पाहों जातां भूमंडळ । ठाईं ठाईं आहे जळ । कित्तेक तें निर्मळ माळ । जळेंविण पृथ्वी ॥ १ ॥

पृथ्वीवर पाहायला गेले, तर ठिकठिकाणी जल आढळते. तर काही भाग असे उंच, निर्मळ माळरान आहेत, जेथे पाणी नाही.

तैसें दृश्य विस्तारलें । कांहींयेक जाणिवेनें शोभलें । जाणीवरहित उरलें । कीतीयेक दृश्य ॥ २ ॥

त्याचप्रमाणे हे दृश्य जग विस्तारले आहे; त्यातील काही भाग जाणिवेने शोभिवंत आहे, तर काही दृश्य जाणिवेविनाच उरलेले आहे.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी । शास्त्रीं अवघें नेमुनी । बोलिलें असे ॥ ३ ॥

चार खाणी, चार वाणी, चौऱ्यांशी लाख जीवयोनी — हे सगळे शास्त्रांत निश्चितपणे नमूद केलेले आहे.

श्लोक ॥ जलजा नवलक्षाश्च दशलक्षाश्च पक्षिणः । कृमयो रुद्रलक्षाश्च विंशल्लक्षा गवादयः ॥ स्थावरा स्त्रिंशल्लक्षाश्च चतुर्लक्षाश्च मानवाः । पापपुण्यं समं कृत्वा नरयोनिषु जायते ॥

एक संस्कृत श्लोक येथे उद्धृत केला आहे, ज्याचा अर्थ असा की जलचर नऊ लाख, पक्षी दहा लाख, कृमी-कीटक अकरा लाख, गाई-बैलांसारखे पशू वीस लाख, वृक्षादी स्थावर तीस लाख आणि मनुष्य चार लाख अशा योनी आहेत; पाप आणि पुण्य समसमान झाले की जीवाला नरदेहाची प्राप्ती होते.

मनुष्यें च्यारी लक्ष । पशु वीस लक्ष । क्रिम आक्रा लक्ष । बोलिलें शास्त्रीं ॥ ४॥

मनुष्ये चार लाख, पशू वीस लाख, आणि कृमी अकरा लाख — असे शास्त्रांत सांगितले आहे.

दाहा लक्ष ते खेचर । नव लक्ष जळचर । तीस लक्ष स्थावर । बोलिलें शास्त्रीं ॥ ५ ॥

दहा लाख ते पक्षी (खेचर), नऊ लाख जलचर, आणि तीस लाख स्थावर (वृक्षादी) — असे शास्त्रांत सांगितले आहे.

ऐसी चौयासी लक्ष योनी । जितुका तितुका जाणता प्राणी । अनंत देह्याची मांडणी । मर्यादा कैंची ॥ ६ ॥

अशा या चौऱ्यांशी लाख योनी आहेत, त्यातील प्रत्येक प्राणी आपापल्या परीने जाणता असतो. अनंत देहांची ही मांडणी आहे, तिला मर्यादा तरी कशी असणार?

अनंत प्राणी होत जाती । त्यांचें अधिष्ठान जगती । जगतीवेगळी स्थिती । त्यास कैंची ॥ ७ ॥

अनंत प्राणी उत्पन्न होत राहतात, त्या सगळ्यांचे अधिष्ठान ही पृथ्वीच आहे. पृथ्वीवाचून त्यांना वेगळी अशी स्थिती तरी कशी असणार?

पुढें पाहातां पंचभूतें । पावलीं पष्टदशेतें । कोणी विद्यमान कोणी तें । उगीच असती ॥ ८ ॥

पुढे पाहता, पंचभूते जणू षोडश अवस्थेला (सोळाव्या कळेला) पोहोचली आहेत. त्यातील काही सक्रिय आहेत, तर काही उगीचच निष्क्रिय पडून आहेत.

अंतरात्म्याची वोळखण । तेचि जेथें चपळपण । जाणीवेचें अधिष्ठान । सावध ऐका ॥ ९ ॥

अंतरात्म्याची खरी ओळख म्हणजेच जेथे चपळपण आहे, ते ठिकाण. जाणिवेचे अधिष्ठान काय आहे, ते सावधपणे ऐका.

सुखदुख जाणता जीव । तैसाचि जाणावा सद शिव । अंतःकर्णपंचक अपूर्व । अंश आत्मयाचा ॥ १० ॥

सुखदुःख जाणणारा तो जीव, आणि तसाच जाणणारा तो सद्-शिवही असतो. हे अपूर्व असे अंतःकरणपंचक हा आत्म्याचाच अंश आहे.

स्थुळीं आकाशाचे गुण । अंश आत्मयाचे जाण । सत्व रज तमोगुण । गुण आत्मयाचे ॥ ११ ॥

स्थूल जगात आकाशाचे जे गुण दिसतात, ते आत्म्याचेच अंश आहेत असे जाण. सत्त्व, रज आणि तम हे गुणही आत्म्याचेच गुण आहेत.

नाना चाळणा नाना धृती । नवविधा भक्ति चतुर्विधा मुक्ती । अलिप्तपण सहजस्थिती । गुण आत्मयाचे ॥ १२ ॥

नाना प्रकारच्या वृत्ती, नाना प्रकारची धृती, नवविधा भक्ती, चतुर्विधा मुक्ती, आणि सहजपणे असलेले अलिप्तपण — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

द्रष्टा साक्षी ज्ञानघन । सत्ता चैतन्य पुरातन । श्रवण मनन विवरण । गुण आत्मयाचे ॥ १३ ॥

द्रष्टेपण, साक्षित्व, ज्ञानघनता, सत्ता, पुरातन चैतन्य, आणि श्रवण-मनन-विवरण — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

दृश्य द्रष्टा दर्शन । ध्येय ध्याता ध्यान । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । गुण आत्मयाचे ॥ १४ ॥

दृश्य, द्रष्टा आणि दर्शन; ध्येय, ध्याता आणि ध्यान; ज्ञेय, ज्ञाता आणि ज्ञान — हे सगळेही आत्म्याचेच गुण आहेत.

वेदशास्त्रपुराणार्थ । गुप्त चालिला परमार्थ । सर्वज्ञपणें समर्थ । गुण आत्मयाचे ॥ १५ ॥

वेद-शास्त्र-पुराणांचा अर्थ, गुप्तपणे चालत आलेला परमार्थ, आणि सर्वज्ञतेने युक्त समर्थपणा — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

बद्ध मुमुक्षु साधक सिद्ध । विचार पाहाणें शुद्ध । बोध आणी प्रबोध । गुण आत्मयाचे ॥ १६ ॥

बद्ध, मुमुक्षु, साधक आणि सिद्ध या अवस्था, शुद्ध विचार करून पाहणे, तसेच बोध आणि प्रबोध — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । पिंड ब्रह्मांड अष्टकाया । गुण आत्मयाचे ॥ १७ ॥

जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुर्या या अवस्था, प्रकृती-पुरुष, मूळमाया, तसेच पिंड-ब्रह्मांडाचे आठ देह — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

परमात्मा आणि परमेश्वरी । जगदात्मा आणीई जगदेश्वरी । महेश आणी माहेश्वरी । गुण आत्मयाचे ॥ १८ ॥

परमात्मा आणि परमेश्वरी, जगदात्मा आणि जगदेश्वरी, तसेच महेश आणि माहेश्वरी — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

सूक्ष्म जितुकें नामरूप । तितुकें आत्मयाचें स्वरूप । संकेतनामाभिधानें अमूप । सीमा नाहीं ॥ १९ ॥

जितकी सूक्ष्म नामरूपे आहेत, तितके सगळे आत्म्याचेच स्वरूप आहे. या संकेतांच्या आणि नावांच्या राशी असंख्य आहेत, त्यांना सीमा नाही.

आदिशक्ती शिवशक्ती । मुख्य मूळमाया सर्वशक्ती । नाना जीनस उत्पती स्थिती । तितुके गुण आत्मयाचे ॥ २० ॥

आदिशक्ती, शिवशक्ती, मुख्य मूळमाया, सर्वशक्ती, आणि नाना जिनसांची उत्पत्ती-स्थिती — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

पूर्वपक्ष आणी सिद्धांत । गाणें वाजवणें संगीत । नाना विद्या अद्‍भुत । गुण आत्मयाचे ॥ २१ ॥

पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत, गाणे-वाजवणे-संगीत, आणि नाना अद्भुत विद्या — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

ज्ञान अज्ञान विपरीतज्ञान । असद्‍वृति सद्‍वृति जाण । ज्ञेप्तिमात्र अलिप्तपण । गुण आत्मयाचे ॥ २२ ॥

ज्ञान, अज्ञान, विपरीतज्ञान, असद्‍वृत्ती आणि सद्‍वृत्ती जाण, तसेच केवळ जाणीवमात्र असलेले अलिप्तपण — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

पिंड ब्रह्मांड तत्वझाडा । नाना तत्वांचा निवाडा । विचार पाहाणें उघडा । गुण आत्मयाचे ॥ २३ ॥

पिंड-ब्रह्मांडाचा तत्त्वांचा हिशोब, नाना तत्त्वांचा निवाडा, आणि उघडपणे विचार करून पाहणे — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

नाना ध्यानें अनुसंधानें । नाना स्थिति नाना ज्ञानें । अनन्य आत्मनिवेदनें । गुण आत्मयाचे ॥ २४ ॥

नाना ध्याने, नाना अनुसंधाने, नाना अवस्था, नाना ज्ञाने, तसेच अनन्यभावाने केलेले आत्मनिवेदन — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

तेतीस कोटी सुरवर । आठ्यासी सहश्र ऋषेश्वर । भूत खेचर अपार । गुण आत्मयाचे ॥ २५ ॥

तेहतीस कोटी देव, अठ्यायेंशी हजार ऋषी, आणि अपार भूत-पक्षी — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

भूतावळी औट कोटी । च्यामुंडा छपन्न कोटी । कात्यायेणी नव कोटी । गुण आत्मयाचे ॥ २६ ॥

साडेतीन कोटी भूतगण, छप्पन कोटी चामुंडा, आणि नऊ कोटी कात्यायनी देवी — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

चंद्र सूर्य तारामंडळें । नाना नक्षत्रें ग्रहमंडळें । शेष कूर्म मेघमंडळें । गुण आत्मयाचे ॥ २७ ॥

चंद्र, सूर्य, तारामंडळे, नाना नक्षत्रे-ग्रहमंडळे, तसेच शेष, कूर्म आणि मेघमंडळे — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

देव दानव मानव । नाना प्रकारीचे जीव । पाहातां सकळ भावाभाव । गुण आत्मयाचे ॥ २८ ॥

देव, दानव, मानव, आणि नाना प्रकारचे जीव; पाहता पाहता सगळे भाव-अभाव — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

आत्मयाचे नाना गुण । ब्रह्म निर्विकार निर्गुण । जाणणें येकदेसी पूर्ण । गुण आत्मयाचे ॥ २९ ॥

आत्म्याचे हे नाना गुण सांगितले, पण ब्रह्म मात्र निर्विकार, निर्गुण आहे. 'जाणणे' हे एकदेशी (मर्यादित) पूर्ण असणेही आत्म्याचाच गुण आहे.

आत्मरामौपासना । तेणें पावले निरंजना । निसंदेहे अनुष्ठना । ठावचि नाहीं ॥ ३० ॥

आत्मारामाची उपासना केल्याने साधक निरंजन ब्रह्माला पावतात. त्या निःसंदेह अशा अनुष्ठानाला मग वेगळे स्थानच उरत नाही, ते स्वतःच ब्रह्मरूप होते.