प्राणीव्यापक मन व्यापक । पृथ्वी व्यापक तेज व्यापक । वायो आकाश त्रिगुण व्यापक । अंतरात्मा मूळमाया ॥ १ ॥

जीव व्यापक आहे, मन व्यापक आहे; पृथ्वी व्यापक आहे, तेज व्यापक आहे; वायू, आकाश आणि त्रिगुणही व्यापक आहेत; अंतरात्मा आणि मूळमायाही व्यापक म्हणतात.

निर्गुण ब्रह्म तें व्यापक । ऐसें अवघेंच व्यापक । तरी हें सगट किं काये येक । भेद आहे ॥ २ ॥

आणि निर्गुण ब्रह्मही व्यापक म्हटले जाते. असे जर सगळेच व्यापक आहे, तर हे सगळे सारखेच का, की यांत काही भेद आहे?

आत्मा आणि निरंजन । येणेंहि वाटतो अनुमान । आत्मा सगुण किं निर्गुण । आणि निरंजन ॥ ३ ॥

आत्मा आणि निरंजन (निर्मळ ब्रह्म) यांतही असाच संशय वाटतो — आत्मा सगुण आहे की निर्गुण, आणि निरंजन म्हणजे नेमके काय?

श्रोता संदेहीं पदिला । तेणें संदेह वाढला । अनुमान धरून बैसला । कोण तो कैसा ॥ ४ ॥

अशा प्रकारे श्रोता संदेहात पडला आणि त्याचा संदेह अधिकच वाढला. तो मनात तर्क धरून बसला की हे नेमके कसे आणि कोण आहे.

ऐका पहिली आशंका । अवघा गल्बला करूं नका । प्रगट करून विवेका । प्रत्यये पाहावा ॥ ५ ॥

तर आता पहिली शंका ऐका, उगीच गोंधळ करू नका. विवेक स्पष्ट करून स्वानुभवाने ती पडताळून पाहावी.

शरीपाडें सामर्थ्यपाडें । प्राणी व्याप करी निवाडें । परी पाहतां मनायेवढें । चपळ नाहीं ॥ ६ ॥

प्राणी आपल्या शरीराच्या आणि सामर्थ्याच्या मानाने काही ठिकाणी व्याप्ती करतो, हे खरे. पण पाहता, मनाइतके चपळ मात्र काही नाही.

चपळपण येकदेसी । पूर्ण व्यापकता नव्हे त्यासी । पाहातां पृथ्वीच्या व्यापासी । सीमा आहे ॥ ७ ॥

पण हे चपळपण मर्यादित आहे, त्याला पूर्ण व्यापकता म्हणता येत नाही. तसेच पृथ्वीच्या व्यापालाही पाहिले तर सीमा आहे.

तैसेंचि आप आणि तेज । अपूर्ण दिसती सहज । वायो चपळ समज । येकदेसी ॥ ८ ॥

त्याचप्रमाणे आप (जल) आणि तेज हेही सहजच अपूर्ण दिसतात. वायूही चपळ आहे खरा, पण तो देखील मर्यादितच समजावा.

गगन आणि निरंजन । तें पूर्ण व्यापक सघन । कोणीयेक अनुमान । तेथें असेचिना ॥ ९ ॥

आकाश आणि निरंजन ब्रह्म मात्र खरोखर पूर्णपणे, घनदाटपणे व्यापक आहेत; तेथे कोणताही तर्क-संशय उरतच नाही.

त्रिगुण गुणक्षोभिणी माया । माईक जाईल विलया । अपूर्ण येकदेसी तया । पूर्ण व्यापकता न घडे ॥ १० ॥

त्रिगुण आणि गुणक्षोभिणी माया ही अखेर मायिकच असल्याने लयाला जाणार आहे. ती अपूर्ण, मर्यादित आहे; तिला पूर्ण व्यापकता कधीच लाभत नाही.

आत्मा आणि निरंजन । हें दोहिकडे नामाभिधान । अर्थान्वये समजोन । बोलणें करावें ॥ ११ ॥

आत्मा आणि निरंजन ही दोन्ही केवळ नावेच आहेत. त्यांचा खरा अर्थ नीट समजून घेऊनच त्यांच्याविषयी बोलावे.

आत्मा मन अत्यंत चपळ । तरी हें व्यापक नव्हेचि केवळ । सुचित अंतःकर्ण निवळ । करून पाहावें ॥ १२ ॥

आत्मा आणि मन अत्यंत चपळ आहेत, तरी ते खरोखर पूर्ण व्यापक नव्हेत. अंतःकरण एकाग्र आणि निर्मळ करून हे पडताळून पाहावे.

अंतराळीं पाहातां पाताळी नाहीं । पाताळीं पाहातां अंतराळीं नाहीं । पूर्णपणें वसत नाहीं । चहुंकडे ॥ १३ ॥

आकाशात पाहावे तर ते पाताळात नसते, पाताळात पाहावे तर ते आकाशात नसते. म्हणजे मन कोठेही चहूकडे पूर्णपणे वसत नाही.

पुढें पाहातां मागें नाहीं । मागें पाहातां पुढें नाहीं । वाम सव्य व्याप नाहीं । दशदिशा ॥ १४ ॥

पुढे पाहिले तर मागे नसते, मागे पाहिले तर पुढे नसते; डावी-उजवीकडेही त्याचा व्याप दहाही दिशांना पूर्ण भरलेला नसतो.

चहुंकडे निशाणें मांडावीं । येकसरीं कैसीं सिवावीं । याकारणें समजोन उगवी । प्रत्ययें आपणासी ॥ १५ ॥

चहूकडे खुणा मांडून पाहिल्या तरी त्या एकाच वेळी सगळीकडे कशा जुळतील? यासाठी हे नीट समजून घेऊन स्वतःच स्वानुभवाने उकलावे.

सूर्य आला प्रतिबिंबला । हाहि दृष्टांत न घडे वस्तुला । वस्तुरूप निर्गुणाला । म्हणिजेत आहे ॥ १६ ॥

सूर्य येऊन (पाण्यात) प्रतिबिंबित होतो, हा दाखलाही खऱ्या वस्तूला — म्हणजे निर्गुण तत्त्वाला — लागू पडत नाही.

घटाकाश मठकाश । हाहि दृष्टांत विशेष । तुळूं जातां निर्गुणास । साम्यता येते ॥ १७ ॥

घटाकाश आणि मठाकाश हाही एक विशेष दाखला आहे; तो निर्गुणाशी तुलना करताना काहीसा साजेसा वाटतो.

ब्रह्मींचा अंश आकाश । आणी आत्म्याचा अंश मानस । दोहींचा अनुभव प्रत्ययास । येथें घ्यावा ॥ १८ ॥

आकाश हा ब्रह्माचा अंश आहे आणि मन हा आत्म्याचा अंश आहे. या दोघांचा अनुभव आपापल्या प्रत्ययाने येथे घ्यावा.

गगन आणि हें मन । कैसे होती समान । मननसीळ महाजन । सकळहि जाणती ॥ १९ ॥

पण आकाश आणि हे मन समान कसे होतील? हे चिंतनशील थोर पुरुषांना सगळ्यांनाच माहीत आहे.

मन हें पुढें वावडे । मागें आवघेंचि रितें पडे । पूर्ण गगनास साम्यता घडे । कोण्या प्रकारें ॥ २० ॥

मन पुढे धावते, तेव्हा मागे सगळे रितेच राहते. मग त्याची तुलना पूर्ण आकाशाशी कोणत्या प्रकारे होऊ शकेल?

परब्रह्मचि अचळ । आणि पर्वतासहि म्हणती अचळ । दिनीही येक केवळ । हें कैसें म्हणावें ॥ २१ ॥

परब्रह्माला अचळ म्हणतात आणि पर्वतालाही अचळ म्हणतात. या दोघांना केवळ एकाच शब्दाने सारखे कसे म्हणावे?

ज्ञान विज्ञान विपरितज्ञान । तिनी कैसीं होती समान । याचा प्रत्ययो मनन । करून पाहावा ॥ २२ ॥

ज्ञान, विज्ञान आणि विपरीतज्ञान ही तिन्ही एकसारखी कशी असतील? याचा प्रत्यय मनन करून पडताळून पाहावा.

ज्ञान म्हणिजे जाणणें । अज्ञान म्हणिजे नेणणें । विपरितज्ञान म्हणिजे देखणें । येकाचें येक ॥ २३ ॥

ज्ञान म्हणजे जाणणे, अज्ञान म्हणजे न जाणणे, आणि विपरीतज्ञान म्हणजे एका वस्तूला दुसरीच समजून पाहणे.

जाणणें नेणणें वेगळें केलें । ढोबळें पंचभूतिक उरलें । विपरीतज्ञान समजलें । पाहिजे जीवीं ॥ २४ ॥

जाणणे आणि न जाणणे हे वेगळे केले, की उरते ते स्थूल पंचमहाभूतांचे जग. विपरीतज्ञान म्हणजे काय, हे मनात नीट समजून घेतले पाहिजे.

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । जीवात्माची होये शिवात्मा । पुढें शिवात्मा तोचि जीवात्मा । जन्म घेतो ॥ २५ ॥

द्रष्टा, साक्षी, अंतरात्मा — असा जीवात्माच पुढे शिवात्मा होतो, आणि तोच शिवात्मा पुन्हा जीवात्मा होऊन जन्म घेतो.

आत्मत्वीं जन्ममरण लागे । आत्मत्वीं जन्ममरण न भंगे । संभवामि युगे युगे । ऐसे हें वचन ॥ २६ ॥

आत्मभावात जन्ममरण चिकटते, आणि आत्मस्वरूपातच जन्ममरणाचे बंधन तुटतही नाही. 'संभवामि युगे युगे' हे भगवंताचे वचन याचसाठी आहे.

जीव येकदेसी नर । विचारें जाला विश्वंभर । विश्वंभरास संसार । चुकेना कीं ॥ २७ ॥

मर्यादित असा जीव विचाराने विश्वंभर (ईश्वर) बनतो. पण विश्वंभर झाला तरी त्याला संसार पूर्णपणे चुकत नाही.

ज्ञान आणि अज्ञान । वृत्तिरूपें हें समान । निवृत्तिरूपें विज्ञान । जालें पाहिजे ॥ २८ ॥

ज्ञान आणि अज्ञान ही दोन्ही वृत्तिरूपाने सारखीच असतात, दोन्हीही अखेर वृत्तीच असतात. त्यांच्या पलीकडे जाऊन निवृत्तिरूप विज्ञान प्राप्त झाले पाहिजे.

ज्ञानें येवढें ब्रह्मांड केलें । ज्ञानें येवढें वाढविलें । नाना विकाराचें वळलें । तें हें ज्ञान ॥ २९ ॥

याच ज्ञानाने हे एवढे ब्रह्मांड निर्माण केले, याच ज्ञानाने ते एवढे वाढवले. अनेक विकारांतून जे साकार झाले, तेच हे वृत्तिरूप ज्ञान होय.

आठवें देह ब्रह्मांडीचें । तें हें ज्ञान साचें । विज्ञानरूप विदेहाचें । पद पाविजे ॥ ३० ॥

ब्रह्मांडाचे हे आठवे रूप म्हणजेच खरोखर हे ज्ञान होय. यापुढे जाऊन विज्ञानरूप अशा विदेह अवस्थेचे पद प्राप्त करावे.