मुळींहून सेवटवरी । विस्तार बोलिला नानापरी । पुन्हा विवरत विरत माघारी । वृत्ति न्यावी ॥ १ ॥

मुळापासून शेवटपर्यंत हा विस्तार अनेक प्रकारे सांगितला. आता पुन्हा त्याचे विवरण करत करत वृत्तीला मागे मुळाकडे न्यावे.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौर्‍यासी लक्ष जीवयोनी । नाना प्रकारीचे प्राणी । जन्मास येती ॥ २ ॥

चार खाणी, चार वाणी (उत्पत्तीचे प्रकार) आणि चौऱ्यांशी लाख जीवयोनी — अशा नाना प्रकारचे प्राणी जन्माला येतात.

अवघे होती पृथ्वीपासूनी । पृथ्वीमधें जाती नासोनी । अनेक येती जाती परी अवनी । तैसीच आहे ॥ ३ ॥

हे सगळे पृथ्वीपासूनच उत्पन्न होतात आणि पृथ्वीतच नाश पावतात. असे अनेक येतात-जातात, तरी पृथ्वी मात्र तशीच राहते.

ऐसें हें सेंड्याकडिल खांड । दुसरें भूतांचें बंड । तिसरें नामाभिधानें उदंड । सूक्ष्मरूपें ॥ ४ ॥

हा झाला सृष्टीचा एक स्थूल भाग; पाच भूतांचा पसारा हा दुसरा भाग; आणि सूक्ष्मरूपातील असंख्य नावे-रूपे हा तिसरा भाग होय.

स्थूळ अवघें सांडून द्यावें । सूक्ष्मरूपें वोळखावें । गुणापासून पाहिलेच पाहावें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५ ॥

स्थूल असे सगळे बाजूला सारावे आणि सूक्ष्म रूपाने ओळखावे. गुणांपासून सुरुवात करून सूक्ष्म दृष्टीनेच सगळे पुन्हा पुन्हा पाहावे.

गुणाचीं रूपें जाणिव नेणीव । पाहिलाच पाहावा अभिप्राव । सूक्ष्मदृष्टीचें लाघव । येथून पुढें ॥ ६ ॥

गुणांची रूपे म्हणजे जाणीव आणि नेणीव; त्यांचा खरा अभिप्राय वारंवार पाहून समजून घ्यावा. सूक्ष्म दृष्टीचे कौशल्य आता येथून पुढे सांगतो.

शुद्ध नेणीव तमोगुण । शुद्ध जाणीव सत्वगुण । जाणीवनेणीव रजोगुण । मिश्रित चालिला ॥ ७ ॥

शुद्ध नेणीव म्हणजे तमोगुण, शुद्ध जाणीव म्हणजे सत्त्वगुण, आणि जाणीव-नेणीव यांचे मिश्रण म्हणजे रजोगुण, जो या दोहोंच्या मिश्रणाने चालतो.

त्रिगुणाचीं रूपें ऐसीं । कळों लागलीं अपैसीं । गुणापुढील कर्दमासी । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे त्रिगुणांची रूपे आपोआप कळू लागतात. गुणांच्याही पुढच्या मिश्र, अव्यक्त अवस्थेला गुणक्षोभिणी म्हणतात.

रज तम आणि सत्व । तिहींचें जेथें गूढत्व । तें जाणिजे महत्तत्त्व । कर्दमरूप ॥ ९ ॥

रज, तम आणि सत्त्व या तिघांचे जेथे गूढ, अव्यक्त रूप असते, तेच महत्तत्त्व म्हणून ओळखावे — ते एक मिश्र, कर्दमरूप अवस्था आहे.

प्रकृती पुरुष शिवशक्ति । अर्धनारीनटेश्वर म्हणती । परी याची स्वरूपस्थिती । कर्दमरूप ॥ १० ॥

प्रकृती-पुरुष, शिव-शक्ती, अर्धनारीनटेश्वर — अशी विविध नावे याला दिली जातात. पण याची खरी स्वरूपस्थिती मात्र मिश्र, कर्दमरूपच आहे.

सूक्ष्मरूपें गुणसौम्य । त्यास बोलिजे गुणसाम्य । तैसेंचि चैतन्य अगम्य । सूक्ष्मरूपी ॥ ११ ॥

सूक्ष्म रूपात गुण सौम्य, समतोल असतात, त्यालाच गुणसाम्य म्हणतात. त्याचप्रमाणे चैतन्यही या सूक्ष्म रूपात दुर्गम, अगम्य असते.

बहुजिनसी मूळमाया । माहांकारण ब्रह्मांडीची काया । ऐसिया सूक्ष्म अन्वया । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १२ ॥

अनेकविध रूपांची मूळमाया हीच ब्रह्मांडाची महाकारण-देह आहे. अशा या सूक्ष्म अन्वयाकडे वारंवार पाहात राहावे.

च्यारी खाणी पांच भूतें । चौदा सूक्ष्म संकेतें । काये पाहणें तें येथें । शोधून पाहावें ॥ १३ ॥

चार खाणी, पाच भूते, आणि चौदा सूक्ष्म तत्त्वांचे संकेत — यांतून नेमके काय पाहायचे आहे, ते येथेच शोधून पाहावे.

आहाच पाहातां कळेना । गरज केल्यां समजेना । नाना प्रकारीं जनाच्या मना । संदेह पडती ॥ १४ ॥

वरवर पाहिले तर हे कळत नाही, नुसती घाई केली तरीही समजत नाही. त्यामुळे लोकांच्या मनात नाना प्रकारचे संदेह उभे राहतात.

चौदा पांच येकोणीस । येकोणीस च्यारी तेविस । यांमधें मूळ चतुर्दश । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १५ ॥

चौदा आणि पाच मिळून एकोणीस होतात, आणि एकोणीस अधिक चार मिळून तेवीस होतात; यांतील मूळचे चौदा तत्त्व मात्र वारंवार शोधून पाहावेच लागतात.

जो विवरोन समजला । तेथें संदेह नाहीं उरला । समजल्याविण जो गल्बला । तो निरर्थक ॥ १६ ॥

जो हे नीट विवरण करून समजला, त्याच्या मनात मग संदेह उरत नाही. पण न समजता जो नुसताच गोंधळ घालतो, तो व्यर्थच असतो.

सकळ सृष्टीचें बीज । मूळमायेंत असे सहज । अवघें समजतां सज्ज । परमार्थ होतो ॥ १७ ॥

सगळ्या सृष्टीचे बीज सहजपणे मूळमायेतच सामावलेले असते. हे सगळे नीट समजले की परमार्थाची तयारी पूर्ण होते.

समजलें माणूस चावळेना । निश्चै अनुमान धरीना । सावळगोंदा करीना । परमार्थ कदा ॥ १८ ॥

ज्याला हे समजले, तो माणूस व्यर्थ बडबड करत नाही, तर्कावर विसंबून बसत नाही, आणि परमार्थाबाबत कधीही गोंधळ-गडबड करत नाही.

शब्दातीत बोलतां आलें । त्यास वाच्यांश बोलिलें । शुद्ध लक्ष्यांश लक्षिलें । पाहिजे विवेकें ॥ १९ ॥

जे मुळात शब्दांच्या पलीकडचे आहे, ते बोलताना शब्दांत मांडले जाते, तो त्याचा वाच्यांश (शब्दार्थ) होय. त्याचा शुद्ध लक्ष्यार्थ मात्र विवेकानेच लक्षात घ्यावा लागतो.

पूर्वपक्ष म्हणिजे माया । सिद्धांतें जाये विलया । माया नस्तां मग तया । काये म्हणावें ॥ २० ॥

पूर्वपक्ष म्हणजे माया होय, जी सिद्धांतामुळे लयाला जाते. माया नसेल, तर मग त्या शेष उरलेल्या तत्त्वाला काय म्हणावे?

अन्वये आणी वीतरेक । हा पूर्वपक्षाचा विवेक । सिद्धांत म्हणिजे शुद्ध येक । दुसरें नाहीं ॥ २१ ॥

अन्वय आणि व्यतिरेक हा पूर्वपक्षाचा विचार असतो. सिद्धांत मात्र एकच, शुद्ध असतो; त्याला दुसरे काही नाही.

अधोमुखें भेद वाढतो । ऊर्धमुखें भेद तुटतो । निःसंगपणें निर्गुणी तो । माहांयोगी ॥ २२ ॥

खाली (विषयांकडे) मुख वळवले की भेद वाढतो, वर (ब्रह्माकडे) मुख वळवले की भेद तुटतो. निःसंगपणे जो निर्गुणाशी एकरूप होतो, तोच खरा महायोगी होय.

माया मिथ्या ऐसी कळली । तरी मग भीड कां लागली । मायेचें भिडेनें घसरली । स्वरूपस्थिती ॥ २३ ॥

माया मिथ्या आहे हे कळले, तरी मग तिची भीड-लाज का बाळगावी? मायेच्या याच भिडेमुळे स्वरूपाची खरी स्थिती ढळून जाते.

लटके मायेनें दपटावें । सत्य परब्रह्म सांडावें । मुख्य निश्चयें हिंडावें । कासयासी ॥ २४ ॥

मिथ्या मायेने भारावून जाऊन सत्य परब्रह्म सोडून द्यावे, आणि मुख्य निश्चय सोडून उगीच भटकत राहावे, हे कशासाठी?

पृथ्वीमधें बहुत जन । त्यामधें असती सज्जन । परी साधूस वोळखतो कोण । साधुवेगळा ॥ २५ ॥

पृथ्वीवर पुष्कळ माणसे आहेत, त्यांतही सज्जन असतात; पण खऱ्या साधूला साधूवाचून दुसरा कोण ओळखणार?

म्हणौन संसार सांडावा । मग साधूचा शोध घ्यावा । फिरफिरों ठाइं पाडावा । साधुजन ॥ २६ ॥

म्हणून संसाराची आसक्ती सोडावी आणि मग साधूचा शोध घ्यावा. वारंवार फिरून, प्रयत्नपूर्वक खऱ्या साधुजनाचा शोध घ्यावा.

उदंड हुडकावे संत । सांपडे प्रचितीचा महंत । प्रचितीविण स्वहित । होणार नाहीं ॥ २७ ॥

पुष्कळ शोध घेतल्यानंतरच स्वानुभवाने सिद्ध असा महंत सापडतो. स्वानुभवाशिवाय स्वहित कधीच साधत नाही.

प्रपंच अथवा परमार्थ । प्रचितीविण अवघें वेर्थ । प्रत्ययेज्ञानी तो समर्थ । सकळांमध्यें ॥ २८ ॥

प्रपंच असो वा परमार्थ, प्रचितीशिवाय ते सगळे व्यर्थच असते. जो प्रत्ययज्ञानी असतो, तोच सर्वांत खरा समर्थ होय.

रात्रंदिवस पाहावा अर्थ । अर्थ पाहेल तो समर्थ । परलोकींच निजस्वार्थ । तेथेंचि घडे ॥ २९ ॥

रात्रंदिवस त्या खऱ्या अर्थाचा शोध घ्यावा; जो हा अर्थ शोधतो, तोच खरा समर्थ ठरतो. आणि तेथेच, त्यातच, खरा परलोकीचा स्वार्थ साधतो.

म्हणौन पाहिलेंचि पाहावें । आणि शोधिलेंचि शोधावें । अवघें कळतां स्वभावें । संदेह तुटती ॥ ३० ॥

म्हणून जे पाहिले तेच पुन्हा पुन्हा पाहावे, आणि जे शोधले तेच पुन्हा पुन्हा शोधावे. असे केल्याने सगळे आपोआप कळून सर्व संदेह तुटून जातात.