपण । श्रोतीं सुचित अंतःकर्ण । केलें पाहिजे ॥ १८ ॥

सृष्टीचे विविध लक्षण आता स्पष्ट करून सांगतो. श्रोत्यांनी आपले अंतःकरण सावध आणि एकाग्र केले पाहिजे.

मूळमाया जाणीवेची । मुळीं सूक्ष्म कल्पनेची । जैसी स्थिती परे वाचेची । तद्रूपचि ते ॥ १९ ॥

मूळमाया ही मूलतः जाणिवेची, अतिसूक्ष्म कल्पनेची अवस्था आहे. जशी परावाणीची स्थिती असते, तशीच ती आहे.

अष्टधा प्रकृतीचें मूळ । ते हे मूळमायाच केवळ । सूक्ष्मरूप बीज सकळ । मुळींच आहे ॥ २० ॥

अष्टधा प्रकृतीचे मूळ म्हणजे हीच मूळमाया होय. सर्व गोष्टींचे सूक्ष्म रूपातील बीज मुळातच तिच्यात सामावलेले आहे.

जड पदार्थ चेतवितें तें । म्हणौन चैतन्य बोलिजेतें । सूक्ष्म रूपें संकेतें । समजोन घ्यावीं ॥ २१ ॥

जे जड पदार्थाला चेतना देते, त्यालाच चैतन्य म्हणतात. अशी सूक्ष्म रूपे केवळ संकेतांनीच समजून घ्यावी लागतात.

प्रकृती पुरुषाचा विचार । अर्धनारीनटेश्वर । अष्टधा प्रकृतीचा विचार । सकळ कांहीं ॥ २२ ॥

प्रकृती आणि पुरुष यांचा विचार म्हणजेच अर्धनारीनटेश्वराचे रूप होय. अष्टधा प्रकृतीचा हा सर्व विचार यातच सामावलेला आहे.

गुप्त त्रिगुणाचें गूढत्व । म्हणौन संकेत महत्तत्त्व । गुप्तरूपें शुद्धसत्व । तेथेंचि वसे ॥ २३ ॥

त्रिगुणांचे गुप्त, गूढ स्वरूप असते, त्यालाच संकेताने महत्तत्त्व म्हणतात. शुद्ध सत्त्वगुणही त्यातच गुप्तरूपाने वसलेला असतो.

जेथून गुण प्रगटती । तीस गुणक्षोभिणी म्हणती । त्रिगुणाचीं रूपें समजती । धन्य ते साधु ॥ २४ ॥

जेथून गुण प्रकट होऊ लागतात, त्या अवस्थेला गुणक्षोभिणी म्हणतात. त्रिगुणांची ही रूपे जे समजून घेतात, ते साधू खरोखर धन्य होत.

गुप्तरूपें गुणसौम्य । म्हणौनि बोलिजे गुणसाम्य । सूक्ष्म संकेत अगम्य । बहुतांस कैंचा ॥ २५ ॥

गुप्तरूपाने गुण अजून सौम्य, समतोल असतात, म्हणून त्याला गुणसाम्य म्हणतात. हा सूक्ष्म संकेत दुर्गम असल्याने बहुतेकांना समजतच नाही.

मूळमायेपासून त्रिगुण । चंचळ येकदेसी लक्षण । प्रत्ययें पाहातां खूण । अंतरीं येते ॥ २६ ॥

मूळमायेपासून त्रिगुण उत्पन्न होतात, हे चंचल आणि मर्यादित असे लक्षण आहे. स्वानुभवाने पाहिले, की याची खूण अंतरात स्पष्ट होते.

पुढें पंचभूतांचीं बंडें । वाढलीं विशाळें उदंडें । सप्तद्वीपें नवखंडें । वसुंधरा हे ॥ २७ ॥

पुढे पाच भूतांचे विस्तीर्ण, अफाट पसारे वाढत गेले. सात द्वीपे आणि नऊ खंड मिळून ही पृथ्वी साकार झाली.

त्रिगुणापासून पृथ्वीवरी । दुसया जिनसान्याची परी । दोनी जिनस याउपरी । तिसरा ऐका ॥ २८ ॥

त्रिगुणांपासून तो पृथ्वीपर्यंत, हा दुसऱ्या प्रकारचा जिनस झाला. या दोन प्रकारांनंतर आता तिसरा प्रकार ऐका.

पृथ्वी नाना जिनसाचें बीज । अंडज जारज श्वेतज उद्भिज । च्यारी खाणी च्यारी वाणी सहज । निर्माण जाल्या ॥ २९ ॥

पृथ्वी हीच नाना प्रकारच्या जीवांचे बीज आहे; अंडज, जारज, स्वेदज आणि उद्भिज अशा चार खाणींनी सहजच चार प्रकारचे प्राणी निर्माण झाले.

खाणी वाणी होती जाती । परंतु तैसीच आहे जगती । ऐसे होती आणी जाती । उदंड प्राणी ॥ ३० ॥

या खाणी आणि जाती येत-जात राहतात, तरी पृथ्वी मात्र तशीच कायम राहते. अशा प्रकारे असंख्य प्राणी येत-जात असतात.