मागां जाले निरूपण । परमात्मा तो तूंचि जाण । तया परमात्मयाचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥ १ ॥

मागील समासात असे निरूपण झाले की परमात्मा तूच आहेस, हे जाणून घे. त्या परमात्म्याचे लक्षण आता असे सांगतो.

मागां जाले निरूपण । परमात्मा तो तूंचि जाण । तया परमात्मयाचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥ १ ॥

In the previous section it was explained: know that you yourself are the Supreme Self. The marks of that Supreme Self are now described as follows.

जन्म नाही मृत्यु नाहीं । येणें नाहीं जाणें नाहीं । बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं । परमात्मयासी ॥ २ ॥

परमात्म्याला जन्म नाही, मृत्यू नाही, येणे नाही, जाणे नाही आणि बंधन-मोक्ष हे दोन्हीही नाहीत.

जन्म नाही मृत्यु नाहीं । येणें नाहीं जाणें नाहीं । बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं । परमात्मयासी ॥ २ ॥

The Supreme Self has no birth, no death, no coming, no going, and neither bondage nor liberation.

परमात्मा निर्गुण निराकार । परमात्मा अनंत अपार । पर्मात्मा नित्य निरंतर । जैसा तैसा ॥ ३ ॥

परमात्मा निर्गुण आणि निराकार आहे, तो अनंत आणि अपार आहे. परमात्मा नित्य, निरंतर आणि जसाच्या तसाच असतो.

परमात्मा निर्गुण निराकार । परमात्मा अनंत अपार । पर्मात्मा नित्य निरंतर । जैसा तैसा ॥ ३ ॥

The Supreme Self is attributeless and formless; it is infinite and boundless. The Supreme Self is eternal, unceasing, ever remaining just as it is.

परमात्मा सर्वांस व्यापक । परमात्मा अनेकीं येक । परमात्मयाचा विवेक । अतर्क्य आहे ॥ ४ ॥

परमात्मा सर्वांना व्यापून आहे, अनेकांमध्ये असूनही तो एकच आहे. परमात्म्याचे खरे स्वरूप तर्काच्याही पलीकडचे आहे.

परमात्मा सर्वांस व्यापक । परमात्मा अनेकीं येक । परमात्मयाचा विवेक । अतर्क्य आहे ॥ ४ ॥

The Supreme Self pervades all things; though present in many, it remains one. A true understanding of the Supreme Self is beyond the reach of reasoning.

ऐसी परमात्मयाची स्थिती । बोलताती वेद श्रुती । परमात्मा पाविजे भक्तीं । येथें संशय नाही ॥ ५ ॥

अशी परमात्म्याची स्थिती वेद-श्रुती सांगतात. भक्तीनेच परमात्मा प्राप्त होतो, यात मुळीच संशय नाही.

ऐसी परमात्मयाची स्थिती । बोलताती वेद श्रुती । परमात्मा पाविजे भक्तीं । येथें संशय नाही ॥ ५ ॥

Such is the nature of the Supreme Self, as declared by the Vedas and the scriptures. Through devotion alone is the Supreme Self attained — of this there is no doubt at all.

तये भक्तीचें लक्षण । भक्ती नवविधा भजन । नवविधा भजनें पावन । बहु भक्त जाले ॥ ६ ॥

त्या भक्तीचे लक्षण असे आहे - भक्ती नऊ प्रकारच्या भजनांनी केली जाते. या नवविधा भजनाने अनेक भक्त पावन झाले आहेत.

तये भक्तीचें लक्षण । भक्ती नवविधा भजन । नवविधा भजनें पावन । बहु भक्त जाले ॥ ६ ॥

The nature of that devotion is this: devotion is practiced through nine forms of worship. Through these nine forms of worship, countless devotees have been sanctified.

तया नवविधामध्यें सार । आत्मनिवेदन थोर । तयेचा करावा विचार । स्वानुभवें स्वयें ॥ ७ ॥

त्या नऊ प्रकारांतील सर्वश्रेष्ठ सार म्हणजे आत्मनिवेदन होय. त्याचा विचार स्वतः स्वानुभवानेच करावा.

तया नवविधामध्यें सार । आत्मनिवेदन थोर । तयेचा करावा विचार । स्वानुभवें स्वयें ॥ ७ ॥

The very essence, the highest among these nine forms, is self-surrender. This should be reflected upon oneself, through one's own direct experience.

आपुलिया स्वानुभवें । आपणास निवेदावें । आत्मनिवेदन जाणावें । ऐसें असे ॥ ८ ॥

आपल्याच स्वानुभवाने आपणच आपल्याला परमात्म्याला अर्पण करून टाकणे, यालाच आत्मनिवेदन म्हणतात, हे जाणावे.

आपुलिया स्वानुभवें । आपणास निवेदावें । आत्मनिवेदन जाणावें । ऐसें असे ॥ ८ ॥

Through one's own direct experience, to offer oneself completely to oneself, to God — this is to be understood as self-surrender.

महत्पूजेचा अंतीं । देवास मस्तक वाहाती । तैसी आहे निकट भक्ती । आत्मनिवेदनाची ॥ ९ ॥

मोठ्या पूजेच्या शेवटी भक्त देवाला आपले मस्तक वाहतात, तशीच ही अत्यंत जवळची, आत्मनिवेदनाची भक्ती आहे.

महत्पूजेचा अंतीं । देवास मस्तक वाहाती । तैसी आहे निकट भक्ती । आत्मनिवेदनाची ॥ ९ ॥

At the culmination of grand worship, devotees offer their very head to God — self-surrender is devotion of that same intimate, ultimate kind.

आपणांस निवेदिती । ऐसे भक्त थोडे असती । तयांस परमात्मा मुक्ती । तत्काळ देतो ॥ १० ॥

आपणच आपल्याला अर्पण करणारे भक्त फार थोडे असतात. अशा भक्तांना परमात्मा तत्काळ मुक्ती देतो.

आपणांस निवेदिती । ऐसे भक्त थोडे असती । तयांस परमात्मा मुक्ती । तत्काळ देतो ॥ १० ॥

There are very few devotees who truly offer themselves in this way. To such devotees, the Supreme Self grants liberation instantly.

आपणांस कैसें निवेदावें । कोठें जाऊन पडावें । किंवा मस्तक तोडावें । देवापुढें ॥ ११ ॥

पण आपल्याला कसे अर्पण करावे? कुठे जाऊन शरण जावे? की देवासमोर आपले मस्तक तोडून द्यावे?

आपणांस कैसें निवेदावें । कोठें जाऊन पडावें । किंवा मस्तक तोडावें । देवापुढें ॥ ११ ॥

But how is one to offer oneself? Where should one go and surrender? Or should one cut off one's own head before God?

ऐसें ऐकोन बोलणें । वक्ता वदे सर्वज्ञपणें । श्रोतां सावधान होणें । येकाग्र चित्तें ॥ १२ ॥

हे ऐकून वक्ता सर्वज्ञतेने उत्तर देतो. श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने सावध व्हावे.

ऐसें ऐकोन बोलणें । वक्ता वदे सर्वज्ञपणें । श्रोतां सावधान होणें । येकाग्र चित्तें ॥ १२ ॥

Hearing this, the teacher, speaking from his all-knowing wisdom, replies. Let the listeners now attend with a one-pointed mind.

आत्मनिवेदनाचें लक्षण । आधीं पाहावें मी कोण । मग परमात्मा निर्गुण । तो वोळखावा ॥ १३ ॥

आत्मनिवेदनाचे खरे लक्षण असे - प्रथम 'मी कोण आहे' हे पाहावे. मग निर्गुण परमात्मा कोण आहे, हे ओळखावे.

आत्मनिवेदनाचें लक्षण । आधीं पाहावें मी कोण । मग परमात्मा निर्गुण । तो वोळखावा ॥ १३ ॥

The true mark of self-surrender is this: first inquire, "Who am I?" Then come to recognize the attributeless Supreme Self.

देवभक्ताचें शोधन । करितां होतें आत्मनिवेदन । देव आहे पुरातन । भक्त पाहे ॥ १४ ॥

देव आणि भक्त यांचा शोध घेतल्यानेच आत्मनिवेदन घडते. देव सनातन आहे, हे भक्त पाहातो.

देवभक्ताचें शोधन । करितां होतें आत्मनिवेदन । देव आहे पुरातन । भक्त पाहे ॥ १४ ॥

Self-surrender comes about through the inquiry into both God and the devotee. The devotee comes to see that God is eternal, from time immemorial.

देवास वोळखों जातां । तेथें जाली तद्रूपता । देवभक्तविभक्तता । मुळींच नाहीं ॥ १५ ॥

देवाला ओळखायला गेले असता तेथे त्याच्याशी तद्रूपताच घडते. देव आणि भक्त यांच्यात मुळातच वेगळेपण नसते.

देवास वोळखों जातां । तेथें जाली तद्रूपता । देवभक्तविभक्तता । मुळींच नाहीं ॥ १५ ॥

When one sets out to recognize God, one comes to identity with Him. Between God and the devotee, there is, from the very start, no real separation.

विभक्त नाहीं म्हणोन भक्त । बद्ध नाहीं म्हणोन मुक्त । अयुक्त नाहीं बोलणें युक्त । शास्त्राधारें ॥ १६ ॥

वेगळेपणा नाही म्हणूनच खरा भक्त होय, बंधन नाही म्हणूनच मुक्त होय. हे बोलणे अयोग्य नाही, तर शास्त्राच्याच आधारे योग्यच आहे.

विभक्त नाहीं म्हणोन भक्त । बद्ध नाहीं म्हणोन मुक्त । अयुक्त नाहीं बोलणें युक्त । शास्त्राधारें ॥ १६ ॥

Because there is no true separation, one is truly a devotee; because there is no bondage, one is truly liberated. This statement is not baseless — it is fully justified by the scriptures.

देवाभक्ताचें पाहातां मूळ । होये भेदाचें निर्मूळ । येक परमात्मा सकळ । दृश्यावेगळा ॥ १७ ॥

देव आणि भक्त यांचे मूळ शोधून पाहिले असता भेदच नाहीसा होतो. एकच परमात्मा सर्वत्र आहे, तो या संपूर्ण दृश्यापासून वेगळा आहे.

देवाभक्ताचें पाहातां मूळ । होये भेदाचें निर्मूळ । येक परमात्मा सकळ । दृश्यावेगळा ॥ १७ ॥

When one traces God and devotee back to their root, all distinction is uprooted. One Supreme Self alone pervades everything, and it stands apart from this entire visible world.

तयासि होतां मिळणी । उरी नाहीं दुजेपणीं । देवभक्त हे कडसणी । निरसोन गेली ॥ १८ ॥

त्या परमात्म्याशी मिळण झाली की दुजेपणाला काहीच उरत नाही. देव-भक्त असा भेद पूर्णपणे नाहीसा होतो.

तयासि होतां मिळणी । उरी नाहीं दुजेपणीं । देवभक्त हे कडसणी । निरसोन गेली ॥ १८ ॥

Once union with that Supreme Self occurs, nothing whatsoever remains of duality. The distinction of God and devotee is entirely dissolved.

आत्मनिवेदनाचे अंतीं । जे कां घडली अभेदभक्ती । तये नाव सायोज्यमुक्ती । सत्य जाणावी ॥ १९ ॥

आत्मनिवेदनाच्या शेवटी जी अभेदभक्ती घडते, तिलाच सायुज्य मुक्ती म्हणतात, हे खरे जाणावे.

आत्मनिवेदनाचे अंतीं । जे कां घडली अभेदभक्ती । तये नाव सायोज्यमुक्ती । सत्य जाणावी ॥ १९ ॥

The non-dual devotion that arises at the culmination of self-surrender is truly to be known as sayujya-mukti, the liberation of complete union.

जो संतांस शरण गेला । अद्वैतनिरूपणें बोधला । मग जरी वेगळा केला । तरी होणार नाहीं ॥ २० ॥

जो संतांना शरण गेला आणि अद्वैत निरूपणाने बोधित झाला, त्याला नंतर वेगळे करायचे म्हटले तरी ते शक्यच होणार नाही.

जो संतांस शरण गेला । अद्वैतनिरूपणें बोधला । मग जरी वेगळा केला । तरी होणार नाहीं ॥ २० ॥

Whoever surrenders to the saints and gains understanding through their teaching of non-duality can never again be made separate, even if one tried.

नदीं मिळाली सागरीं । ते निवडावी कोणेपरी । लोहो सोनें होतां माघारी । काळिमा न ये ॥ २१ ॥

नदी समुद्राला मिळाल्यावर तिला त्यातून पुन्हा वेगळे कसे करता येईल? आणि लोखंड सोने बनल्यावर त्यावर पुन्हा काळिमा येत नाही.

नदीं मिळाली सागरीं । ते निवडावी कोणेपरी । लोहो सोनें होतां माघारी । काळिमा न ये ॥ २१ ॥

Once a river has merged into the ocean, how could it ever be separated out again? And once iron has become gold, blackness never returns to it again.

तैसा भगवंतीं मिळाला । तो नवचे वेगळा केला । देव भक्त आपण जाला । विभक्त नव्हे ॥ २२ ॥

त्याचप्रमाणे जो भगवंताशी मिळाला, त्याला पुन्हा वेगळे करता येत नाही. तो देव आणि भक्त दोन्ही स्वतःच बनतो, त्यात वेगळेपणा उरत नाही.

तैसा भगवंतीं मिळाला । तो नवचे वेगळा केला । देव भक्त आपण जाला । विभक्त नव्हे ॥ २२ ॥

In the same way, whoever has merged with God can never again be made separate. He himself becomes both God and devotee at once; no separateness remains.

देव भक्त दोनी येक । ज्यासी कळला विवेक । साधुजनीं मोक्षदायेक । तोचि जाणावा ॥ २३ ॥

देव आणि भक्त हे दोघेही एकच आहेत, हा विवेक ज्याला कळला, त्यालाच साधुजनांनी मोक्ष देणारा समजावा.

देव भक्त दोनी येक । ज्यासी कळला विवेक । साधुजनीं मोक्षदायेक । तोचि जाणावा ॥ २३ ॥

Whoever has grasped this discernment — that God and devotee are one and the same — should be recognized, among the saints, as the very one who grants liberation.

आतां असो हें बोलणें । देव पाहावा भक्तपणें । तेणें त्यांचें ऐश्वर्य बाणे । तत्काळ आंगीं ॥ २४ ॥

असो, आता एवढेच सांगतो - देवाला भक्तिभावाने पाहावे. त्यायोगे त्याचे ऐश्वर्य आपल्याही अंगी तत्काळ बाणते.

आतां असो हें बोलणें । देव पाहावा भक्तपणें । तेणें त्यांचें ऐश्वर्य बाणे । तत्काळ आंगीं ॥ २४ ॥

Enough of this discussion for now — let this much be said: one should look upon God with the eye of devotion. Through this, His very majesty becomes instantly one's own.

देहचि होऊन राहिजे । तेणें देहदुःख साहिजे । देहातीत होतां पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २५ ॥

जोपर्यंत देहच होऊन राहतो, तोपर्यंत देहाचे दुःख सोसावे लागते. पण देहातीत झाले असता ते परब्रह्मच प्राप्त होते.

देहचि होऊन राहिजे । तेणें देहदुःख साहिजे । देहातीत होतां पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २५ ॥

As long as one remains identified with the body, one must endure the sufferings of the body. But once one transcends the body, one attains that very Supreme Reality.

देहातीत कैसें होणें । कैसें परब्रह्म पावणें । ऐश्वर्याची लक्षणें । कवण सांगिजे ॥ २६ ॥

देहातीत कसे व्हावे? परब्रह्म कसे प्राप्त करावे? या ऐश्वर्याची लक्षणे कोण सांगेल?

देहातीत कैसें होणें । कैसें परब्रह्म पावणें । ऐश्वर्याची लक्षणें । कवण सांगिजे ॥ २६ ॥

How is one to transcend the body? How is the Supreme Reality to be attained? Who will describe the marks of this majesty?

ऐसें श्रोतां आक्षेपिलें । याचे उत्तर काये बोलिलें । तेंचि आतां निरोपिलें । सावध ऐका ॥ २७ ॥

असा प्रश्न श्रोत्यांनी उपस्थित केला. त्याचे उत्तर काय दिले गेले, तेच आता सांगतो, सावध होऊन ऐका.

ऐसें श्रोतां आक्षेपिलें । याचे उत्तर काये बोलिलें । तेंचि आतां निरोपिलें । सावध ऐका ॥ २७ ॥

This is the question the listeners raised. What answer was given to it will now be explained — listen attentively.

देहातीत वस्तु आहे । तें तूं परब्रह्म पाहें । देहसंग हा न साहे । तुज विदेहासी ॥ २८ ॥

देहाच्या पलीकडे जी वस्तू आहे, तेच तू परब्रह्म आहेस, हे जाणून घे. देहरहित अशा तुला हा देहाचा संबंधच शोभत नाही.

देहातीत वस्तु आहे । तें तूं परब्रह्म पाहें । देहसंग हा न साहे । तुज विदेहासी ॥ २८ ॥

The Reality that lies beyond the body — that is what you yourself, as the Supreme Reality, truly are. This attachment to the body simply does not befit you, who are essentially bodiless.

ज्याची बुद्धी होये ऐसी । वेद वर्णिती तयासी । शोधितां नाना शास्त्रांसी । न पडे ठांई ॥ २९ ॥

ज्याची बुद्धी अशी बनते, त्याचेच वर्णन वेद करतात. अनेक शास्त्रे शोधून पाहिली, तरी ही खूण दुसरीकडे कुठेही सापडत नाही.

ज्याची बुद्धी होये ऐसी । वेद वर्णिती तयासी । शोधितां नाना शास्त्रांसी । न पडे ठांई ॥ २९ ॥

The one whose understanding becomes fixed in this way is the very one the Vedas praise. Search through countless scriptures as one might, this mark is found nowhere else.

ऐश्वर्य ऐसें तत्वता । बाणें देहबुद्धि सोडितां देह मी ऐसें भावितां । अधोगती ॥ ३० ॥

हे खरे ऐश्वर्य देहबुद्धी सोडली की प्राप्त होते. आणि 'मी देह आहे' असे मानत राहिले, तर ती अधोगतीच होय.

ऐश्वर्य ऐसें तत्वता । बाणें देहबुद्धि सोडितां देह मी ऐसें भावितां । अधोगती ॥ ३० ॥

This true majesty is attained only by giving up the notion that one is the body. But to keep believing "I am the body" leads only to downfall.

याकारणें साधुवचन । मानूं नये अप्रमाण । मिथ्या मानितां दूषण । लागों पाहे ॥ ३१ ॥

म्हणून साधूंचे हे वचन अप्रमाण मानू नये. ते खोटे मानले तर त्यात दोष येण्याची शक्यता असते.

याकारणें साधुवचन । मानूं नये अप्रमाण । मिथ्या मानितां दूषण । लागों पाहे ॥ ३१ ॥

Therefore this teaching of the saints should not be taken as unreliable. To dismiss it as false would only bring fault upon oneself.

साधुवचन तें कैसें । काये धरावें विश्वासें । येक वेळ स्वामी ऐसें । मज निरोपावें ॥ ३२ ॥

साधूंचे वचन कसे आहे? कोणत्या गोष्टीवर विश्वास ठेवावा? हे एकदा तरी स्वामींनी मला स्पष्ट करून सांगावे.

साधुवचन तें कैसें । काये धरावें विश्वासें । येक वेळ स्वामी ऐसें । मज निरोपावें ॥ ३२ ॥

What exactly is the teaching of the saints? What is it that one should firmly believe? Please, Master, explain this to me clearly, just once.

सोहं आत्मा स्वानंदघन । अजन्मा तो तूंचि जाण । हेंचि साधूचें वचन । सदृढ धरावें ॥ ३३ ॥

'सोऽहं' म्हणजे 'तो मीच आहे' - आत्मा हा स्वानंदघन व अजन्मा आहे, तो तूच आहेस, हे जाण. हेच साधूंचे वचन दृढपणे धरून ठेवावे.

सोहं आत्मा स्वानंदघन । अजन्मा तो तूंचि जाण । हेंचि साधूचें वचन । सदृढ धरावें ॥ ३३ ॥

"So'ham" — "I am That." Know that the Self, dense with its own bliss and never born, is you yourself. This very teaching of the saints should be held firmly.

महावाक्याचें अंतर । तुंचि ब्रह्म निरंतर । ऐसिया वचनाचा विसर । पडोंचि नये ॥ ३४ ॥

महावाक्याचा गूढार्थ हाच आहे - तूच निरंतर ब्रह्म आहेस. अशा या वचनाचा विसर कधीही पडू देऊ नये.

महावाक्याचें अंतर । तुंचि ब्रह्म निरंतर । ऐसिया वचनाचा विसर । पडोंचि नये ॥ ३४ ॥

The inner meaning of the Great Saying is precisely this: you yourself are eternally Brahman. This teaching should never be allowed to slip from memory.

देहासि होईल अंत । मग मी पावेन अनंत । ऐसें बोलणें निभ्रांत । मानूंचि नये ॥ ३५ ॥

देहाचा अंत झाला की मग मी अनंताला जाऊन पोहोचेन, असे खात्रीने मानू नये.

देहासि होईल अंत । मग मी पावेन अनंत । ऐसें बोलणें निभ्रांत । मानूंचि नये ॥ ३५ ॥

One should never confidently believe: "Only once the body comes to an end will I attain the Infinite."

येक मुर्ख ऐसें म्हणती । माया नासेल कल्पांतीं । मग आम्हांस ब्रह्मप्राप्ती । येरवीं नाहीं ॥ ३६ ॥

काही मूर्ख लोक असे म्हणतात की माया कल्पांती नाश पावेल, तेव्हाच आम्हाला ब्रह्मप्राप्ती होईल, अन्यथा नाही.

येक मुर्ख ऐसें म्हणती । माया नासेल कल्पांतीं । मग आम्हांस ब्रह्मप्राप्ती । येरवीं नाहीं ॥ ३६ ॥

Some foolish people say: "Maya will be destroyed only at the end of the cosmic cycle; only then will we attain Brahman, and not otherwise."

मायेसी होईल कल्पांत । अथवा देहासी येईल अंत । तेव्हां पावेन निवांत । परब्रह्म मी ॥ ३७ ॥

मायेचा कल्पांत होईल किंवा देहाचा अंत होईल, तेव्हाच मी शांतपणे परब्रह्माला प्राप्त होईन, असे ते मानतात.

मायेसी होईल कल्पांत । अथवा देहासी येईल अंत । तेव्हां पावेन निवांत । परब्रह्म मी ॥ ३७ ॥

"Only when maya reaches its dissolution, or when the body meets its end, will I then peacefully attain the Supreme Reality" — so they believe.

हें बोलणें अप्रमाण । ऐसें नव्हे समाधान । समाधानाचें लक्षण । वेगळेंचि असे ॥ ३८ ॥

पण हे बोलणे चुकीचे आहे, समाधान असे नसतेच. खऱ्या समाधानाचे लक्षण तर वेगळेच असते.

हें बोलणें अप्रमाण । ऐसें नव्हे समाधान । समाधानाचें लक्षण । वेगळेंचि असे ॥ ३८ ॥

But this belief is mistaken — true contentment is not like this at all. The real mark of true contentment is something altogether different.

शैन्य अवघेंचि मरावें । मग राज्यपद प्राप्त व्हावें । शैन्य अस्तांचि राज्य करावें । हें कळेना ॥ ३९ ॥

सर्व सैन्य मेल्यावरच राज्यपद मिळेल, हे कसे शक्य आहे? सैन्य असतानाच राज्य करता येते, हे यांना कळत नाही.

शैन्य अवघेंचि मरावें । मग राज्यपद प्राप्त व्हावें । शैन्य अस्तांचि राज्य करावें । हें कळेना ॥ ३९ ॥

How could kingship be attained only after the entire army has perished? That one rules the kingdom precisely while the army is intact — this they fail to understand.

माया असोनिच नाहीं । देह असतांच विदेही । ऐसें समाधान कांहीं । वोळखावें ॥ ४० ॥

माया असूनही ती नसल्यासारखीच आहे, आणि देह असतानाच देहातीत राहता येते - असे खरे समाधान ओळखावे.

माया असोनिच नाहीं । देह असतांच विदेही । ऐसें समाधान कांहीं । वोळखावें ॥ ४० ॥

Even while maya exists, it should be recognized as though it did not exist at all; and even while the body remains, one should recognize oneself as already bodiless. This alone should be understood as true contentment.

राज्यपद हातासी आलें । मग परिवारें काय केलें । परिवारा देखतां राज्य गेलें । हें तों घडेना ॥ ४१ ॥

राज्यपद हातात आले, मग परिवाराने त्याचे काय केले, याची चिंता का करावी? आणि परिवार पाहत असतानाच राज्य निघून जाणे, असे तर घडतच नाही.

राज्यपद हातासी आलें । मग परिवारें काय केलें । परिवारा देखतां राज्य गेलें । हें तों घडेना ॥ ४१ ॥

Once kingship has come into one's own hands, what does it matter what one's household does about it? And that the kingdom should slip away even while the household looks on — such a thing simply does not happen.

प्राप्त जालियां आत्मज्ञान । तैसें दृश्य देहभान । दृष्टीं पडतां समाधान । जाणार नाही ॥ ४२ ॥

त्याचप्रमाणे एकदा आत्मज्ञान प्राप्त झाले की, दृश्य जग आणि देहभान समोर दिसत राहिले तरी त्यामुळे प्राप्त झालेले समाधान नष्ट होत नाही.

प्राप्त जालियां आत्मज्ञान । तैसें दृश्य देहभान । दृष्टीं पडतां समाधान । जाणार नाही ॥ ४२ ॥

In just the same way, once Self-knowledge has been attained, even if the visible world and body-consciousness continue to appear before one's eyes, the contentment gained does not vanish.

मार्गीं मूळी सर्पाकार । देखतां भये आलें थोर । कळतां तेथील विचार । मग मारणें काये ॥ ४३ ॥

वाटेत पडलेली दोरी सर्पासारखी दिसली तर मोठे भय वाटते, पण खरा प्रकार कळला की मग तिला मारायची गरजच काय?

मार्गीं मूळी सर्पाकार । देखतां भये आलें थोर । कळतां तेथील विचार । मग मारणें काये ॥ ४३ ॥

A rope lying in the path, seen as a snake, causes great fear — but once one understands the truth of what it actually is, what need remains to kill it?

तैसी माया भयानक । विचार पाहातां माईक । मग तयेचा धाक । कायसा धरावा ॥ ४४ ॥

त्याचप्रमाणे माया भयानक वाटते, पण नीट विचार केला तर ती केवळ भासमात्र आहे. मग तिचा धाक कशाला बाळगावा?

तैसी माया भयानक । विचार पाहातां माईक । मग तयेचा धाक । कायसा धरावा ॥ ४४ ॥

In the same way, maya appears terrifying, but on careful reflection it turns out to be a mere illusion. So what need is there to remain in dread of it?

देखतां मृगजळाचे पूर । म्हणे कैसा पावों पैलपार । कळतां तेथीचा विचार । सांकडें कैंचें ॥ ४५ ॥

मृगजळाचा पूर पाहून माणूस म्हणतो, याच्या पैलतीराला कसे जाऊ? पण त्याचा खरा प्रकार कळला की मग तिथे काय अडचण उरते?

देखतां मृगजळाचे पूर । म्हणे कैसा पावों पैलपार । कळतां तेथीचा विचार । सांकडें कैंचें ॥ ४५ ॥

Seeing a flood of mirage-water, a person thinks, "How shall I ever cross to the other side?" But once the truth of it is understood, what difficulty remains at all?

देखतां स्वप्न भयानक । स्वप्नीं वाटे परम धाक । जागृती आलीयां साशंक । कासया व्हावें ॥ ४६ ॥

भयानक स्वप्न पडले असता स्वप्नात प्रचंड भीती वाटते, पण जाग आल्यावर त्याबद्दल शंकित होण्याचे कारणच काय?

देखतां स्वप्न भयानक । स्वप्नीं वाटे परम धाक । जागृती आलीयां साशंक । कासया व्हावें ॥ ४६ ॥

Seeing a terrifying dream, one feels overwhelming fear within the dream itself, but upon waking, why should one remain troubled by it at all?

तथापी माया कल्पनेसी दिसे । आपण कल्पनेतीत असे । तेथें उद्वेग काईसे । निर्विकल्पासी ॥ ४७ ॥

तरीही माया ही कल्पनेलाच भासते, आणि आपण तर कल्पनेच्याही पलीकडे आहोत. मग निर्विकल्प अशा आपल्याला उद्वेग कसला?

तथापी माया कल्पनेसी दिसे । आपण कल्पनेतीत असे । तेथें उद्वेग काईसे । निर्विकल्पासी ॥ ४७ ॥

Even so, maya appears only to the imagining mind, while one's own true nature lies beyond all imagination itself. So what anguish, then, could there be for one who is beyond all thought-constructs?

अंतीं मतीं तेचि गती । ऐसें सर्वत्र बोलती । तुझा अंतीं तुझी प्राप्ती । सहजचि जाली ॥ ४८ ॥

शेवटच्या क्षणी जी बुद्धी असते, तीच गती मिळते, असे सर्वत्र म्हटले जाते. पण तुझा शेवट म्हणजे तुझी तुलाच प्राप्ती होय, ती सहजच घडलेली आहे.

अंतीं मतीं तेचि गती । ऐसें सर्वत्र बोलती । तुझा अंतीं तुझी प्राप्ती । सहजचि जाली ॥ ४८ ॥

It is commonly said everywhere that one's final state of mind determines one's destiny after death. But your own end simply means attaining your own true Self — and that has already come about quite naturally.

चौंदेहाचा अंत । आणी जन्म मुळाचा प्रांत । अंतांप्रांतासी अलिप्त । तो तुं आत्मा ॥ ४९ ॥

चार देहांचा अंत आणि जन्माच्या मुळाची सीमा - या सर्व अंत-आरंभाच्या पलीकडे, त्यापासून अलिप्त असा तूच आत्मा आहेस.

चौंदेहाचा अंत । आणी जन्म मुळाचा प्रांत । अंतांप्रांतासी अलिप्त । तो तुं आत्मा ॥ ४९ ॥

The end of the four bodies, and the boundary at the very root of birth — beyond all such ends and beginnings, untouched by them, you yourself are the Self.

जयासी ऐसी आहे मती । तयास ज्ञानें आत्मगती । गती आणी अवगती । वेगळाचि तो ॥ ५० ॥

ज्याची अशी बुद्धी झालेली आहे, त्याला ज्ञानाने आत्मस्वरूप प्राप्ती होते. गती आणि अवगती या दोन्हींहूनही तो वेगळाच असतो.

जयासी ऐसी आहे मती । तयास ज्ञानें आत्मगती । गती आणी अवगती । वेगळाचि तो ॥ ५० ॥

Whoever attains such understanding reaches, through knowledge, the state of the Self itself. He stands entirely apart from both good and bad destinies alike.

मति खुंटली वेदांची । तेथें गती आणी अवगती कैंची । आत्मशास्त्रगुरुप्रचिती । ऐक्यता आली ॥ ५१ ॥

जिथे वेदांचीही बुद्धी खुंटते, तिथे गती-अवगती कशाला असणार? आत्मा, शास्त्र आणि गुरूंच्या प्रचितीने त्या तिघांची एकवाक्यता झालेली आहे.

मति खुंटली वेदांची । तेथें गती आणी अवगती कैंची । आत्मशास्त्रगुरुप्रचिती । ऐक्यता आली ॥ ५१ ॥

Where even the understanding of the Vedas comes to a halt, how could there be any good or bad destiny there at all? Through direct realization, the Self, the scripture, and the Guru's teaching are found to be in perfect agreement.

जीवपणाची फिटली भ्रांती । वस्तु आली आत्मप्रचिती । प्राणी पावला उत्तमगती । सद्गुफरुबोधें ॥ ५२ ॥

जीवपणाचा भ्रम दूर झाला की परब्रह्म वस्तू आत्मप्रचितीला येते. सद्गुरूंच्या बोधाने प्राणी उत्तम गती प्राप्त करतो.

जीवपणाची फिटली भ्रांती । वस्तु आली आत्मप्रचिती । प्राणी पावला उत्तमगती । सद्गुफरुबोधें ॥ ५२ ॥

Once the illusion of being a separate individual self is dispelled, the Reality is realized through direct experience of the Self. Through the true Guru's teaching, the being attains the highest state.

सद्गुीरुबोध जेव्हां जाला । चौंदेहांस अंत आला । तेणें निजध्यास लागला । सस्वरूपीं ॥ ५३ ॥

सद्गुरूंचा बोध झाला की चारही देहांचा अंत होतो. त्यामुळे मन आपल्या खऱ्या स्वरूपातच सतत लागून राहते.

सद्गुीरुबोध जेव्हां जाला । चौंदेहांस अंत आला । तेणें निजध्यास लागला । सस्वरूपीं ॥ ५३ ॥

Once the true Guru's teaching is received, the end comes for all four bodies alike. Through this, one's constant absorption becomes fixed in one's own true nature.

तेणें निजध्यासें प्राणी । धेयंचि जाला निर्वाणीं । सायोज्यमुक्तीचा धनी । होऊन बैसला ॥ ५४ ॥

त्या सततच्या ध्यासाने प्राणी अंतिमतः ध्येयरूपच बनून जातो. तो सायुज्य मुक्तीचा धनी होऊन स्थिरावतो.

तेणें निजध्यासें प्राणी । धेयंचि जाला निर्वाणीं । सायोज्यमुक्तीचा धनी । होऊन बैसला ॥ ५४ ॥

Through this constant absorption, the being finally becomes one with the very goal itself. He becomes established as the true master of sayujya-mukti, complete union.

दृश्य पदार्थ वोसरतां । आवघा आत्माचि तत्वता । नेहटून विचारें पहातां । दृश्य मुळींच नाहीं ॥ ५५ ॥

दृश्य पदार्थ मागे सरले की खरोखर सर्व काही आत्माच उरतो. निश्चयपूर्वक विचाराने पाहिले तर दृश्य मुळीच अस्तित्वात नाही.

दृश्य पदार्थ वोसरतां । आवघा आत्माचि तत्वता । नेहटून विचारें पहातां । दृश्य मुळींच नाहीं ॥ ५५ ॥

When all visible objects recede, in truth nothing remains but the Self alone. Examined with firm and resolute reasoning, the visible world is found to have no real existence at all.

मिथ्या मिथ्यत्वें पाहिलें । मिथ्यापणें अनुभवा आलें । श्रोतीं पाहिजे ऐकिलें । या नाव मोक्ष ॥ ५६ ॥

जे मिथ्या आहे, ते मिथ्या म्हणूनच पाहिले आणि मिथ्यापणानेच त्याचा अनुभव आला. श्रोत्यांनी हेच ऐकून घ्यावे - याचेच नाव मोक्ष.

मिथ्या मिथ्यत्वें पाहिलें । मिथ्यापणें अनुभवा आलें । श्रोतीं पाहिजे ऐकिलें । या नाव मोक्ष ॥ ५६ ॥

Whatever is illusory has been seen precisely as illusory, and has been experienced precisely as such. Let the listeners understand this well — this itself is called liberation.

सद्गुारुवचन हृदईं धरी । तोचि मोक्षाचा अधिकारी । श्रवण मनन केलेंचि करी । अत्यादरें ॥ ५७ ॥

सद्गुरूंचे वचन जो हृदयात धरतो, तोच मोक्षाचा खरा अधिकारी होय. तो अत्यंत आदराने सतत श्रवण-मनन करीत राहतो.

सद्गुारुवचन हृदईं धरी । तोचि मोक्षाचा अधिकारी । श्रवण मनन केलेंचि करी । अत्यादरें ॥ ५७ ॥

Whoever holds the true Guru's teaching firmly in the heart is the rightful claimant to liberation. Such a one continually engages in hearing and reflection with the deepest reverence.

जेथें आटती दोन्ही पक्ष । तेथें लक्ष ना अलक्ष । या नाव जाणिजे मोक्ष । नेमस्त आत्मा ॥ ५८ ॥

जिथे दोन्ही पक्ष म्हणजे सगुण-निर्गुण, दृश्य-अदृश्य विरून जातात, तिथे लक्ष्यही उरत नाही आणि अलक्ष्यही उरत नाही. हीच खरी मोक्षाची व निश्चित आत्मस्वरूपाची अवस्था जाणावी.

जेथें आटती दोन्ही पक्ष । तेथें लक्ष ना अलक्ष । या नाव जाणिजे मोक्ष । नेमस्त आत्मा ॥ ५८ ॥

Where both opposing sides dissolve away entirely, there remains neither an object of focus nor its absence. This alone should be known as liberation, the very certain nature of the Self.

जेथें ध्यान धारणा सरे । कल्पना निर्विकल्पीं मुरे । केवळ ज्ञेप्तिमात्र उरे । सूक्ष्म ब्रह्म ॥ ५९ ॥

जिथे ध्यान-धारणा संपते, कल्पना निर्विकल्पात विरघळून जाते, आणि केवळ शुद्ध जाणीवच उरते - तेच सूक्ष्म ब्रह्म होय.

जेथें ध्यान धारणा सरे । कल्पना निर्विकल्पीं मुरे । केवळ ज्ञेप्तिमात्र उरे । सूक्ष्म ब्रह्म ॥ ५९ ॥

Where meditation and concentration come to an end, where all thought-constructs dissolve into the thought-free state, and only pure awareness itself remains — that alone is the subtle Brahman.

भवमृगजळ आटलें । लटिकें बंधन सुटलें । अजन्म्यास मुक्त केलें । जन्मदुःखापासुनी ॥ ६० ॥

संसाररूपी मृगजळ आटून गेले, ते खोटे बंधन सुटले. जो मुळातच अजन्मा होता, त्याला जन्माच्या दुःखापासून मुक्त केले गेले.

भवमृगजळ आटलें । लटिकें बंधन सुटलें । अजन्म्यास मुक्त केलें । जन्मदुःखापासुनी ॥ ६० ॥

The mirage of worldly existence has dried up, and its false bondage has been broken. The one who was, from the beginning, never born has been freed from the suffering of birth.

निःसंगाची संगव्याधी । विदेहाची देहबुद्धी । विवेकें तोडिली उपाधी । निःप्रपंचाची ॥ ६१ ॥

जो मुळातच असंग आहे, त्याला जडलेला संगाचा रोग, आणि जो देहातीत आहे, त्याची देहबुद्धी - ही निःप्रपंची अशा आत्म्याची उपाधी विवेकाने तोडून टाकली.

निःसंगाची संगव्याधी । विदेहाची देहबुद्धी । विवेकें तोडिली उपाधी । निःप्रपंचाची ॥ ६१ ॥

The disease of attachment clinging to the one who is essentially unattached, and the body-consciousness clinging to the one who is essentially bodiless — this limiting adjunct of the one truly free of all worldliness has been severed through discernment.

अद्वैताचें तोडिलें द्वैत । येकांतास दिला एकांत । अनंतास दिला अंत । अनंताचा ॥ ६२ ॥

अद्वैताला चिकटलेले द्वैत तोडून टाकले, एकांतालाच त्याचा खरा एकांत दिला, आणि अनंताला त्याच्याच अनंततेचा अंत म्हणजे पूर्णत्व मिळवून दिला.

अद्वैताचें तोडिलें द्वैत । येकांतास दिला एकांत । अनंतास दिला अंत । अनंताचा ॥ ६२ ॥

The duality clinging to the non-dual has been severed; true solitude has been restored to the one who was solitary; and the infinite has been brought to its own fulfillment, the ending of its own infinitude.

जागृतीस चेवविलें । चेईयास सावध केलें । निजबोधास प्रबोधिलें । आत्मज्ञान ॥ ६३ ॥

जागृती अवस्थेलाच खऱ्या अर्थाने जागे केले, जागलेल्यालाच पूर्ण सावध केले - असे हे आत्मज्ञान निजबोधालाच अधिक प्रबोधित करते.

जागृतीस चेवविलें । चेईयास सावध केलें । निजबोधास प्रबोधिलें । आत्मज्ञान ॥ ६३ ॥

Self-knowledge has truly awakened wakefulness itself; it has made the already-awake one fully alert; it enlightens one's own inherent awareness even further.

अमृतास केलें अमर । मोक्षास मुक्तीचें घर । संयोगास निरंतर । योग केला ॥ ६४॥

जे कधीच मरू शकत नाही, त्या अमृततत्त्वाला खऱ्या अर्थाने अमर केले. मोक्षालाच मुक्तीचे खरे घर मिळवून दिले. आणि ज्याचा कधीच वियोग होऊ शकत नाही, त्या संयोगाला निरंतर असा खरा संयोग जोडून दिला.

अमृतास केलें अमर । मोक्षास मुक्तीचें घर । संयोगास निरंतर । योग केला ॥ ६४॥

That which can never die has, in truth, been made truly immortal. Liberation itself has been given the very home of freedom. And that union which can never be parted has been joined into a union that endures forever.

निर्गुणास निर्गुण केलें । सार्थकाचें सार्थक जालें । बहुतां दिवसां भेटलें । आपणासि आपण ॥ ६५॥

जे मुळातच निर्गुण होते, त्याला त्याचे खरे निर्गुणत्व प्राप्त करून दिले. जीवनाच्या सार्थकाचेही खरे सार्थक झाले. अनेक दिवसांनी स्वतःची स्वतःशीच भेट झाली.

निर्गुणास निर्गुण केलें । सार्थकाचें सार्थक जालें । बहुतां दिवसां भेटलें । आपणासि आपण ॥ ६५॥

That which was, from the beginning, attributeless has now been made truly attributeless. The very fulfillment of one's life's purpose has itself been fulfilled. After so very long, the self has finally met itself.

तुटला द्वैताचा पडदा । अभेदें तोडिलें भेदा । भूतपंचकाची बाधा । निरसोन गेली ॥ ६६ ॥

द्वैताचा पडदा फाटून गेला, अभेदाने भेदच नाहीसा केला. पंचभूतांची बाधाही पूर्णपणे नाहीशी झाली.

तुटला द्वैताचा पडदा । अभेदें तोडिलें भेदा । भूतपंचकाची बाधा । निरसोन गेली ॥ ६६ ॥

The veil of duality has been torn away; non-duality has dissolved all distinction. The affliction caused by the five elements has been completely removed.

जालें साधनाचें फळ । निश्चळास केलें निश्चळ । निर्मळाचा गेला मळ । विवबळें ॥ ६७ ॥

साधनाचे खरे फळ मिळाले, जो मुळातच निश्चल होता, त्याला निश्चलच केले. विवेकाच्या बळाने निर्मळ अशा आत्म्यावरील मळही नाहीसा झाला.

जालें साधनाचें फळ । निश्चळास केलें निश्चळ । निर्मळाचा गेला मळ । विवबळें ॥ ६७ ॥

The true fruit of spiritual practice has been gained: that which was already unmoving has been made truly unmoving. Through the power of discernment, even the seeming stain upon the pure Self has been removed.

होतें सन्निध चुकलें । ज्याचें त्यास प्राप्त जालें । आपण देखतां फिटलें । जन्मदुःख ॥ ६८ ॥

जवळच असूनही जे चुकले होते, ते ज्याचे त्याला प्राप्त झाले. स्वतःलाच स्वतः पाहताच जन्माचे दुःख दूर झाले.

होतें सन्निध चुकलें । ज्याचें त्यास प्राप्त जालें । आपण देखतां फिटलें । जन्मदुःख ॥ ६८ ॥

What was close at hand but had been missed has now been attained by its rightful owner. Simply by seeing one's own true self, the suffering of birth has been dispelled.

दुष्टस्वप्नें जाजावला । ब्रह्मण नीच याती पावला । आपणांसी आपण सांपडला । जागेपणें ॥ ६९ ॥

वाईट स्वप्नात एखादा ब्राह्मण भ्रमिष्ट होऊन स्वतःला नीच जातीचा समजू लागतो, तसाच हा जीव भ्रमित झाला होता. पण जागा झाल्यावर तो स्वतःलाच स्वतः पुन्हा सापडला.

दुष्टस्वप्नें जाजावला । ब्रह्मण नीच याती पावला । आपणांसी आपण सांपडला । जागेपणें ॥ ६९ ॥

Just as a Brahmin, tormented by a bad dream, comes to believe himself born into a low caste, so too was this being deluded. But upon awakening, he found his own true self once again.

ऐसें जयास जालें ज्ञान । तया पुरुषाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण । बोलिलें असे ॥ ७० ॥

ज्याला असे ज्ञान प्राप्त झाले, त्या पुरुषाचे लक्षण पुढील समासात सांगितले आहे.

ऐसें जयास जालें ज्ञान । तया पुरुषाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण । बोलिलें असे ॥ ७० ॥

The marks of the person who has attained such knowledge are described in the following section.