येथून पाहातां तेथवरी । चत्वार जीनस अवधारीं । येक चौदा पांच च्यारी । ऐसें आहे ॥ १ ॥

येथपासून तेथपर्यंत पाहिले, तर चार प्रकारचे जिनस (वर्ग) लक्षात घ्या — एक (परब्रह्म), चौदा (सूक्ष्म तत्त्वे), पाच (महाभूते), आणि चार (खाणी) — असे हे आहे.

परब्रह्म सकळांहून वेगळें । परब्रह्म सकळांहून आगळें । नाना कल्पनेनिराळें । परब्रह्म तें ॥ २ ॥

परब्रह्म हे सगळ्यांहून वेगळे आहे, सगळ्यांहून आगळेवेगळे आहे. ते परब्रह्म नाना कल्पनांहूनही निराळे आहे.

परब्रह्माचा विचार । नाना कल्पनेहून पर । निर्मळ निश्चळ निर्विकार । अखंड आहे ॥ ३ ॥

परब्रह्माचा विचार हा नाना कल्पनांच्याही पलीकडचा आहे. ते निर्मळ, निश्चळ, निर्विकार आणि अखंड आहे.

परब्रह्मास कांहींच तुळेना । हा येक मुख्य जिनसाना । दुसरा जिनस नाना कल्पना । मूळमाया ॥ ४ ॥

परब्रह्माशी कशाचीच तुलना होत नाही — हा एक मुख्य जिनस झाला. दुसरा जिनस म्हणजे नाना कल्पनांची जननी अशी मूळमाया.

नाना सूक्ष्मरूप । सूक्ष्म आणी कर्दमरूप । मुळींच्या संकल्पाचा आरोप । मूळमाया ॥ ५ ॥

नाना सूक्ष्मरूपे, सूक्ष्म आणि कर्दमरूप (मिश्र) अवस्था — या सगळ्यांवर मुळातल्या संकल्पाचा आरोप म्हणजेच मूळमाया होय.

हरिसंकल्प मुळींचा । आत्माराम सकळांचा । संकेत नामाभिधानाचा । येणें प्रकारें ॥ ६ ॥

मुळचा हरिसंकल्प म्हणजेच सगळ्यांचा आत्माराम होय. अशा प्रकारे या नावांचा संकेत समजून घ्यावा.

निश्चळीं चंचळ चेतलें । म्हणौनि चैतन्य बोलिलें । गुणसामानत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥ ७ ॥

निश्चळामध्ये चंचळता चेतली, म्हणून त्याला चैतन्य म्हटले जाते. गुणांच्या समतोल अवस्थेला गुणसाम्य असे म्हणतात.

अर्धनारीनटेश्वर । तोचि शड्गुणैश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । शिवशक्ती ॥ ८ ॥

अर्धनारीनटेश्वर हाच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न होय. प्रकृती-पुरुषाचा हा विचारच शिव-शक्तीच्या रूपाने मांडला जातो.

सुद्धसत्वगुणाची मांडणी । अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी । पुढें तिही गुणांची करणी । प्रगट जाली ॥ ९ ॥

शुद्ध सत्त्वगुणाची अजून अर्धमात्रा असलेली मांडणी म्हणजे गुणक्षोभिणी. यापुढे तिन्ही गुणांची कार्यवाही प्रकट झाली.

मन माया अंतरात्मा । चौदा जिनसांची सीमा । विद्यमान ज्ञानात्मा । इतुके ठाइं ॥ १० ॥

मन, माया, अंतरात्मा — अशा चौदा जिनसांची ही सीमा आहे. या सगळ्या ठिकाणी ज्ञानात्मा (चेतन तत्त्व) विद्यमान आहे.

ऐसा दुसरा जिनस । अभिधानें चतुर्दश । आतां तिसरा जिनस । पंचमाहाभूतें ॥ ११ ॥

असा हा दुसरा जिनस, चौदा नावांनी ओळखला जाणारा. आता तिसरा जिनस म्हणजे पंचमहाभूते.

येथें पाहातां जाणीव थोडी । आदिअंत हे रोकडी । खाणी निरोपिल्या तांतडी । तो चौथा जिनस ॥ १२ ॥

येथे पाहता जाणीव अगदी थोडी उरते, आदि-अंत मात्र स्पष्ट, प्रत्यक्ष असतात. यानंतर लगेच सांगितलेल्या खाणी हा चौथा जिनस होय.

च्यारी खाणी अनंत प्राणी । जाणीवेची जाली दाटणी । च्यारी जिनस येथूनी । संपूर्ण जाले ॥ १३ ॥

चार खाणींतून अनंत प्राणी निर्माण झाले, त्यांत जाणिवेची दाटी झाली. अशा प्रकारे हे चारही जिनस येथून पूर्ण झाले.

बीज थोडें पेरिजेतें । पुढें त्याचें उदंड होतें । तैसें जालें आत्मयातें । खाणी वाणी प्रगटतां ॥ १४ ॥

थोडे बीज पेरले जाते, आणि पुढे त्याचा फार मोठा विस्तार होतो. तसेच खाणी-वाणी प्रकट होताना आत्म्याच्या बाबतीतही झाले.

ऐसी सत्ता प्रबळली । थोडे सत्तेचि उदंड जाली । मनुष्यवेषें सृष्टी भोगिली । नान प्रकारें ॥ १५ ॥

अशी सत्ता प्रबळ होत गेली, थोड्याशा सत्तेतूनच ती अफाट झाली. आणि मनुष्यरूपाने ही सृष्टी नाना प्रकारे भोगली गेली.

प्राणी मारून स्वापद पळे । वरकड त्यास काये कळे । नाना भोग तो निवळे । मनुष्यदेहीं ॥ १६ ॥

श्वापद (हिंस्र पशू) प्राण्याला मारून पळून जाते; त्याला याहून अधिक काही कळत नाही. नाना प्रकारचे भोग मात्र मनुष्यदेहातच स्पष्टपणे अनुभवता येतात.

नाना शब्द नाना स्पर्श । नाना रूप नाना रस । नाना गंध ते विशेष । नरदेह जाणे ॥ १७ ॥

नाना प्रकारचे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि विशेष प्रकारचे गंध — हे सगळे नरदेहच अनुभवू, जाणू शकतो.

अमोल्य रत्नें नाना वस्त्रें । नाना यानें नाना शस्त्रें । नाना विद्या कळा शास्त्रें । नरदेह जाणे ॥ १८ ॥

अमोल रत्ने, नाना प्रकारची वस्त्रे, वाहने, शस्त्रे, तसेच नाना विद्या-कला-शास्त्रे — हे सगळे केवळ नरदेहच जाणू शकतो.

पृथ्वी सत्तेनें व्यापिली । स्थळोस्थळीं आटोपिली । नाना विद्या कळा केली । नाना धारणा ॥ १९ ॥

मनुष्याने आपल्या सत्तेने पृथ्वी व्यापली, स्थळोस्थळी तिला आपल्या आटोक्यात आणले. त्याने नाना विद्या-कला निर्माण केल्या, नाना प्रकारच्या धारणाही केल्या.

दृश्य अवघेंचि पाहावें । स्थानमान सा।म्भाळावें । सारासार विचारावें । नरदेहे जालियां ॥ २० ॥

मनुष्यदेह मिळाला की सगळे दृश्य नीट पाहावे, आपले स्थान-मान सांभाळावे, आणि सार-असार यांचा विवेकाने विचार करावा.

येहलोक आणी परलोक । नाना प्रकारींचा विवेक । विवेक आणी अविवेक । मनुष्य जाणे ॥ २१ ॥

हा लोक आणि परलोक, नाना प्रकारचा विवेक, तसेच विवेक आणि अविवेक यांमधला फरकही मनुष्यच जाणू शकतो.

नाना पिंडीं ब्रह्मांडरचना । नाना मुळींची कल्पना । नाना प्रकारीं धारणा । मनुष्य जाणे ॥ २२ ॥

नाना पिंडांत ब्रह्मांडाची रचना, मुळाविषयीची नाना कल्पना, आणि नाना प्रकारच्या धारणा — हे सगळे मनुष्यच जाणू शकतो.

अष्टभोग नवरस । नाना प्रकारींचा विळास । वाच्यांश लक्ष्यांश सारांश । मनुष्य जाणे ॥ २३ ॥

आठ भोग, नऊ रस, नाना प्रकारचे विलास, आणि वाच्यार्थ-लक्ष्यार्थ-सारार्थ हे भेदही मनुष्यच जाणू शकतो.

मनुष्यें सकळांस आळिलें । त्या मनुष्यास देवें पाळिलें । ऐसें हें अवघें कळलें । नरदेहयोगें ॥ २४ ॥

माणसाने सगळ्यांना आपल्या कवेत घेतले, आणि त्या माणसालाही देवानेच पोसले, सांभाळले. हे सगळे नरदेहाच्या योगानेच कळू शकले.

नरदेह परम दुल्लभ । येणें घडे अलभ्य लाभ । दुल्लभ तें सुल्लभ । होत आहे ॥ २५ ॥

नरदेह अत्यंत दुर्मिळ आहे; त्याच्या योगाने अलभ्य असा लाभ घडतो. जे दुर्मिळ आहे, तेच नरदेहामुळे सुलभ होत आहे.

बरकड देहे हें काबाड । नरदेह मोठें घबाड । परंतु पाहिजे जाड । विवेकरचना ॥ २६ ॥

इतर देह हे केवळ ओझे, कष्ट आहेत; नरदेह मात्र मोठा खजिनाच आहे. पण त्यासाठी विवेकाची भक्कम रचना असावी लागते.

येथें जेणें आळस केला । तो सर्वस्वें बुडाला । देव नाहीं वोळखिला । विवेकबळें ॥ २७ ॥

याबाबत ज्याने आळस केला, तो सर्वस्वी बुडाला असे समजावे. त्याने विवेकाच्या बळावर देवाला ओळखलेच नाही.

नर तोचि नारायेण । जरी प्रत्ययें करी श्रवण । मननशीळ अंतःकर्ण । सर्वकाळ ॥ २८ ॥

मनुष्य तोच नारायण, जर तो प्रत्ययाने श्रवण करतो आणि सर्वकाळ मननशील अंतःकरण ठेवतो.

जेणें स्वयेंचि पोहावें । त्यास कासेस नलगे लागावें । स्वतंत्रपणें शोधावें । सकळ कांहीं ॥ २९ ॥

जो स्वतःच पोहायला शिकतो, त्याला दुसऱ्याच्या कमरेला धरून राहावे लागत नाही. सगळे काही स्वतंत्रपणेच शोधून घ्यावे.

सकळ शोधून राहिला । संदेह कैचा तयाला । पुढें विचार कैसा जाला । त्याचा तोचि जाणे ॥ ३० ॥

ज्याने सगळे शोधून घेतले, त्याला मग संदेह कोठून राहणार? यापुढे त्याचा विचार कसा झाला, हे त्याचे त्यालाच माहीत.