केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे । पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥ १ ॥

जो अगदी मूर्ख असतो त्याला हे कळत नाही, म्हणूनच पंचभूतांची लक्षणे स्पष्ट करून सांगणे भाग पडले.

केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे । पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥ १ ॥

Only a complete fool fails to understand this — that is why it became necessary to explain the marks of the five elements clearly.

पंचभूतांचा कर्दम जाला । आतां न वचे वेगळा केला । परंतु कांहीं येक वेगळाला । करून दाऊं ॥ २ ॥

पंचभूतांचे असे मिश्रण झाले आहे की आता त्यांना पूर्णपणे वेगळे करता येत नाही. तरीही काही अंशी वेगळे करून दाखवतो.

पंचभूतांचा कर्दम जाला । आतां न वचे वेगळा केला । परंतु कांहीं येक वेगळाला । करून दाऊं ॥ २ ॥

The five elements have become so intermixed that they can no longer be fully separated. Still, I shall separate them to some extent and show them.

पर्वत पाषाण शिळा शिखरें । नाना वर्णें लहान थोरें । खडे गुंडे बहुत प्रकारें । जाणिजे पृथ्वी ॥ ३ ॥

पर्वत, दगड, शिळा, शिखरे, निरनिराळ्या रंगांचे लहानमोठे खडे-गोटे - हे सर्व पृथ्वी तत्त्वाचे रूप जाणावे.

पर्वत पाषाण शिळा शिखरें । नाना वर्णें लहान थोरें । खडे गुंडे बहुत प्रकारें । जाणिजे पृथ्वी ॥ ३ ॥

Mountains, stones, boulders, peaks, and pebbles and rocks of many colors, large and small — all these are to be recognized as earth.

नाना रंगांची मृत्तिका । नाना स्थळोस्थळीं जे कां । वाळुकें वाळु अनेका । मिळोन पृथ्वी ॥ ४ ॥

निरनिराळ्या ठिकाणची निरनिराळ्या रंगांची माती आणि अनेक प्रकारची वाळू - या सर्वांच्या मिळण्याने पृथ्वी बनते.

नाना रंगांची मृत्तिका । नाना स्थळोस्थळीं जे कां । वाळुकें वाळु अनेका । मिळोन पृथ्वी ॥ ४ ॥

The many-colored soils found at various places, and the many kinds of sand — all these together make up earth.

पुरें पट्टणें मनोहरें । नाना मंदिरें दामोदरें । नाना देवाळयें शिखरें । मिळोन पृथ्वी ॥ ५ ॥

सुंदर नगरे, गावे, अनेक देवमंदिरे आणि त्यांची शिखरे - हे सर्व मिळून पृथ्वीच बनते.

पुरें पट्टणें मनोहरें । नाना मंदिरें दामोदरें । नाना देवाळयें शिखरें । मिळोन पृथ्वी ॥ ५ ॥

Beautiful towns and cities, many temples of God, and the temple spires — all of this together, too, is earth.

सप्त द्वीपावती पृथ्वी । काये म्हणोनि सांगावी । नव खंडे मिळोन जाणावी । वसुंधरा ॥ ६ ॥

सात द्वीपांनी युक्त अशी ही पृथ्वी काय म्हणून वर्णन करावी? नऊ खंड मिळून ही वसुंधरा बनलेली आहे, असे जाणावे.

सप्त द्वीपावती पृथ्वी । काये म्हणोनि सांगावी । नव खंडे मिळोन जाणावी । वसुंधरा ॥ ६ ॥

How should one even describe this earth, made up of seven continents? Know that this whole world is formed by the coming together of nine regions.

नाना देव नाना नृपती । नाना भाषा नाना रिती । लक्ष चौयासी उत्पत्ती । मिळोन पृथ्वी ॥ ७ ॥

निरनिराळे देव, निरनिराळे राजे, निरनिराळ्या भाषा-रीती आणि चौऱ्यांशी लाख योनींची उत्पत्ती - हे सर्व मिळून पृथ्वीच होय.

नाना देव नाना नृपती । नाना भाषा नाना रिती । लक्ष चौयासी उत्पत्ती । मिळोन पृथ्वी ॥ ७ ॥

The many gods, many kings, many languages and customs, and the eighty-four lakh forms of life born upon it — all this together is earth.

नाना उद्वसें जें वनें । नाना तरुवरांचीं बनें । गिरीकंदरें नाना स्थानें । मिळोन पृथ्वी ॥ ८ ॥

उजाड रानेवने, नानाविध वृक्षांची जंगले, डोंगरदऱ्या आणि अनेक स्थळे - हे सर्व मिळून पृथ्वीच बनते.

नाना उद्वसें जें वनें । नाना तरुवरांचीं बनें । गिरीकंदरें नाना स्थानें । मिळोन पृथ्वी ॥ ८ ॥

Wild, desolate forests, groves of countless trees, mountain caves and the many other places — all of this together is earth.

नाना रचना केली देवीं । जे जे निर्मिली मानवी । सकळ मिळोन पृथ्वी । जाणिजें श्रोतीं ॥ ९ ॥

देवांनी ज्या नाना रचना केल्या, आणि मानवाने जे जे निर्माण केले, ते सर्व मिळूनच पृथ्वी बनते, हे श्रोत्यांनी जाणावे.

नाना रचना केली देवीं । जे जे निर्मिली मानवी । सकळ मिळोन पृथ्वी । जाणिजें श्रोतीं ॥ ९ ॥

The many structures made by the gods, and whatever humankind has built — all of it together, listeners should know, is earth.

नाना धातु सुवर्णादिक । नाना रत्नें जे अनेक । नाना काष्ठवृक्षादिक । मिळोन पृथ्वी ॥ १० ॥

सोन्यासारखे विविध धातू, विविध प्रकारची अनेक रत्ने आणि लाकूड-वृक्ष इत्यादी - हे सर्व मिळून पृथ्वीच बनते.

नाना धातु सुवर्णादिक । नाना रत्नें जे अनेक । नाना काष्ठवृक्षादिक । मिळोन पृथ्वी ॥ १० ॥

The various metals such as gold, the many kinds of gems, and wood and trees and the like — all this together is earth.

आतां असो हें बहुवस । जडांश आणी कठिणांश । सकळ पृथ्वी हा विश्वास । मानिला पाहिजे ॥ ११ ॥

असो, हे विस्ताराने किती सांगावे? जड आणि कठीण असा जो अंश असतो, तो सर्व पृथ्वीच होय, असा दृढ विश्वास बाळगावा.

आतां असो हें बहुवस । जडांश आणी कठिणांश । सकळ पृथ्वी हा विश्वास । मानिला पाहिजे ॥ ११ ॥

Enough of this vast detail. One should firmly hold this conviction: whatever is heavy and hard in nature, all of it, is earth.

बोलिलें पृथ्वीचे रूप । आतां सांगिजेल आप । श्रोतीं वोळखावें रूप । सावध होऊनी ॥ १२ ॥

पृथ्वीचे स्वरूप सांगितले. आता आप तत्त्वाचे स्वरूप सांगतो. श्रोत्यांनी सावध होऊन त्याचे रूप ओळखावे.

बोलिलें पृथ्वीचे रूप । आतां सांगिजेल आप । श्रोतीं वोळखावें रूप । सावध होऊनी ॥ १२ ॥

The nature of earth has been described. Now the nature of water will be told. Listeners should attend carefully and recognize its form.

वापी कूप सरोवर । नाना सरितांचें जें नीर । मेघ आणी सप्त सागर । मिळोन आप ॥ १३ ॥

विहिरी, आड, तळी, नानाविध नद्यांचे पाणी, ढग आणि सात समुद्र - हे सर्व मिळून आप तत्त्व बनते.

वापी कूप सरोवर । नाना सरितांचें जें नीर । मेघ आणी सप्त सागर । मिळोन आप ॥ १३ ॥

Step-wells, wells, ponds, the waters of many rivers, the clouds, and the seven oceans — all this together is water.

क्षारसमुद्र दिसताहे । सकळ जन दृष्टीस पाहे । जेथें लवण होताहे । तोचि क्षारसिंधु ॥ १४ ॥

खारट समुद्र सर्वांना दिसतोच आहे, जिथे मीठ तयार होते, तोच हा खारसमुद्र होय.

क्षारसमुद्र दिसताहे । सकळ जन दृष्टीस पाहे । जेथें लवण होताहे । तोचि क्षारसिंधु ॥ १४ ॥

The salt ocean is visible to all people — the very sea where salt is formed, that is the salt ocean.

येक दुधाचा सागर । त्या नाव क्षीरसागर । देवें दिधला निरंतर । उपमन्यासी ॥ १५ ॥

एक दुधाचा सागर आहे, त्याला क्षीरसागर म्हणतात. तो देवाने उपमन्यू ऋषींना कायमचा प्रसाद म्हणून दिला होता.

येक दुधाचा सागर । त्या नाव क्षीरसागर । देवें दिधला निरंतर । उपमन्यासी ॥ १५ ॥

There is one ocean of milk, called the Ocean of Milk; God granted it, everlasting, to the sage Upamanyu.

येक समुद्र मद्याचा । येक जाणावा घृताचा । येक निखळ दह्याचा । समुद्र असे ॥ १६ ॥

एक समुद्र मद्याचा आहे, एक तुपाचा आहे आणि एक निव्वळ दह्याचाही समुद्र आहे, हे जाणावे.

येक समुद्र मद्याचा । येक जाणावा घृताचा । येक निखळ दह्याचा । समुद्र असे ॥ १६ ॥

There is one ocean of wine, another of ghee, and yet another purely of curds — know these too.

येक उसाच्या रसाचा । येक तो शुद्ध जळाचा । ऐसा सातां समुद्राचा । वेढा पृथ्वीयेसी ॥ १७ ॥

एक ऊसाच्या रसाचा समुद्र आहे आणि एक शुद्ध पाण्याचा. अशा प्रकारे सात समुद्रांनी ही पृथ्वी वेढलेली आहे.

येक उसाच्या रसाचा । येक तो शुद्ध जळाचा । ऐसा सातां समुद्राचा । वेढा पृथ्वीयेसी ॥ १७ ॥

One is an ocean of sugarcane juice, and one of pure water. Thus the earth is encircled by these seven oceans.

एवं भूमंडळीचें जळ । नाना स्थळींचें सकळ । मिळोन अवघें केवळ । आप जाणावें ॥ १८ ॥

अशा प्रकारे या पृथ्वीवरील अनेक ठिकाणचे सर्व पाणी मिळून, ते सर्व आप तत्त्वच आहे, असे जाणावे.

एवं भूमंडळीचें जळ । नाना स्थळींचें सकळ । मिळोन अवघें केवळ । आप जाणावें ॥ १८ ॥

Thus, all the water found in the many places upon this earth, taken together, should be known as simply the element of water.

पृथ्वीगर्भीं कितीयेक । पृथ्वीतळीं आवर्णोदक । तिहीं लोकींचें उदक । मिळोन आप ॥ १९ ॥

पृथ्वीच्या गर्भात असलेले पाणी, पृथ्वीखालचे आवरणरूप पाणी आणि तिन्ही लोकांतील पाणी - हे सर्व मिळून आप तत्त्व होय.

पृथ्वीगर्भीं कितीयेक । पृथ्वीतळीं आवर्णोदक । तिहीं लोकींचें उदक । मिळोन आप ॥ १९ ॥

The water hidden within the earth's womb, the enveloping waters beneath the earth, and the waters of all three worlds — all this together is water.

नाना वल्ली बहुवस । नाना तरुवरांचे रस । मधु पारा अमृत विष । मिळोन आप ॥ २० ॥

अनेक वेली, अनेक वृक्षांचे रस, मध, पारा, अमृत आणि विष - हे सर्व मिळून आप तत्त्व होय.

नाना वल्ली बहुवस । नाना तरुवरांचे रस । मधु पारा अमृत विष । मिळोन आप ॥ २० ॥

The many creepers, the saps of many trees, honey, mercury, nectar and poison — all this together is water.

नाना रस स्नेहादिक । याहि वेगळे अनेक । जगावेगळे अवश्यक । आप बोलिजे ॥ २१ ॥

याहूनही वेगळे असे अनेक रस, तेल-तुपासारखे स्निग्ध पदार्थ आणि जगात आवश्यक असणारे इतर द्रव पदार्थ - हे सर्व आप तत्त्व म्हटले जाते.

नाना रस स्नेहादिक । याहि वेगळे अनेक । जगावेगळे अवश्यक । आप बोलिजे ॥ २१ ॥

The many other saps and oily, unctuous substances besides these, and the other essential fluids in the world — all these too are called water.

सारद्र आणी सीतळ । जळासारिखें पातळ । शुक्लीत शोणीत मूत्र लाळ । आप बोलिजे ॥ २२ ॥

ओलसर, थंड आणि पाण्यासारखे पातळ असे जे असते, तसेच वीर्य, रक्त, मूत्र, लाळ - हे सर्व आप तत्त्व म्हटले जाते.

सारद्र आणी सीतळ । जळासारिखें पातळ । शुक्लीत शोणीत मूत्र लाळ । आप बोलिजे ॥ २२ ॥

Whatever is moist, cool, and fluid like water — semen, blood, urine, and saliva — all these too are called water.

आप संकेतें जाणावें । पातळ बोलें वोळखावें । मृद सीतळ स्वभावें । आप बोलिजे ॥ २३ ॥

आप तत्त्व या खुणेने ओळखावे - जे पातळ असते, त्याला आप म्हणावे. जे स्वभावतः मऊ आणि थंड असते, त्यालाही आप म्हणतात.

आप संकेतें जाणावें । पातळ बोलें वोळखावें । मृद सीतळ स्वभावें । आप बोलिजे ॥ २३ ॥

Water should be recognized by this sign: whatever is fluid is to be called water. Whatever is soft and cool by nature is also called water.

जाला आपाचा संकेत । पातळ मृद गुळगुळित । स्वेद श्लेष्मा अश्रु समस्त । आप जाणावें ॥ २४ ॥

अशी आप तत्त्वाची खूण झाली - जे पातळ, मऊ आणि गुळगुळीत असते. घाम, कफ, अश्रू - हे सर्वही आप जाणावे.

जाला आपाचा संकेत । पातळ मृद गुळगुळित । स्वेद श्लेष्मा अश्रु समस्त । आप जाणावें ॥ २४ ॥

This, then, is the mark of water — that which is fluid, soft, and smooth. Sweat, phlegm, and tears — all of these too should be known as water.

तेज ऐका सावधपणें । चंद्र सूर्य तारांगणें । दिव्य देह सतेजपणें । तेज बोलिजे ॥ २५ ॥

आता तेज तत्त्व सावधपणे ऐका. चंद्र, सूर्य, तारे आणि तेजस्वी दिव्य देह - हे सर्व तेज तत्त्व म्हटले जाते.

तेज ऐका सावधपणें । चंद्र सूर्य तारांगणें । दिव्य देह सतेजपणें । तेज बोलिजे ॥ २५ ॥

Now hear attentively about fire. The moon, sun, and stars, and radiant divine bodies — all of this is called fire.

वन्ही मेघीं विद्युल्यता । वन्ही सृष्टी संव्हारिता । वन्ही सागरा जाळिता । वडवानळु ॥ २६ ॥

ढगांतील वीज हाही अग्नीच, सृष्टीचा संहार करणारा प्रलयाग्नीही अग्नीच आणि समुद्राला जाळणारा वडवानळही अग्नीच होय.

वन्ही मेघीं विद्युल्यता । वन्ही सृष्टी संव्हारिता । वन्ही सागरा जाळिता । वडवानळु ॥ २६ ॥

The lightning in the clouds is fire; the fire that destroys creation at the end of time is fire; and the submarine fire that burns within the ocean is fire.

वन्ही शंकराचे नेत्रींचा । वन्ही काळाचे क्षुधेचा । वन्ही परीघ भूगोळाचा । तेज बोलिजे ॥ २७ ॥

शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यातील अग्नी, कळाच्या भुकेचा अग्नी आणि पृथ्वीच्या केंद्राभोवती असलेला अग्नी - हे सर्व तेज तत्त्व म्हटले जाते.

वन्ही शंकराचे नेत्रींचा । वन्ही काळाचे क्षुधेचा । वन्ही परीघ भूगोळाचा । तेज बोलिजे ॥ २७ ॥

The fire in Shankara's eye, the fire of Time's hunger, and the fire at the core of the earth — all of this is called fire.

जें जें प्रकाश रूप । तें तें तेजाचें स्वरूप । शोषक उष्णादि आरोप । तेज जाणावे ॥ २८ ॥

जे जे प्रकाशरूप असते, ते सर्व तेजाचेच स्वरूप होय. जे जे शोषून घेणारे, उष्ण असे गुणधर्म असतात, तेही तेज तत्त्व जाणावे.

जें जें प्रकाश रूप । तें तें तेजाचें स्वरूप । शोषक उष्णादि आरोप । तेज जाणावे ॥ २८ ॥

Whatever has the nature of light is a form of fire. Whatever has drying, heating qualities should also be known as fire.

वायो जाणावा चंचळ । चैतन्य चेतवी केवळ । बोलणें चालणें सकळ । वायुमुळें ॥ २९ ॥

वायू हा चंचल असतो, असे जाणावे. तोच केवळ चैतन्याला चेतवतो. बोलणे, चालणे हे सर्व वायूमुळेच घडते.

वायो जाणावा चंचळ । चैतन्य चेतवी केवळ । बोलणें चालणें सकळ । वायुमुळें ॥ २९ ॥

Air is to be known as restless in nature; it is what sets life-force into motion. All speech and movement happen because of air.

हाले डोले तितुका पवन । कांहीं न चले पवनेंविण । सृष्टी चाळाया कारण । मूळ तो वायो ॥ ३० ॥

जे जे हलते-डुलते, ते सर्व वायू होय. वायूशिवाय काहीही चालत नाही. या सृष्टीला चालवणारे मूळ कारण वायूच आहे.

हाले डोले तितुका पवन । कांहीं न चले पवनेंविण । सृष्टी चाळाया कारण । मूळ तो वायो ॥ ३० ॥

Whatever moves or stirs is air; nothing moves at all without air. The root cause that keeps this creation moving is air itself.

चळण वळण आणी प्रासारण । निरोध आणी अकोचन । सकळ जाणावा पवन , चंचळरूपी ॥ ३१ ॥

हालचाल, वळणे, पसरणे, अटकाव आणि आकुंचन न होणे - हे सर्व चंचल स्वरूपाच्या वायूचेच रूप जाणावे.

चळण वळण आणी प्रासारण । निरोध आणी अकोचन । सकळ जाणावा पवन , चंचळरूपी ॥ ३१ ॥

Motion, turning, expanding, restraining, and not contracting — all of these should be known as forms of restless air.

प्राण अपान आणी व्यान । चौथा उदान आणी समान । नाग कुर्म कर्कश जाण । देवदत्त धनंजये ॥ ३२ ॥

प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान हे पाच मुख्य प्राणवायू, तसेच नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय हे पाच उपप्राण - हे सर्व वायूचेच प्रकार जाणावेत.

प्राण अपान आणी व्यान । चौथा उदान आणी समान । नाग कुर्म कर्कश जाण । देवदत्त धनंजये ॥ ३२ ॥

Prana, apana, vyana, udana and samana, the five vital airs, and naga, kurma, krikala, devadatta and dhananjaya, the five subtler airs — know all of these too as forms of air.

जितुकें कांहीं होतें चळण । तितुकें वायोचें लक्षण । च्ंद्र सूर्य तारांगण । वायोचि धर्ता ॥ ३३ ॥

जितकी काही हालचाल होते, तितके सर्व वायूचे लक्षण होय. चंद्र, सूर्य आणि तारे यांनाही वायूच धारण करून ठेवतो.

जितुकें कांहीं होतें चळण । तितुकें वायोचें लक्षण । च्ंद्र सूर्य तारांगण । वायोचि धर्ता ॥ ३३ ॥

Whatever movement occurs at all is the mark of air. Even the moon, the sun and the stars are held and sustained by air.

आकाश जाणावें पोकळ । निर्मळ आणी निश्चळ । अवकाशरूप सकळ । आकाश जाणावें ॥ ३४ ॥

आकाश हे पोकळ, निर्मळ आणि निश्चल असते, असे जाणावे. जे जे अवकाशरूप असते, ते सर्व आकाश जाणावे.

आकाश जाणावें पोकळ । निर्मळ आणी निश्चळ । अवकाशरूप सकळ । आकाश जाणावें ॥ ३४ ॥

Space is to be known as hollow, pure, and unmoving. Whatever has the nature of an open void should be known as space.

आकाश सकळांस व्यापक । आकाश अनेकीं येक । आकाशामध्यें कौतुक । चहूं भूतांचे ॥ ३५ ॥

आकाश हे सर्वांना व्यापून असते, अनेकांमध्ये असूनही ते एकच असते. या आकाशातच बाकीच्या चार भूतांची किमया घडत असते.

आकाश सकळांस व्यापक । आकाश अनेकीं येक । आकाशामध्यें कौतुक । चहूं भूतांचे ॥ ३५ ॥

Space pervades all things; though present in many, it remains one. Within space, the wondrous play of the other four elements unfolds.

आकाशा ऐसें नाहीं सार । आकाश सकळांहून थोर । पाहातां आकाशाचा विचार । स्वरूपासारिखा ॥ ३६ ॥

आकाशासारखे दुसरे सार तत्त्व नाही, आकाश हे सर्वांहून श्रेष्ठ आहे. आकाशाचा विचार केला तर ते स्वरूपासारखेच म्हणजे परब्रह्मासारखेच भासते.

आकाशा ऐसें नाहीं सार । आकाश सकळांहून थोर । पाहातां आकाशाचा विचार । स्वरूपासारिखा ॥ ३६ ॥

There is nothing as essential as space; space is the greatest of all the elements. When one examines the nature of space, it appears very much like the true Self.

तव शिष्यें केला आक्षेप । दोहीचें सारखेंचि रूप । तरी आकाशचि स्वरूप । कां म्हणो नये ॥ ३७ ॥

तेव्हा शिष्याने प्रश्न उपस्थित केला - जर आकाश आणि स्वरूप यांचे रूप सारखेच आहे, तर आकाशालाच स्वरूप का म्हणू नये?

तव शिष्यें केला आक्षेप । दोहीचें सारखेंचि रूप । तरी आकाशचि स्वरूप । कां म्हणो नये ॥ ३७ ॥

At this the disciple raised an objection: if space and the true Self have the very same nature, then why should we not simply call space itself the Self?

आकाश स्वरुपा कोण भेद । पाहातां दिसेती अभेद । आकाश वस्तुच स्वतसिद्ध । कां न म्हणावी ॥ ३८ ॥

आकाश आणि स्वरूप यांच्यात काय भेद आहे? पाहिले तर ते दोन्ही एकसारखेच, अभेद दिसतात. मग आकाशालाच स्वतःसिद्ध परब्रह्मवस्तू का म्हणू नये?

आकाश स्वरुपा कोण भेद । पाहातां दिसेती अभेद । आकाश वस्तुच स्वतसिद्ध । कां न म्हणावी ॥ ३८ ॥

What difference is there between space and the Self? Looking closely, the two appear identical, without distinction. Then why should space not simply be called the self-established Reality itself?

वस्तु अचळ अढळ । वस्तु निर्मळ निश्चळ । तैसेंचि आकाश केवळ । वस्तुसारिखें ॥ ३९ ॥

परब्रह्म वस्तू अचल, अढळ, निर्मळ आणि निश्चल असते. आकाशही अगदी तशाच प्रकारे वस्तूसारखे वाटते.

वस्तु अचळ अढळ । वस्तु निर्मळ निश्चळ । तैसेंचि आकाश केवळ । वस्तुसारिखें ॥ ३९ ॥

The Reality is unmoving, unshakable, pure, and still. Space too appears exactly like the Reality in just this way.

ऐकोनि वक्ता बोले वचन । वस्तु निर्गुण पुरातन । आकाशाआंगी सप्त गुण । शास्त्रीं निरोपिलें ॥ ४० ॥

हे ऐकून वक्ता उत्तर देतो - परब्रह्म वस्तू ही निर्गुण आणि सनातन आहे, परंतु आकाशाच्या अंगी सात गुण असतात, असे शास्त्रांत सांगितले आहे.

ऐकोनि वक्ता बोले वचन । वस्तु निर्गुण पुरातन । आकाशाआंगी सप्त गुण । शास्त्रीं निरोपिलें ॥ ४० ॥

Hearing this, the teacher replies: the Reality is attributeless and eternal, but the scriptures explain that space carries seven qualities of its own.

काम क्रोध शोक मोहो । भय अज्ञान सुन्यत्व पाहो । ऐसा सप्तविध स्वभाव । आकाशाचा ॥ ४१ ॥

काम, क्रोध, शोक, मोह, भय, अज्ञान आणि शून्यत्व - असे हे आकाशाचे सात प्रकारचे स्वभाव आहेत.

काम क्रोध शोक मोहो । भय अज्ञान सुन्यत्व पाहो । ऐसा सप्तविध स्वभाव । आकाशाचा ॥ ४१ ॥

Desire, anger, grief, delusion, fear, ignorance, and voidness — these are the seven qualities inherent in the nature of space.

ऐसें शात्राकारें बोलिलें । म्हणोनि आकाश भूत जालें । स्वरूप निर्विकार संचलें । उपमेरहित ॥ ४२ ॥

शास्त्रांनी असे सांगितले आहे, म्हणूनच आकाशाला एक भूत मानले गेले आहे. परंतु परब्रह्म स्वरूप हे निर्विकार, परिपूर्ण आणि उपमेच्या पलीकडचे आहे.

ऐसें शात्राकारें बोलिलें । म्हणोनि आकाश भूत जालें । स्वरूप निर्विकार संचलें । उपमेरहित ॥ ४२ ॥

This is what the scriptures declare, and that is why space is counted as one of the elements. But the true Self remains changeless, complete, and beyond all comparison.

काचबंदि आणी जळ । सारिखेंच वाटे सकळ । परी येक काच येक जळ । शाहाणे जाणती ॥ ४३ ॥

काचेच्या भांड्यातील पाणी आणि नुसती काच पाहिली तर दोन्ही सारखेच वाटतात, पण एक काच आहे आणि एक पाणी आहे, हे शहाणे लोक बरोबर जाणतात.

काचबंदि आणी जळ । सारिखेंच वाटे सकळ । परी येक काच येक जळ । शाहाणे जाणती ॥ ४३ ॥

A glass container and the water in it may look exactly alike at a glance, but the wise know well that one is merely glass and the other is water.

रुवामधें स्फटिक पडिला । लोकीं तद्रूप देखिला । तेणें कपाळमोक्ष जाला । कापुस न करी ॥ ४४ ॥

कापसाच्या ढिगात स्फटिकाचा खडा पडलेला असला आणि लोकांना तो कापसासारखाच दिसला, तरी त्यामुळे त्यांचे डोके फुटेल, पण तो कापूस बनणार नाही.

रुवामधें स्फटिक पडिला । लोकीं तद्रूप देखिला । तेणें कपाळमोक्ष जाला । कापुस न करी ॥ ४४ ॥

A piece of crystal lying among cotton may look just like cotton to people, and if they bite it thinking so, their teeth will break — but it never actually becomes cotton.

तदुलामधें श्वेत खडे । तंदुलासारिखें वांकुडे । चाऊं जाता दांत पडे । तेव्हां कळे ॥ ४५ ॥

तांदळामध्ये पांढरे खडे तांदळासारखेच वेडेवाकडे दिसतात, पण ते चावायला गेले की दात पडतात, तेव्हाच फरक कळतो.

तदुलामधें श्वेत खडे । तंदुलासारिखें वांकुडे । चाऊं जाता दांत पडे । तेव्हां कळे ॥ ४५ ॥

White pebbles mixed among rice grains look crooked just like the rice itself, but only when one bites into them and a tooth breaks does the difference become clear.

त्रिभागामधें खडा असे । त्रिभागासारिखाच भासे । शोधूं जातां वेगळा दिसे । कठिणपणें ॥ ४६ ॥

गुळाच्या तुकड्यात एखादा खडा असला तर तो त्या तुकड्यासारखाच भासतो, पण शोधून पाहिले तर त्याच्या कठीणपणामुळे तो वेगळा असल्याचे दिसते.

त्रिभागामधें खडा असे । त्रिभागासारिखाच भासे । शोधूं जातां वेगळा दिसे । कठिणपणें ॥ ४६ ॥

A stone hidden in a lump of jaggery looks just like the jaggery itself, but on careful examination its hardness reveals it to be something quite different.

गुळासारिखा गुळदगड । परी तो कठिण निचाड । नागकांडी आणी वेखंड । येक म्हणो नये ॥ ४७ ॥

गुळाच्या रंगाचा एखादा दगडही गुळासारखाच दिसतो, पण तो कठीण आणि निरुपयोगी असतो. नागवेल आणि वेखंड ही दोन्ही वनस्पती वेगळ्या आहेत, त्यांना एक समजू नये.

गुळासारिखा गुळदगड । परी तो कठिण निचाड । नागकांडी आणी वेखंड । येक म्हणो नये ॥ ४७ ॥

A stone the color of jaggery may look just like jaggery, but it is hard and useless. Similarly, the betel-creeper and the sweet-flag plant are quite different things; they should not be taken as one and the same.

सोनें आणी सोनपितळ । येकचि वाटती केवळ । परी पितळेंसी मिळतां ज्वाळ । काळिमा चढे ॥ ४८ ॥

सोने आणि सोनेरी पितळ पाहताना अगदी एकसारखेच वाटतात, पण पितळेला आग लागली की त्यावर काळिमा चढतो.

सोनें आणी सोनपितळ । येकचि वाटती केवळ । परी पितळेंसी मिळतां ज्वाळ । काळिमा चढे ॥ ४८ ॥

Gold and brass that looks like gold appear to be exactly the same, but when brass is put to the flame, it turns black.

असो हे हीन दृष्टांत । आकाश म्हणिजे केवळ भूत । तें भूत आणी अनंत । येक कैसे ॥ ४९ ॥

असो, हे दृष्टांत तसे तोकडेच आहेत. आकाश हे केवळ एक भूत आहे, आणि परब्रह्म हे अनंत आहे - हे भूत आणि ते अनंत एक कसे असू शकतील?

असो हे हीन दृष्टांत । आकाश म्हणिजे केवळ भूत । तें भूत आणी अनंत । येक कैसे ॥ ४९ ॥

Enough of these imperfect examples. Space is merely one of the elements, while the Absolute is infinite — how could a mere element and the Infinite be one and the same?

वस्तुसी वर्णचि नसे । आकाश शामवर्ण असे । दोहींस साम्यता कैसे । करिती विचक्षण ॥ ५० ॥

परब्रह्म वस्तूला रंगच नसतो, तर आकाशाला निळसर-काळा रंग असतो. मग या दोघांत साम्य आहे असे शहाणे लोक कसे मानतील?

वस्तुसी वर्णचि नसे । आकाश शामवर्ण असे । दोहींस साम्यता कैसे । करिती विचक्षण ॥ ५० ॥

The Reality has no color at all, whereas space has a bluish-dark hue. How, then, could the discerning consider the two to be alike?

श्रोते म्हणती कैंचें रूप । आकाश ठांईचे अरूप । आकाश वस्तुच तद्रूप । भेद नाहीं ॥ ५१ ॥

श्रोते म्हणतील - आकाशाला रंग कुठे आहे? आकाश तर मुळातच अरूप आहे. म्हणून आकाश आणि परब्रह्म वस्तू एकरूपच आहेत, त्यांत भेद नाही.

श्रोते म्हणती कैंचें रूप । आकाश ठांईचे अरूप । आकाश वस्तुच तद्रूप । भेद नाहीं ॥ ५१ ॥

The listener may say: but where is color in space at all? Space itself is formless by its very nature. So space and the Reality are indeed identical — there is no difference between them.

चहूं भूतांस नाश आहे । आकाश कैसें नासताहे । आकाशास न साहे । वर्ण वेक्ती विकार ॥ ५२ ॥

बाकीच्या चार भूतांना नाश आहे, पण आकाशाचा नाश कसा होणार? आकाशाला रंग, आकार किंवा विकार कधीच लागत नाही.

चहूं भूतांस नाश आहे । आकाश कैसें नासताहे । आकाशास न साहे । वर्ण वेक्ती विकार ॥ ५२ ॥

The other four elements are subject to destruction, but how could space itself ever be destroyed? Space admits no color, no form, and no change whatsoever.

आकाश अचळ दिसतें । त्याचें काये नासों पाहातें । पाहातां आमुचेनि मतें । आकाश शाश्वत ॥ ५३ ॥

आकाश हे अचल दिसते, त्याचे नाश होण्यासारखे काय आहे? आमच्या मते तर पाहता आकाश शाश्वतच आहे.

आकाश अचळ दिसतें । त्याचें काये नासों पाहातें । पाहातां आमुचेनि मतें । आकाश शाश्वत ॥ ५३ ॥

Space appears unmoving — what in it is there to be destroyed? In our view, on close consideration, space itself is eternal.

ऐसे ऐकोन वचन । वक्ता बोले प्रतिवचन । ऐक आतां लक्षण । आकाशाचें ॥ ५४ ॥

हे ऐकून वक्ता उत्तर देतो - आता आकाशाचे खरे लक्षण ऐक.

ऐसे ऐकोन वचन । वक्ता बोले प्रतिवचन । ऐक आतां लक्षण । आकाशाचें ॥ ५४ ॥

Hearing this, the teacher replies: now listen to the true mark of space.

आकाश तमापासून जालें । म्हणोन काम क्रोधें वेष्टिलें । अज्ञान सुन्यत्व बोलिलें । नाम तयाचें ॥ ५५ ॥

आकाश तमोगुणापासून निर्माण झाले आहे, म्हणून ते काम-क्रोधाने वेढलेले आहे. त्याला अज्ञान आणि शून्यत्व असेही म्हटले जाते.

आकाश तमापासून जालें । म्हणोन काम क्रोधें वेष्टिलें । अज्ञान सुन्यत्व बोलिलें । नाम तयाचें ॥ ५५ ॥

Space is born from tama, and so it is enveloped by desire and anger. It is also called ignorance and voidness.

अज्ञानें कामक्रोधादिक । मोहो भये आणी शोक । हा अज्ञानाचा विवेक । आकाशागुणें ॥ ५६ ॥

अज्ञानामुळेच काम, क्रोध, मोह, भय आणि शोक निर्माण होतात. हा सगळा अज्ञानाचाच प्रकार आकाशाच्या गुणामुळे घडतो.

अज्ञानें कामक्रोधादिक । मोहो भये आणी शोक । हा अज्ञानाचा विवेक । आकाशागुणें ॥ ५६ ॥

From ignorance arise desire, anger, delusion, fear, and grief. This entire play of ignorance comes about because of the very quality of space.

नास्तिक नकारवचन । तें सुन्याचें लक्षण । तयास म्हणती ह्रुदयसुन्य । अज्ञान प्राणी ॥ ५७ ॥

नास्तिकाचे जे नकारदर्शक बोलणे असते, तेच शून्याचे लक्षण होय. अशा अज्ञानी माणसाला 'हृदयशून्य' असे म्हणतात.

नास्तिक नकारवचन । तें सुन्याचें लक्षण । तयास म्हणती ह्रुदयसुन्य । अज्ञान प्राणी ॥ ५७ ॥

The denying speech of the atheist is itself the mark of voidness. Such an ignorant person is called "empty-hearted."

आकाश स्तब्धपणें सुन्य । सुन्य म्हणिजे तें अज्ञान । अज्ञान म्हणिजे कठिण । रूप तयाचें ॥ ५८ ॥

आकाश हे स्तब्धतेमुळे शून्य आहे, शून्य म्हणजेच अज्ञान आणि अज्ञान म्हणजेच त्याचे कठीण रूप होय.

आकाश स्तब्धपणें सुन्य । सुन्य म्हणिजे तें अज्ञान । अज्ञान म्हणिजे कठिण । रूप तयाचें ॥ ५८ ॥

Space is void because of its stillness; voidness is ignorance; and ignorance is its hard, solid form.

कठिण सुन्य विकारवंत । तयास कैसें म्हणावें संत । मनास वाटे हें तद्वत । आहाच दृष्टीं ॥ ५९ ॥

जे कठीण, शून्य आणि विकारयुक्त आहे, त्याला संत म्हणजे परब्रह्म कसे म्हणता येईल? वरवर पाहणाऱ्या मनाला मात्र हे तसेच वाटते.

कठिण सुन्य विकारवंत । तयास कैसें म्हणावें संत । मनास वाटे हें तद्वत । आहाच दृष्टीं ॥ ५९ ॥

How can that which is hard, void, and subject to change be called the Real? It is only to a mind that looks superficially that it seems to be the same.

अज्ञान कालवलें आकाशीं । तया कर्दमा ज्ञान नासी । म्हणोनिया आकाशासी । नाश आहे ॥ ६० ॥

अज्ञान हे आकाशात मिसळलेले आहे, आणि ज्ञानाने ते मिश्रण नाहीसे होते. म्हणून आकाशालाही नाश आहे.

अज्ञान कालवलें आकाशीं । तया कर्दमा ज्ञान नासी । म्हणोनिया आकाशासी । नाश आहे ॥ ६० ॥

Ignorance is mingled within space, and knowledge destroys that mixture. Therefore space too is subject to destruction.

तैसें आकाश आणी स्वरूप । पाहातां वाटती येकरूप । परी दोहींमधें विक्षेप । सुन्यत्वाचा ॥ ६१ ॥

अशा प्रकारे आकाश आणि स्वरूप पाहताना एकरूप वाटतात, पण दोघांमध्ये शून्यत्वाचा फरक असतोच.

तैसें आकाश आणी स्वरूप । पाहातां वाटती येकरूप । परी दोहींमधें विक्षेप । सुन्यत्वाचा ॥ ६१ ॥

Thus space and the true Self, when looked at, seem to be one and the same, but between the two there remains the distinguishing factor of voidness.

आहाच पाहातां कल्पेनिसी । सारिखेंच वाटे निश्चयेंसीं । परी आकाश स्वरूपासी । भेद नाही ॥ ६२ ॥

वरवर, केवळ कल्पनेने पाहिले तर हे दोन्ही अगदी एकसारखेच वाटते, जणू आकाश आणि स्वरूप यांच्यात काहीच भेद नाही.

आहाच पाहातां कल्पेनिसी । सारिखेंच वाटे निश्चयेंसीं । परी आकाश स्वरूपासी । भेद नाही ॥ ६२ ॥

Looked at only superficially, through mere imagination, the two do indeed seem exactly alike — as if there were no difference at all between space and the true Self.

उन्मनी आणी सुषुप्ति अवस्ता । सारिखेच वाटे तत्वता । परी विवंचून पाहों जातां । भेद आहे ॥ ६३ ॥

उन्मनी अवस्था आणि सुषुप्ती अवस्था खरोखर सारख्याच वाटतात, पण नीट विचारपूर्वक पाहिले तर त्यांच्यात भेद असतोच.

उन्मनी आणी सुषुप्ति अवस्ता । सारिखेच वाटे तत्वता । परी विवंचून पाहों जातां । भेद आहे ॥ ६३ ॥

The state of unmani (transcendent stillness) and the state of deep sleep truly do seem alike, but on careful reflection, a real difference is found between them.

खोटें खयासारिखें भाविती । परी परीक्षवंत निवडिती । कां कुरंगें देखोन भुलती । मृगजळासी ॥ ६४ ॥

खोटे नाणे खऱ्यासारखेच वाटते, पण पारखी माणसे ते वेगळे ओळखतात. हरणे मृगजळ पाहून त्याला खरे पाणी समजून भुलतात.

खोटें खयासारिखें भाविती । परी परीक्षवंत निवडिती । कां कुरंगें देखोन भुलती । मृगजळासी ॥ ६४ ॥

A counterfeit coin may seem just like a genuine one, but an expert can tell them apart. Deer, seeing a mirage, are deceived into thinking it is real water.

आतां असो हा दृष्टांत । बोलिला कळाया संकेत । म्हणौनि भूत आणी अनंत । येक नव्हेती ॥ ६५ ॥

असो, हे दृष्टांत केवळ हा मुद्दा समजावा म्हणून सांगितले. म्हणून भूत म्हणजे आकाश आणि अनंत म्हणजे परब्रह्म हे एक नव्हेत.

आतां असो हा दृष्टांत । बोलिला कळाया संकेत । म्हणौनि भूत आणी अनंत । येक नव्हेती ॥ ६५ ॥

Enough of these examples — they were given only to make the point clear. Therefore the element (space) and the Infinite (the Absolute) are not one and the same.

आकाश वेगळेपणें पाहावें । स्वरूपीं स्वरूपचि व्हावें । वस्तुचें पाहाणें स्वभावें । ऐसे असे ॥ ६६ ॥

आकाशाला वेगळे म्हणून पाहावे आणि स्वरूपामध्ये स्वतः स्वरूपच व्हावे. परब्रह्म वस्तूला असेच स्वाभाविकपणे पाहायचे असते.

आकाश वेगळेपणें पाहावें । स्वरूपीं स्वरूपचि व्हावें । वस्तुचें पाहाणें स्वभावें । ऐसे असे ॥ ६६ ॥

Space should be seen as something separate, while in the true Self one should become the Self itself. This is the natural way of truly perceiving the Reality.

येथें आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली । भिन्नपणें नवचे अनुभवली । स्वरूपस्थिती ॥ ६७ ॥

येथे शंका दूर झाली, संशयी वृत्ती मावळली. स्वरूपाची अवस्था वेगळेपणाने कधीच अनुभवता येत नाही, हे स्पष्ट झाले.

येथें आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली । भिन्नपणें नवचे अनुभवली । स्वरूपस्थिती ॥ ६७ ॥

Here the doubt is resolved, and the questioning mind has settled. It becomes clear that the state of the true Self can never be experienced as something separate.

आकाश अनुभवा येतें । स्वरूप अनुभवापरतें । म्हणोनियां आकाशातें । साम्यता न घडे ॥ ६८ ॥

आकाश हे अनुभवाला येते, तर स्वरूप हे अनुभवाच्याही पलीकडचे आहे. म्हणून आकाशाशी त्याची तुलना होऊच शकत नाही.

आकाश अनुभवा येतें । स्वरूप अनुभवापरतें । म्हणोनियां आकाशातें । साम्यता न घडे ॥ ६८ ॥

Space is something that can be experienced, while the true Self is beyond all experience itself. Therefore no comparison with space can ever hold.

दुग्धासारिखा जळांश । निवडुं जाणती राजहंस । तैसें स्वरूप आणी आकाश । संत जाणती ॥ ६९ ॥

दुधात मिसळलेले पाणी वेगळे करून घेण्याची कला राजहंसालाच माहीत असते. त्याचप्रमाणे स्वरूप आणि आकाश यांतील फरक संतांनाच कळतो.

दुग्धासारिखा जळांश । निवडुं जाणती राजहंस । तैसें स्वरूप आणी आकाश । संत जाणती ॥ ६९ ॥

Only the royal swan knows how to separate the water mixed within milk. In just the same way, only the saints know how to distinguish the true Self from mere space.

सकळ माया गथागोवी । संतसंगें हें उगवावी । पाविजे मोक्षाची पदवी । सत्समागमें ॥ ७० ॥

मायेचा हा सर्व गुंता संतांच्या संगतीनेच सोडवता येतो. आणि त्या सत्संगतीनेच मोक्षाची पदवी प्राप्त होते.

सकळ माया गथागोवी । संतसंगें हें उगवावी । पाविजे मोक्षाची पदवी । सत्समागमें ॥ ७० ॥

This whole tangled knot of maya can be untangled only through the company of the saints, and it is through that holy company alone that the state of liberation is attained.