मृतिकापूजन करावें । आणी सवेंचि विसर्जावें । हें मानेना स्वभावें । अंतःकर्णासी ॥ १ ॥

मातीची मूर्ती पूजावी आणि लगेचच तिचे विसर्जनही करावे, हे मनाला स्वभावतःच पटत नाही.

देव पूजावा आणी टाकावा । हें प्रशस्त न वटे जीवा । याचा विचार पाहावा । अंतर्यामीं ॥ २ ॥

देव पूजावा आणि मग टाकून द्यावा, हे जीवाला योग्य वाटत नाही. याचा विचार अंतर्यामी करून पाहावा.

देव करिजे ऐसा नाहीं । देव टाकिजे ऐसा नाहीं । म्हणोनि याचा कांहीं । विचार पाहावा ॥ ३ ॥

देव असा नाही की तो बनवता येईल, आणि असाही नाही की टाकून देता येईल. म्हणून याचा काहीतरी विचार करून पाहावा.

देव नाना शरीरें धरितो । धरुनी मागुती सोडितो । तरी तो देव कैसा आहे तो । विवेकें वोळखावा ॥ ४ ॥

देव नाना शरीरे धारण करतो आणि पुन्हा ती सोडूनही देतो. तर मग तो देव नेमका कसा आहे, हे विवेकानेच ओळखून घ्यावे.

नाना साधनें निरूपणें । देव शोधायाकारणें । सकळ आपुले अंतःकर्णें । समजलें पाहिजे ॥ ५ ॥

देवाचा शोध घेण्यासाठी नाना साधने आणि निरूपणे सांगितली आहेत; ती सगळी आपल्या अंतःकरणाने नीट समजून घेतली पाहिजेत.

ब्रह्मज्ञाचा उपाये । समजल्याविण देतां नये । पदार्थ आहे मा घे जाये । ऐसें म्हणावें ॥ ६ ॥

ब्रह्मज्ञानाचा उपाय, न समजता कोणाला देताच येत नाही. 'हा पदार्थ आहे, घेऊन जा' असे उगीच म्हणून चालत नाही.

सगट लोकांचे अंतरींचा भाव । मज प्रतक्ष भेटवावा देव । परंतु विवेकाचा उपाव । वेगळाचि आहे ॥ ७ ॥

सामान्य लोकांची अंतरीची भावना अशी असते की मला प्रत्यक्ष देव भेटवावा. पण विवेकाचा उपाय मात्र त्याहून वेगळाच आहे.

विचार पाहातां तगेना । त्यास देव ऐसें म्हणावेना । परंतु जन राहेना । काये करावें ॥ ८ ॥

विचार करून पाहिले तर जे टिकत नाही, त्याला देव म्हणता येत नाही. पण लोक ऐकतच नाहीत, त्यांचे तरी काय करावे?

थोर लोक मरोनि जाती । त्यांच्या सुरता करुनी पाहाती । तैसीच आहे हेहि गती । उपासनेची ॥ ९ ॥

मोठे लोक मरण पावतात, तेव्हा लोक त्यांच्या मूर्ती (स्मृतिचिन्हे) बनवून पूजतात. उपासनेची हीही अशीच एक गत आहे.

थोर व्यापार ठाकेना जनीं । म्हणोनि केली रखतवानी । राजसंपदा तयाचेनी । प्राप्त कैची ॥ १० ॥

मोठा व्यापार लोकांना जमेनासा झाला, म्हणून त्यांनी छोटी-मोठी भांडवली उलाढाल सुरू केली. पण त्यातून राजसंपत्तीसारखी मोठी प्राप्ती कशी होणार?

म्हणोनि जितुका भोळा भाव । तितुका अज्ञानाचा स्वभाव । अज्ञानें तरी देवाधिदेव । पाविजेल कैचा ॥ ११ ॥

म्हणून जेवढा भोळा भाव असतो, तेवढाच तो अज्ञानाचा स्वभाव असतो. आणि अज्ञानाने देवाधिदेव तरी कसा प्राप्त होणार?

अज्ञासी ज्ञान न माने । ज्ञात्यास अनुमान न माने । म्हणोनि सिद्धांचिये खुणें । पावलें पाहिजे ॥ १२ ॥

अज्ञानी माणसाला ज्ञान पटत नाही, आणि ज्ञात्याला अनुमान पटत नाही. म्हणून सिद्धांच्या खुणेनेच त्या स्थितीला पोहोचले पाहिजे.

माया सांडून मुळास जावें । तरीच समाधान पावावें । ऐसें न होतां भरंगळावें । भलतीकडे ॥ १३ ॥

माया सोडून मुळाकडे जावे, तरच खरे समाधान लाभते. असे न झाल्यास मनुष्य भलत्याच दिशेने भरकटत राहतो.

माया उलंघायाकारणें । देवासी नाना उपाय करणें । अध्यात्मश्रवणपंथेंचि जाणें । प्रत्ययानें ॥ १४ ॥

माया ओलांडण्यासाठी देवाच्या प्राप्तीचे नाना उपाय करावे लागतात; पण अध्यात्मश्रवणाच्याच मार्गाने प्रत्ययाने जाणे हा खरा मार्ग आहे.

ऐसें न करितां लोकिकीं । अवघीच होते चुकामुकी । स्थिति खरी आणि लटकी । ऐसी वोळखावी ॥ १५ ॥

असे न करता केवळ लोकरीतीप्रमाणे वागले, तर सगळीच चुकामूक होते. खरी आणि लटकी (खोटी) स्थिती ओळखून घ्यावी.

खोट्याचे वाटे जाऊं नये । खोट्याची संगती धरूं नये । खोटें संग्रहीं करूं नये । कांहींयेक ॥ १६ ॥

खोट्याच्या वाटेने जाऊ नये, खोट्याची संगत धरू नये, आणि खोटे काहीही संग्रही ठेवू नये.

खोटें तें खोटेंचि खोटें । खयासी तगेनात बालटें । मन अधोमुख उफराटें । केलें पाहिजे ॥ १७ ॥

जे खोटे आहे ते शेवटी खोटेच ठरते, ते टिकत नाही. यासाठी अधोमुख झालेले मन उफराटे करून वर वळवले पाहिजे.

अध्यात्मश्रवण करीत जावें । म्हणिजे सकळ कांहीं फावे । नाना प्रकारीचे गोवे । तुटोनी जाती ॥ १८ ॥

अध्यात्माचे श्रवण करत राहावे, म्हणजे सगळे काही साध्य होते. नाना प्रकारचे गुंते आपोआप तुटून जातात.

सूत गुंतलें तें उकलावें । तैसे मन उगवावें । मानत मानत घालावें । मुळाकडे ॥ १९ ॥

गुंतलेला दोरा जसा उकलावा, तसेच मन उलगडून घ्यावे. हळूहळू, मान्य करत करत ते मुळाकडे न्यावे.

सकळ कांहीं कालवलें । त्या सकळाचें सकळ जालें । शरीरीं विभागले । सकळ कांहीं ॥ २० ॥

सगळे काही एकत्र मिसळले गेले होते, आणि त्या सगळ्यातूनच हे सगळे साकार झाले. ते सगळे शरीरातच विभागलेले आहे.

काये तें येथेंचि पाहावें । कैसें तें येथेंचि शोधावें । सूक्ष्माचीं चौदा नांवें । येथेंचि समजावी ॥ २१ ॥

काय ते येथेच पाहावे, कसे ते येथेच शोधावे. सूक्ष्म तत्त्वांची चौदा नावे येथेच समजून घ्यावी.

निर्गुण निर्विकारी येक । तें सर्वां ठाईं व्यापक । देह्यामधें तें निष्कळंक । आहे कीं नाहीं ॥ २२ ॥

निर्गुण, निर्विकारी असे जे एक तत्त्व आहे, ते सर्वत्र व्यापक आहे. देहामध्येही ते निष्कलंकपणे आहे की नाही, हे पाहावे.

मूळमाया संकल्परूप । तें अंतःकर्णाचें स्वरूप । जड चेतवी चैतन्यरूप । तें हि शरीरीं आहे ॥ २३ ॥

मूळमाया ही संकल्परूप आहे, ते अंतःकरणाचेच स्वरूप होय. जड पदार्थाला चेतवणारे चैतन्यरूप तत्त्वही शरीरातच आहे.

समानगुण गुणसाम्य । सूक्ष्म विचार तो अगम्य । सूक्ष्म साधु जाणते प्रणम्य । तया समस्तांसी ॥ २४ ॥

गुण समान असण्याची अवस्था म्हणजे गुणसाम्य; हा सूक्ष्म विचार दुर्गम आहे. जे सूक्ष्म साधू हे जाणतात, त्या सर्वांना नमन असो.

द्विधा भासतें शरीर । वामांग दक्षिणांग विचार । तोंचि अर्धनारीनटेश्वर । पिंडीं वोळखावा ॥ २५ ॥

शरीर द्विधा भासते — डावी बाजू आणि उजवी बाजू असा विचार. तोच अर्धनारीनटेश्वर पिंडातही ओळखावा.

तोचि प्रकृतिपुरुष जाणिजे । शिवशक्ती वोळखिजे । शडगुणईश्वर बोलिजे । तया कर्दमासी ॥ २६ ॥

त्यालाच प्रकृती-पुरुष म्हणून जाणावे, शिव-शक्ती म्हणून ओळखावे. त्या मिश्र, कर्दमरूप अवस्थेला षड्गुणैश्वर्यसंपन्न असेही म्हणतात.

तयासीच म्हणिजे महत्तत्त्व । जेथें त्रिगुणाचें गूढत्व । अर्धमात्रा शुद्धसत्व । गुणक्षोभिणा ॥ २७ ॥

त्यालाच महत्तत्त्व म्हणतात, जेथे त्रिगुणांचे गूढ, अव्यक्त रूप असते. अर्धमात्रा शुद्ध सत्त्व असलेली अवस्था म्हणजे गुणक्षोभिणी होय.

त्रिगुणें चालतें शरीर । प्रतक्ष दिसतो विचार । मुळींच्या कर्दमाचें शरीर । ऐसें जाणावें ॥ २८ ॥

त्रिगुणांनीच हे शरीर चालते, हे प्रत्यक्ष दिसणारे सत्यच आहे. मुळातल्या कर्दमरूप अवस्थेचेच हे शरीर आहे, असे समजावे.

मन माया आणि जीव । हाहि दिसतो स्वभाव । चौदा नामांचा अभिप्राव । पिंडीं पाहावा ॥ २९ ॥

मन, माया आणि जीव हाही स्वभाव तेथेच दिसून येतो. चौदा नावांचा खरा अभिप्राय पिंडातच पाहून घ्यावा.

पिंड पडतां अवघेंचि जातें । परंतु परब्रह्म राहातें । शाश्वत समजोन मग तें । दृढ धरावें ॥ ३० ॥

पिंड (देह) पडला, की सगळे काही नाहीसे होते; पण परब्रह्म मात्र शिल्लक राहते. ते शाश्वत आहे हे समजून घेऊन, मग त्यालाच दृढपणे धरून राहावे.