मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । तें पाहिजे निरोपिलें । निरावेवीं कैसें जालें । चराचर ॥ १ ॥

मागे श्रोत्याने एक शंका काढली होती, तिचे उत्तर आता दिले पाहिजे - निराकार, निरवयव अशा तत्त्वापासून हे सगळे चराचर कसे निर्माण झाले?

मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । तें पाहिजे निरोपिलें । निरावेवीं कैसें जालें । चराचर ॥ १ ॥

Earlier the listener raised an objection, which should now be answered: how did this entire moving and unmoving world come to be from the formless, limbless reality?

याचें ऐसें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन । तेथें माया मिथ्याभान । विवर्तरूप भावे ॥ २ ॥

याचे उत्तर असे की, जे सनातन ब्रह्म आहे, त्यात माया एक मिथ्या आभास म्हणून, केवळ आभासरूपाने (विवर्तरूपाने) उत्पन्न झाली, वास्तविक बदल म्हणून नव्हे.

याचें ऐसें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन । तेथें माया मिथ्याभान । विवर्तरूप भावे ॥ २ ॥

The answer is this: within the eternal Brahman, maya arose only as a false appearance, a mere apparent transformation, never as an actual real change.

आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम । तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया ॥ ३ ॥

आरंभी एकच परब्रह्म होते - नित्यमुक्त, निष्क्रिय, परम; त्यातच अव्यक्त, सूक्ष्म अशी मूळमाया उत्पन्न झाली.

आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम । तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया ॥ ३ ॥

In the beginning there was only the one supreme Brahman - eternally free, actionless, transcendent; within it the subtle, unmanifest primal maya arose.

आशंका ॥ येक ब्रह्मा निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार । तेथें माया वोडंबर । कोठून आली ॥ ४ ॥

शंका - ब्रह्म निराकार, मुक्त, निष्क्रिय आणि निर्विकार आहे; मग हा मायेचा सगळा पसारा कोठून आला?

आशंका ॥ येक ब्रह्मा निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार । तेथें माया वोडंबर । कोठून आली ॥ ४ ॥

Objection: Brahman is formless, free, actionless, and unchanging - so where, then, did this entire spectacle of maya come from?

ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्हा धरी कोण । निर्गुणीं सगुणेंविण । इच्हा नाहीं ॥ ॥ ५ ॥

ब्रह्म अखंड आणि निर्गुण आहे; तेथे इच्छा धरणार तरी कोण? निर्गुणात, कोणताही गुण नसताना, इच्छा असूच शकत नाही.

ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्हा धरी कोण । निर्गुणीं सगुणेंविण । इच्हा नाहीं ॥ ॥ ५ ॥

Brahman is undivided and without attributes - who, then, could hold any desire there? In the attributeless, where no quality exists at all, desire is simply impossible.

मुळीं असेचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण । तेथें जालें सगुण । कोणेपरी ॥ ६ ॥

मुळातच जर सगुण काहीच नव्हते - म्हणूनच तर त्याला निर्गुण म्हणतात - तर मग तेथे सगुण कसे उत्पन्न झाले?

मुळीं असेचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण । तेथें जालें सगुण । कोणेपरी ॥ ६ ॥

If from the very start nothing with attributes existed at all - which is exactly why it is called attributeless - then how did anything with attributes arise there?

निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें । लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण ॥ ७ ॥

निर्गुणच सगुण झाले असे म्हणणे हेच मुळी मूर्खपणाचे लक्षण ठरते.

निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें । लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण ॥ ७ ॥

To say that the attributeless itself became endowed with attributes is, in itself, a mark of foolishness.

येक म्हणती निरावेव । करून अकर्ता तो देव । त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती ॥ ८ ॥

काहीजण म्हणतात, देव निराकार असूनही कर्ता आहे, पण तरीही अकर्ताच राहतो; त्याची ही लीला बिचाऱ्या जीवांना काय कळणार?

येक म्हणती निरावेव । करून अकर्ता तो देव । त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती ॥ ८ ॥

Some say God, though formless, is the doer of everything while still remaining a non-doer - how could poor limited beings ever understand such a play?

येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे ॥ ९ ॥

काहीजण म्हणतात, तो परमात्मा आहे, त्याचा महिमा कोण जाणणार? बिचारा जीवात्मा त्याविषयी काय जाणणार?

येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे ॥ ९ ॥

Some say He is the Supreme Self, and who can know His glory? What could a poor individual soul possibly know of it?

उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती । बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करूनि अकर्ता ॥ १० ॥

असे उगाचच त्याचा महिमा सांगत बसतात आणि त्यायोगे शास्त्रांचा खरा अर्थच झाकोळून टाकतात; निर्गुणालाच बळेच कर्ता-अकर्ता ठरवून टाकतात.

उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती । बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करूनि अकर्ता ॥ १० ॥

In this way people go on vaguely praising his greatness, thereby obscuring the true meaning of the scriptures, and forcibly declare the attributeless one to be both doer and non-doer at once.

मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करून अकर्ता । कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या ॥ ११ ॥

मुळातच जेथे कर्तेपण नाही, तेथे कर्ता-अकर्ता कसा असेल? कर्ता आणि अकर्ता ही सगळी गोष्टच मुळात खोटी आहे.

मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करून अकर्ता । कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या ॥ ११ ॥

Where there is no agency at all to begin with, how can there be a doer who is also a non-doer? This whole notion of doer and non-doer is false from the very root.

जें ठाईंचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण । तरी हे इच्हा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची ॥ १२ ॥

जे मुळातच निर्गुण आहे, तेथे कर्तेपण कसे संभवेल? मग सृष्टी रचण्याची इच्छा धरणार तरी कोण?

जें ठाईंचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण । तरी हे इच्हा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची ॥ १२ ॥

Where something is inherently without attributes, how could agency exist there at all? Then who is it that holds the desire to fashion this creation?

इच्छा परमेश्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची । परी त्या निर्गुणास इच्हा कैंची । हें कळेना ॥ १३ ॥

ती इच्छा परमेश्वराची आहे, असे बहुतेकांचे म्हणणे असते; पण त्या निर्गुणाला इच्छा असणे हेच मुळी कळत नाही.

इच्छा परमेश्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची । परी त्या निर्गुणास इच्हा कैंची । हें कळेना ॥ १३ ॥

"It is God's own will," most people say; but how the attributeless could possess any will at all simply cannot be understood.

तरी हे इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें । देवेंविण उभारलें । कोणेपरी ॥ १४ ॥

मग हे सगळे कोणी निर्माण केले, की ते आपोआपच घडले? देवावाचून हे सगळे उभे तरी कसे राहिले?

तरी हे इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें । देवेंविण उभारलें । कोणेपरी ॥ १४ ॥

So who, then, made all of this - or did it simply come about on its own? How could it possibly have arisen at all without a God?

देवेंविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव । येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला ॥ १५ ॥

देवावाचूनच जर सगळे घडले, तर मग देवाला जागाच कोठे उरली? येथे तर देवाचाच अभाव दिसून येतो.

देवेंविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव । येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला ॥ १५ ॥

If everything happened without God at all, then where is any place left for God? Here it seems that God's very existence stands disproved.

देव म्हणे सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता । निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली ॥ १६ ॥

देवाला सृष्टिकर्ता म्हणावे तर त्यातच त्याला सगुणत्व चिकटते; अशाने देवाच्या निर्गुणतेची गोष्टच बुडून जाते.

देव म्हणे सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता । निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली ॥ १६ ॥

If one calls God the creator of the world, that very claim attaches attributes to him, and so the whole idea of God's attributelessness is lost.

देव ठाईंचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण । कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत ॥ १७ ॥

देव मुळातच निर्गुण आहे असे मानले, तर मग सृष्टीचा कर्ता कोण? कारण कर्तेपणाचा हा सगुण भावही नाशवंतच आहे.

देव ठाईंचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण । कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत ॥ १७ ॥

If God is held to be inherently attributeless, then who is the creator of the world? For this very attribute of being a doer is itself something perishable.

येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर । माया म्हणों स्वतंतर तरी हेंहि विपरीत दिसे ॥ १८ ॥

येथे खरा प्रश्न उभा राहतो - हे सगळे चराचर कसे निर्माण झाले? मायेला स्वतंत्र म्हणावे, तर तेही विपरीतच वाटते.

येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर । माया म्हणों स्वतंतर तरी हेंहि विपरीत दिसे ॥ १८ ॥

Here the real problem arises: how did this entire moving and unmoving world come into being? To call maya independent and self-existing also seems contradictory.

माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली । ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता ॥ १९ ॥

मायेला कोणी निर्माण केले नाही, ती आपोआपच विस्तारली असे म्हटले, तर त्यातही देवाची गोष्ट बुडून जाते.

माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली । ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता ॥ १९ ॥

To say that no one made maya, that it simply expanded on its own, is again to lose the whole matter of God.

देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध । ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें ॥ २० ॥

देव स्वतःसिद्ध आणि निर्गुण आहे, मग त्याचा मायेशी काय संबंध, असे म्हटले, तरी तेही परस्परविरोधी वाटते.

देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध । ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें ॥ २० ॥

To say God is self-established and attributeless, so what connection could he have with maya at all - this too appears self-contradictory.

सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं ॥ २१ ॥

सगळे कर्तेपण मायेच्याच माथ्यावर टाकले, तर मग भक्तांचा उद्धार करणारा देवच उरत नाही.

सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं ॥ २१ ॥

If all agency is placed entirely on maya's shoulders, then no God remains at all to redeem his devotees.

देवेंविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया । आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं ॥ २२ ॥

देवावाचून नुसतीच माया असेल, तर तिला नाहीसे कोण करील? आणि आम्हा भक्तांना सांभाळणारे मग कोणीच उरणार नाही.

देवेंविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया । आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं ॥ २२ ॥

If maya exists entirely on its own, without any God, who then will dissolve it? And no one would be left at all to look after us devotees.

म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार । मायेस निर्मिता सर्वेश्वर । तो येकचि आहे ॥ २३ ॥

म्हणून माया स्वतंत्र आहे, हा विचार टिकत नाही; मायेला निर्माण करणारा एकच सर्वेश्वर खचितच आहे.

म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार । मायेस निर्मिता सर्वेश्वर । तो येकचि आहे ॥ २३ ॥

Therefore the notion that maya is independent does not hold; there is indeed one single Lord of all who is truly the creator of maya.

तरी तो कैसा आहे ईश्वर । मायेचा कैसा विचार । तरी हें आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे ॥ २४ ॥

मग तो ईश्वर नेमका कसा आहे, आणि मायेचे खरे स्वरूप काय आहे, हे आता सविस्तर सांगितले पाहिजे.

तरी तो कैसा आहे ईश्वर । मायेचा कैसा विचार । तरी हें आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे ॥ २४ ॥

So what, then, is the true nature of that Lord, and what exactly is the nature of maya? This must now be explained in full detail.

श्रोतां व्हावें सावधान । येकाग्र करूनियां मन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ २५ ॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे, मन एकाग्र करावे; आता या कथेचा पुढचा धागा लक्षपूर्वक ऐकावा.

श्रोतां व्हावें सावधान । येकाग्र करूनियां मन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ २५ ॥

Listeners should be attentive and gather the mind to one point; now listen carefully as the thread of this discourse continues.

येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळाले अनुभव । तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें ॥ २६ ॥

या एकाच शंकेविषयी लोकांचे निरनिराळे अनुभव आणि मते आहेत; तीही आता क्रमाने सांगितली जातील.

येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळाले अनुभव । तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें ॥ २६ ॥

About this one doubt, people hold many different experiences and views; all of these will now be presented here in order.

येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली । देवास इच्ह्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैंची ॥ २७ ॥

काहीजण म्हणतात, देवानेच माया निर्माण केली, म्हणून ती विस्तारली; देवाला इच्छाच नसती झाली, तर ही माया आलीच कोठून असती?

येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली । देवास इच्ह्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैंची ॥ २७ ॥

Some say God himself made maya, and that is why it spread out - for if God had had no will at all, where would this maya have come from?

येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इच्हा करी कोण । माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाही ॥ २८ ॥

काहीजण म्हणतात, देव निर्गुण आहे, तेथे इच्छा धरणार कोण? माया मिथ्या आहे, ती मुळी उत्पन्नच झालेली नाही.

येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इच्हा करी कोण । माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाही ॥ २८ ॥

Some say God is attributeless, so who could hold any desire there? Maya is simply false - it never really came into being at all.

येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें । माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्वराची ॥ २९ ॥

काहीजण म्हणतात, माया तर प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसते, तिला नाही असे कसे म्हणावे? माया अनादी आहे, ती ईश्वराचीच शक्ती आहे.

येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें । माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्वराची ॥ २९ ॥

Some say maya is plainly visible to the eyes - how can one say it does not exist? Maya is beginningless, the very power of God himself.

येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञानें कैसी निरसे । साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या ॥ ३० ॥

काहीजण म्हणतात, ती खरी असती तर ज्ञानाने ती कशी नाहीशी झाली असती? ती खरी असल्यासारखी भासते, पण प्रत्यक्षात मिथ्याच आहे.

येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञानें कैसी निरसे । साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या ॥ ३० ॥

Some say if maya were truly real, how could knowledge ever dissolve it? It only appears to be real, but in fact it is false.

येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें । भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागाकारणें ॥ ३१ ॥

काहीजण म्हणतात, माया मुळातच मिथ्या असेल, तर मग साधन तरी कशाला करावे? याचे उत्तर असे की मायात्यागासाठीच देवाने भक्तिसाधन सांगितले आहे.

येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें । भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागाकारणें ॥ ३१ ॥

Some say if maya is false by its very nature, why bother with any spiritual practice at all? The answer is that God himself prescribed the practice of devotion for the very purpose of giving up maya.

येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें । साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या ॥ ३२ ॥

काहीजण म्हणतात, अज्ञानाच्या भयगंडामुळेच ती मिथ्या भासते; तिच्यासाठी औषधरूपी साधनही घेतले जाते, तरी हे सगळे दृश्य शेवटी मिथ्याच आहे.

येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें । साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या ॥ ३२ ॥

Some say it seems false only because of the delirium of ignorance; medicine, in the form of spiritual practice, is indeed taken for it, yet this visible world remains, in the end, false.

अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं । तरी माया न वचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी ॥ ३३ ॥

असंख्य साधने सांगितली गेली, अनेक मते गोंधळून गेली; तरीही माया काही सुटत नाही, मग तिला मिथ्या तरी कसे म्हणावे?

अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं । तरी माया न वचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी ॥ ३३ ॥

Countless practices have been prescribed, and many doctrines have grown confused over it; yet maya still cannot be shaken off, so how then can it be called false?

मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं । मिथ्या नाना निरूपणीं । बोलिली माया ॥ ३४ ॥

योगशास्त्र तिला मिथ्या म्हणते, वेद-शास्त्रे-पुराणे तिला मिथ्या म्हणतात, अनेक निरूपणांतूनही मायेला मिथ्याच म्हटले गेले आहे.

मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं । मिथ्या नाना निरूपणीं । बोलिली माया ॥ ३४ ॥

The texts of yoga call it false; the Vedas, scriptures, and Puranas call it false; in countless discourses maya has been declared false.

माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली । मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें ॥ ३५ ॥

माया मिथ्या म्हटल्याने ती निघून गेली, असे कधी ऐकिवात नाही; उलट मिथ्या म्हणताच ती अधिकच घट्ट चिकटते.

माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली । मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें ॥ ३५ ॥

It has never been heard that maya actually departed simply because it was called false; on the contrary, the moment it is called false, it clings all the more tightly.

जयाचे अंतरीं ज्ञान । नाहीं वोळखिले सज्जन । तयास मिथ्याभिमान । सत्यचि वाटे ॥ ३६ ॥

ज्याच्या अंतरी खरे ज्ञान नाही, ज्याने सज्जनांना कधी ओळखलेच नाही, त्याला हा मिथ्या अहंकार खराच वाटतो.

जयाचे अंतरीं ज्ञान । नाहीं वोळखिले सज्जन । तयास मिथ्याभिमान । सत्यचि वाटे ॥ ३६ ॥

To one who lacks true knowledge within, who has never recognized the wise and virtuous, this false ego-conceit feels entirely real.

जेणें जैसा निश्चये केला । तयासी तैसाचि फळला । पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया ॥ ३७ ॥

ज्याने जसा दृढ निश्चय केला, त्याला तसेच फळ मिळते; जो जसे पाहतो, तसेच त्याला प्रतिबिंबित होऊन दिसते - माया अशी आहे.

जेणें जैसा निश्चये केला । तयासी तैसाचि फळला । पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया ॥ ३७ ॥

Whatever firm conviction a person holds, that is exactly what bears fruit for him; whatever he looks at appears reflected back to him accordingly - such is the nature of maya.

येक म्हणती माया कैंची । आहे ते सर्व ब्रह्मचि । थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे ॥ ३८ ॥

काहीजण म्हणतात, माया कोठे आहे? जे काही आहे ते सगळे ब्रह्मच आहे; तूप विरघळलेले असो वा घट्ट झालेले, त्याची एकता कधी मोडत नाही.

येक म्हणती माया कैंची । आहे ते सर्व ब्रह्मचि । थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे ॥ ३८ ॥

Some say: where is maya at all? Whatever exists is entirely Brahman itself - just as melted and solidified ghee remain essentially the same, their underlying unity is never broken.

थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरूपीं नाहीं बोलिलें । साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक ॥ ३९ ॥

काहीजण याला आक्षेप घेतात - विरघळणे आणि घट्ट होणे या अवस्था मुळी स्वरूपाला लावताच येत नाहीत; अशा दाखल्याने युक्तिवादच मोडून पडतो.

थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरूपीं नाहीं बोलिलें । साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक ॥ ३९ ॥

Some object to this: the states of melting and solidifying can never even be applied to the true Self at all; such a comparison actually breaks the very argument it was meant to support.

येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म । तयाचें अंतरींचा भ्रम । गेलाच नाहीं ॥ ४० ॥

काहीजण म्हणतात, सर्व ब्रह्मच आहे; ज्याला हे मर्म कळत नाही, त्याच्या अंतरीचा भ्रम अजून गेलेलाच नाही.

येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म । तयाचें अंतरींचा भ्रम । गेलाच नाहीं ॥ ४० ॥

Some say everything is Brahman alone, and whoever fails to grasp this essential truth still carries the delusion within, uncleared.

येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचें आणिलें सर्व । सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्चिर्य वाटे ॥ ४१ ॥

काहीजण म्हणतात, देव तर एकच आहे, मग हे 'सर्व' कोठून आणले? 'सर्व ब्रह्म' आहे हे तर एक विलक्षण आश्चर्यच वाटते.

येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचें आणिलें सर्व । सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्चिर्य वाटे ॥ ४१ ॥

Some say God is one alone - so where has this notion of "all" been brought in from? That "everything is Brahman" seems like a strange, unprecedented wonder.

येक म्हणती येकचि खरें । आनुहि नाहीं दुसरें । सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥ ४२ ॥

काहीजण म्हणतात, एकच खरे आहे, त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच नाही; अशा रीतीने 'सर्व ब्रह्म' आहे हे अगदी सहजपणे सिद्ध होते.

येक म्हणती येकचि खरें । आनुहि नाहीं दुसरें । सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥ ४२ ॥

Some say only the One is real, and there is nothing else whatsoever besides it - in this way, that all is Brahman follows quite naturally.

सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म खरें । ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक ॥ ४३ ॥

सगळे एकसमयावच्छेदे मिथ्या ठरवले की जे उरते तेच खरे ब्रह्म - असे शास्त्राधारे काहीजण म्हणतात.

सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म खरें । ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक ॥ ४३ ॥

Declare everything at once to be false, and whatever remains after that is the real Brahman - such statements, resting on scriptural authority, are made by some.

आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण । आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक ॥ ४४ ॥

अलंकार आणि सोने यांत काही भेदच नाही; एवढी खटपट करणे म्हणजे केवळ व्यर्थ श्रम, असे काहीजण म्हणतात.

आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण । आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक ॥ ४४ ॥

Between the ornament and the gold there is no real difference at all - so, say some, all this laborious arguing is nothing but wasted effort.

हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी । वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे ॥ ४५ ॥

याला आक्षेप असा - असा तोकडा, अपुरा दाखला वस्तूला कसा लागू पडेल? रंगरूप असलेल्या गोष्टीची निराकाराशी बरोबरी होऊच शकत नाही.

हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी । वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे ॥ ४५ ॥

The objection to this: how can such a crude, partial comparison possibly suit the ultimate Reality? Something possessing color and visible form can never be equated with the formless.

सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळीच आहे वेक्तता । आळंकार सोनें पाहतां सोनेंचि असे ॥ ४६ ॥

सोन्याकडे नीट पाहिले तर त्याचे मूळ स्वरूप स्पष्टच दिसते; अलंकार पाहिला तरी तो सोनेच असतो, दुसरे काही नाही.

सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळीच आहे वेक्तता । आळंकार सोनें पाहतां सोनेंचि असे ॥ ४६ ॥

Look closely at gold and its true nature is plain from the outset; look at the ornament and it is gold and only gold, nothing else.

मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत । पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवीं घडे ॥ ४७ ॥

सोने हे मुळातच जड, आंशिक आणि पिवळे असे प्रकट रूप आहे; अशा अपूर्ण गोष्टीचा दाखला परिपूर्ण वस्तूला कसा लागू करता येईल?

मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत । पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवीं घडे ॥ ४७ ॥

Gold itself is, from the outset, an inert, partial, yellow, manifest thing; how can an example drawn from something so incomplete be applied to the perfect, complete Reality?

दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी । सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचें ॥ ४८ ॥

कोणताही दाखला हा शेवटी आंशिकच असतो, तो फक्त समजावण्यापुरता दिला जातो; पण समुद्र आणि त्याची लाट यांत खरेच काही भेद आहे का?

दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी । सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचें ॥ ४८ ॥

Every analogy is, in the end, only partial, given merely to help understanding; but is there really any difference at all between the ocean and its wave?

उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट । येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे ॥ ४९ ॥

दाखले उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा प्रकारचे असतात; एखादा चांगला दाखला अर्थ स्पष्ट करतो, तर वाईट दाखला उलट संशयच वाढवतो.

उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट । येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे ॥ ४९ ॥

Analogies are of the best, middling, and lowest kind; a good one makes the meaning perfectly clear, while a poor one only increases doubt instead.

कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी । साचा ऐसी वोडंबरी । मानूंच नये ॥ ५० ॥

समुद्र कोठे आणि लाट कोठे? अचलाची तुलना चलाशी करणे आणि हा देखावा खराच मानणे, हे मुळी योग्य नाही.

कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी । साचा ऐसी वोडंबरी । मानूंच नये ॥ ५० ॥

Where is the ocean, really, and where the wave? To compare the changeless with something changing, and to take such a display as literally real, should never be accepted.

वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना । येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे ॥ ५१ ॥

हा सगळा देखावा म्हणजे केवळ कल्पनाच आहे, जी लोकांना नाना भास दाखवते; त्याच्यापलीकडे पाहिले तर तेथे ब्रह्मच आहे, हे जाणावे.

वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना । येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे ॥ ५१ ॥

This whole display is merely imagination, showing people countless illusory appearances; beyond it, understand, Brahman alone truly exists.

ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका । तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होऊनी ॥ ५२ ॥

असा एकमेकांशी वाद चालू असता एक शंका मात्र अजून शिल्लक राहिली; तीच आता पुढे सावध होऊन ऐकावी.

ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका । तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होऊनी ॥ ५२ ॥

As this debate went back and forth between the various views, one doubt still remained unresolved; listen carefully now as it is taken up further.

माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मीं कैसी जाली । म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या ॥ ५३ ॥

माया मिथ्या आहे हे कळले, पण मग ती ब्रह्मात उत्पन्न तरी कशी झाली? निर्गुणानेच ती केली असे म्हणावे, तर ती मुळातच मिथ्या आहे.

माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मीं कैसी जाली । म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या ॥ ५३ ॥

It has become clear that maya is false - but then how did it arise within Brahman at all? If one says the attributeless Brahman made it, then, being false, it was never really made in the first place.

मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई । करणें निर्गुणाचा ठाईं । हेंहि अघटित ॥ ५४ ॥

मिथ्या या शब्दातच काही नसते, मग तेथे कोणी काय केले असे म्हणता येईल? आणि निर्गुणाच्या ठिकाणी काही 'करणे' घडणेही अशक्यच आहे.

मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई । करणें निर्गुणाचा ठाईं । हेंहि अघटित ॥ ५४ ॥

In the very word "false" there is nothing at all - so what did anyone actually make there? And for the attributeless to do anything whatsoever is likewise impossible.

कर्ता ठांईचा अरूप । केलें तेंहि मिथ्यारूप । तथापी फेडूं आक्षेप । श्रोतयांचा ॥ ५५ ॥

मुळातच कर्ता निराकार आहे, आणि त्याने केलेलेही मिथ्याच आहे; तरीदेखील आता श्रोत्यांची ही शंका फेडली जाईल.

कर्ता ठांईचा अरूप । केलें तेंहि मिथ्यारूप । तथापी फेडूं आक्षेप । श्रोतयांचा ॥ ५५ ॥

The doer is, from the very outset, formless, and whatever was made is itself of the nature of falsehood - nevertheless, the listeners' objection will now be resolved.