अनुर्वाच्य समाधान जालें । तें पाहिजे बोलिलें । बोलिल्यासाठीं समाधान गेलें । हें तों घडेना ॥ १ ॥

जे समाधान शब्दांत मांडता येत नाही, तेच खरे समाधान असते. पण ते बोलून दाखवावेच लागते, आणि नुसते बोलल्याने ते समाधान निघून जाते, असे तर मुळीच घडत नाही.

कांहीं सांडावें लागत नाहीं । कांहीं मांडावें लागत नाहीं । येक विचार शोधून पाहीं । म्हणिजे कळे ॥ २ ॥

यासाठी काही सोडून द्यावे लागत नाही, की काही नव्याने मांडावेही लागत नाही. फक्त एकच विचार शोधून पाहावा, म्हणजे ते कळून येते.

मुख्य कासीविश्वेश्वर । श्वेतबंद रामेश्वर । मलकार्जुन भीमाशंकर । गुण आत्मयाचे ॥ ३ ॥

मुख्य काशीविश्वेश्वर, श्वेतबंद रामेश्वर, मल्लिकार्जुन आणि भीमाशंकर — ही सगळी ज्योतिर्लिंगेही आत्म्याचेच गुण (रूपे) आहेत.

जैसीं मुख्य बारा लिंगें । यावेगळीं अनंत लिंगें । प्रचित जाणिजेत जगें । गुण आत्मयाचे ॥ ४ ॥

अशी मुख्य बारा ज्योतिर्लिंगे आहेत, आणि याखेरीज अनंत लिंगेही आहेत, ज्यांचा प्रत्यय जगाला येतो. हीही सगळी आत्म्याचेच गुण होत.

भूमंडळीं अनंत शक्ति । नाना साक्षात्कार चमत्कार होती । नाना देवांच्या सामर्थ्यमूर्ती । गुण आत्मयाचे ॥ ५ ॥

पृथ्वीवर अनंत शक्तिस्थाने आहेत, तेथे नाना साक्षात्कार आणि चमत्कार घडतात; नाना देवांच्या सामर्थ्यशाली मूर्ती — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

नाना सिद्धांचीं सामर्थ्यें । नाना मंत्रांचीं सामर्थ्यें । नानामोहरेवल्लींत सामर्थ्यें । गुण आत्मयाचे ॥ ६ ॥

नाना सिद्धांची सामर्थ्ये, नाना मंत्रांची सामर्थ्ये, नाना मोहरा-वेली-वनस्पतींची सामर्थ्ये — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

नाना तीर्थांचीं सामर्थ्यें । नाना क्षेत्रांचीं सामर्थ्यें । नाना भूमंडळीं सामर्थ्यें । गुण आत्मयाचे ॥ ७ ॥

नाना तीर्थांची सामर्थ्ये, नाना क्षेत्रांची सामर्थ्ये, आणि भूमंडळावर सर्वत्र असलेली नाना सामर्थ्ये — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

जितुके कांहीं उत्तम गुण । तितुकें आत्मयाचें लक्षण । बरें वाईट तितुकें जाण । आत्म्याचकरितां ॥ ८ ॥

जेवढे काही उत्तम गुण आहेत, तेवढे सगळे आत्म्याचेच लक्षण आहे. आणि बरे-वाईट जे काही घडते, तेही आत्म्याच्याच अस्तित्वामुळे घडते असे जाण.

शुद्ध आत्मा उत्तम गुणी । सबळ आत्मा अवलक्षणी । बरी वाईट आवघी करणी । आत्मयाची ॥ ९ ॥

शुद्ध आत्मा उत्तम गुणी असतो, तर सबळ (अहंकारमिश्रित) आत्मा अवलक्षणी ठरतो. बरी-वाईट जी काही कृती घडते, ती सगळी आत्म्याचीच असते.

नाना साभिमान धरणें । नाना प्रतिसृष्टी करणें । नाना श्रापौश्रापलक्षणें आत्मयाचेनी ॥ १० ॥

नाना प्रकारचा अभिमान बाळगणे, नाना प्रतिसृष्टी निर्माण करणे, आणि नाना शाप-उःशाप देणे — हे सगळे आत्म्यामुळेच घडते.

पिंडाचा बरा शोध घ्यावा । तत्वांचा पिंड शोधावा । तत्वें शोधितां पिंड आघवा । कळों येतो ॥ ११ ॥

पिंडाचा (देहाचा) नीट शोध घ्यावा, त्यातील तत्त्वांचा शोध घ्यावा. तत्त्वे शोधता शोधता संपूर्ण पिंड कळून येतो.

जड देह भूतांचा । चंचळ गुण आत्मयाचा । निश्चळ ब्रह्मावेगळा ठाव कैचा । जेथें तेथें ॥ १२ ॥

जड देह हा पंचभूतांचा बनलेला आहे, चंचळपणा हा आत्म्याचा गुण आहे; पण निश्चळ ब्रह्माहून वेगळे स्थान कोठेही असूच शकत नाही.

निश्चळ चंचळ आणी जड । पिंडीं करावा निवाड । प्रत्ययवेगळें जाड । बोलणें नाहीं ॥ १३ ॥

निश्चळ, चंचळ आणि जड यांचा भेद देहातच करून पाहावा. प्रत्ययाशिवाय याबाबत ठोसपणे बोलणे शक्यच नाही.

पिंडामधून आत्मा जातो । तेव्हां निवाडा कळों येतो । देहे जड हा पडतो । देखतदेखतां ॥ १४ ॥

जेव्हा आत्मा देहातून निघून जातो, तेव्हा हा भेद स्पष्ट कळून येतो. डोळ्यांदेखत हा जड देह खाली पडतो.

जड तितुकें पडिलें । चंचळ तितुकें निघोनी गेलें । जडचंचळाचें रूप आलें । प्रत्ययासी ॥ १५ ॥

जेवढे जड होते तेवढे खाली पडले, जेवढे चंचळ होते तेवढे निघून गेले. अशा प्रकारे जड आणि चंचळ यांचे खरे रूप प्रत्ययाला येते.

निश्चळ आहे सकळां ठाईं । हें तों पाहाणें नलगे कांहीं । गुणविकार तेथें नाहीं । निश्चळासी ॥ १६ ॥

निश्चळ तत्त्व सर्वत्र आहेच; ते वेगळे पाहावे लागतच नाही. त्या निश्चळाला गुणांचा कोणताही विकार स्पर्श करत नाही.

जैसें पिंड तैसें ब्रह्मांड । विचार दिसतो उघड । जड चंचळ जातां जाड । परब्रह्मचि आहे ॥ १७ ॥

जसे पिंड (देह) तसेच ब्रह्मांड — हा विचार उघडपणे दिसून येतो. जड आणि चंचळ हे दोन्ही सरून गेल्यावर उरते ते भक्कम असे परब्रह्मच.

माहांभूतांचा खंबीर केला । आत्मा घालून पुतळा जाला । चालिला सृष्टीचा गल्बला । येणें रितीं ॥ १८ ॥

महाभूतांचा भक्कम साचा तयार केला, आणि त्यात आत्मा घालून एक पुतळा साकार झाला. अशा रीतीने सृष्टीचा हा सगळा गोंधळ-व्यवहार चालू झाला.

आत्मा माया विकार करी । आळ घालिती ब्रह्मावरी । प्रत्ययें सकळ कांहीं विवरी । तोचि भला ॥ १९ ॥

खरे तर आत्मा आणि माया मिळून विकार घडवतात, पण लोक उगीचच ब्रह्मावर त्याचा आळ घालतात. जो सगळे प्रत्ययाने पडताळून पाहतो, तोच खरा शहाणा.

ब्रह्म व्यापक अखंड । वरकड व्यापकता खंड । शोधून पाहातं जड । कांहींच नाहीं ॥ २० ॥

ब्रह्माची व्यापकता अखंड आहे; इतर सगळी व्यापकता मात्र खंडित असते. नीट शोधून पाहिले, तर त्यात जड म्हणण्यासारखे काहीच उरत नाही.

गगनासी खंडता नये । गगनाचें नासेल काये । जरी जाला माहांप्रळये । सृष्टीसंव्हार ॥ २१ ॥

आकाशाला खंडत्व येत नाही; आकाशाचा नाश तरी कसा होणार? महाप्रलय होऊन सगळ्या सृष्टीचा संहार झाला तरी आकाश अबाधितच राहते.

जें संव्हारामध्यें सापडले । तें सहजचि नासिवंत जालें । जाणते लोकीं उगविलें । पाहिजे कोडें ॥ २२ ॥

जे काही या संहारात सापडते, ते सहजच नाशवंत ठरते. हे कोडे जाणत्या लोकांनी नीट उलगडून पाहिले पाहिजे.

न कळतां वाटे कोडें । कळतां आवघें दिसें उघडें । म्हणोनी येकांतीं निवाडे । विचार पाहावा ॥ २३ ॥

न कळेपर्यंत हे एक कोडेच वाटते; एकदा कळले की सगळे उघडपणे दिसू लागते. म्हणून एकांतात राहून याचा ठाम निवाडा करून विचार करावा.

मिळता प्रत्ययाचे संत । येकांपरीस येकांत । केली पाहिजे सावचित । नाना चर्चा ॥ २४ ॥

प्रत्ययाने सिद्ध असे संत मिळाले, की एकांतापेक्षाही एकांत साधावा (त्यांच्या सहवासात राहावे). त्यांच्याशी सावधपणे नाना विषयांची चर्चा करावी.

पाहिल्यावेगळें कळत नाहीं । कळतां कळतां संदेह नाहीं । विवेक पाहातां कोठेंचि नाहीं । मायाजाळ ॥ २५ ॥

प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय हे कळत नाही; पण एकदा कळायला लागले, की संदेह उरत नाही. विवेकाने पाहिले, तर मायेचे जाळे कोठेच आढळत नाही.

गगनीं आभाळ आलें । मागुती सवेंचि उडालें । आत्म्याकरितां दृश्य जालें । उडेल तैसें ॥ २६ ॥

आकाशात ढग येतात आणि लगेचच पुन्हा उडून जातात. त्याचप्रमाणे आत्म्याच्या अस्तित्वामुळे दृश्य निर्माण होते, आणि तेही तसेच उडून जाणार आहे.

मुळापासून सेवटवरी । विवेकी विवेकें विवरी । तोचि निश्चय थावरी । चळेना ऐसा ॥ २७ ॥

मुळापासून शेवटपर्यंत जो विवेकी पुरुष विवेकाने विवरण करत जातो, त्यालाच असा निश्चय स्थिर होतो, जो कधीच चळत नाही.

वरकड निश्चय अनुमानाचे । अनुमानें बोलतां काये वेंचे । जाणते पुरुष प्रचितीचे । ते तों मानीतना ॥ २८ ॥

इतर सगळे निश्चय हे केवळ अनुमानावर आधारित असतात; अनुमानाने बोलायला काय वेचते (खर्च होते)? पण जे प्रचितीने जाणते पुरुष आहेत, ते असे अनुमान मुळीच मानत नाहीत.

उगेंच बोलणें अनुमानाचें । अनुमानाचें कोण्या कामाचें । येथें सगट विचाराचें । काम नाहीं ॥ २९ ॥

उगीचच अनुमानाने बोलणे हे कोणत्या कामाचे? या ठिकाणी ढोबळ, वरवरच्या विचाराला काहीच स्थान नाही.

सगट विचार तो अविचार । कित्येक म्हणती येकंकार । येकंकार भ्रष्टाकार । करूं नये ॥ ३० ॥

ढोबळ, वरवरचा विचार हा खरे तर अविचारच असतो. काहीजण त्याला 'एकंकार' (सगळे एकच) म्हणतात, पण असा एकंकार भ्रष्ट स्वरूपाचा बनवू नये.

कृत्रिम अवघें सांडावें । कांहीं येक शुद्ध घ्यावें । जाणजाणों निवडावें । सारासार ॥ ३१ ॥

सगळे कृत्रिम, बनावट सोडून द्यावे, आणि जे काही शुद्ध आहे तेवढेच स्वीकारावे. जाणून-बुजून सार आणि असार यांची निवड करावी.