अरे जे जालेंचि नाहीं । त्याची वार्ता पुससी काई । तथापि सांगों जेणें कांहीं । संशय नुरे ॥ १ ॥

अरे, जे मुळात कधी झालेच नाही, त्याची वार्ता कशाला विचारतोस? तरीही असे सांगतो की त्यातून कसलाच संशय उरणार नाही.

अरे जे जालेंचि नाहीं । त्याची वार्ता पुससी काई । तथापि सांगों जेणें कांहीं । संशय नुरे ॥ १ ॥

Why do you ask about something that never actually came into being at all? Still, I will explain it in such a way that no doubt remains.

दोरीकरितां भुजंग । जळाकरितां तरंग । मार्तंडाकरितां चांग । मृगजळ वाहे ॥ २ ॥

दोरीमुळे साप भासतो, पाण्यामुळे तरंग दिसतात, सूर्यामुळेच मृगजळाचा आभास वाहताना दिसतो.

दोरीकरितां भुजंग । जळाकरितां तरंग । मार्तंडाकरितां चांग । मृगजळ वाहे ॥ २ ॥

Because of a rope, a snake appears; because of water, ripples appear; because of the sun, a fine mirage seems to flow.

कल्पेनिकरितां स्वप्न दिसे । सिंपीकरितां रुपें भासे । जळाकरितां गार वसे । निमिष्य येक ॥ ३ ॥

कल्पनेमुळे स्वप्न दिसते, शिंपल्यामुळे रुपे (चांदी) भासते, पाण्यामुळेच क्षणभर गारेचा आकार दिसतो.

कल्पेनिकरितां स्वप्न दिसे । सिंपीकरितां रुपें भासे । जळाकरितां गार वसे । निमिष्य येक ॥ ३ ॥

Because of imagination, a dream is seen; because of a shell, silver appears; because of water, a hailstone exists for just a moment.

मातीकरितां भिंती जाली । सिन्धुकरितां लहरी आली । तिळाकरितां पुतळी । दिसों लागे ॥ ४ ॥

मातीमुळे भिंत बनते, समुद्रामुळे लाट उठते, तिळामुळेच तिळाची पुतळी दिसू लागते.

मातीकरितां भिंती जाली । सिन्धुकरितां लहरी आली । तिळाकरितां पुतळी । दिसों लागे ॥ ४ ॥

Because of clay, a wall is formed; because of the ocean, a wave arises; because of sesame, a little sesame doll comes to appear.

सोन्याकरितां अळंकार । तंतुकरितां जालें चीर । कासवाकरितां विस्तार । हातापायांचा ॥ ५ ॥

सोन्यामुळे अलंकार बनतो, धाग्यामुळे वस्त्र तयार होते, कासवामुळेच त्याचे हातपाय विस्तारलेले दिसतात.

सोन्याकरितां अळंकार । तंतुकरितां जालें चीर । कासवाकरितां विस्तार । हातापायांचा ॥ ५ ॥

Because of gold, an ornament exists; because of thread, cloth is formed; because of the tortoise, the extension of its limbs comes about.

तूप होतें तरी थिजलें । तरीकरितां मीठ जालें । बिंबाकरितां बिंबलें । प्रतिबिंब ॥ ६ ॥

तूप द्रव असूनही घट्ट होते, जलामुळे मीठ तयार होते, बिंबामुळेच प्रतिबिंब उमटते.

तूप होतें तरी थिजलें । तरीकरितां मीठ जालें । बिंबाकरितां बिंबलें । प्रतिबिंब ॥ ६ ॥

Ghee, though liquid, solidifies; from brine, salt is formed; because of the object, its reflection appears.

पृथ्वीकरितां जालें झाड । झाडाकरितां च्ह्याया वाड । धातुकरितां पवाड । उंच नीच वर्णाचा ॥ ७ ॥

पृथ्वीमुळे झाड उगवते, झाडामुळे त्याची मोठी सावली पडते, धातूंमुळेच निरनिराळ्या उंच-नीच रंगछटा दिसतात.

पृथ्वीकरितां जालें झाड । झाडाकरितां च्ह्याया वाड । धातुकरितां पवाड । उंच नीच वर्णाचा ॥ ७ ॥

Because of earth, a tree grows; because of the tree, a large shadow forms; because of metals, their varied fine and coarse colors appear.

आतां असो हा दृष्टांत । अद्वैतास कैंचें द्वैत । द्वैतेंविण अद्वैत । बोलतांच न ये ॥ ८ ॥

आता हे दाखले पुरेत - अद्वैतात द्वैत असणे कसे शक्य आहे? पण द्वैताशिवाय अद्वैत हा शब्दही उच्चारता येत नाही.

आतां असो हा दृष्टांत । अद्वैतास कैंचें द्वैत । द्वैतेंविण अद्वैत । बोलतांच न ये ॥ ८ ॥

Enough of these examples now - how can duality exist within non-duality at all? Yet without duality, non-duality itself cannot even be spoken of.

भासाकरितां भास भासे । दृश्याकरितां अदृश्य दिसे । अदृश्यास उपमा नसे । म्हणोनि निरोपम ॥ ९ ॥

एका आभासामुळे दुसरा आभास भासतो, दृश्यामुळेच अदृश्यही जणू दिसू लागते; पण अदृश्याला मात्र कोणतीच उपमा लागू पडत नाही, म्हणून त्याला निरुपम म्हणतात.

भासाकरितां भास भासे । दृश्याकरितां अदृश्य दिसे । अदृश्यास उपमा नसे । म्हणोनि निरोपम ॥ ९ ॥

Because of one appearance, another appearance seems to appear; because of the visible, the invisible seems to become visible - but the invisible has no comparison at all, and so it is called beyond comparison.

कल्पेनेविरहित हेत । दृश्यावेगळा दृष्टांत । द्वैतावेगळें द्वैत । कैसें जालें ॥ १० ॥

कल्पनेच्या पलीकडचे जे मूळ तत्त्व आहे, त्याचा दाखला दृश्याहून वेगळाच असावा लागतो; मग हे द्वैतावेगळे द्वैत कसे निर्माण झाले?

कल्पेनेविरहित हेत । दृश्यावेगळा दृष्टांत । द्वैतावेगळें द्वैत । कैसें जालें ॥ १० ॥

The underlying reality is free of all imagination, and any illustration of it must be distinct from the visible; how, then, did this duality that is itself apart from duality come to be?

विचित्र भगवंताची करणी । वर्णवेना सहस्त्रफणी । तेणें केली उभवणी । अनंत ब्रह्मांडाची ॥ ११ ॥

भगवंताची किमया अगदी विलक्षण आहे, ती सहस्रफणी शेषालाही वर्णन करता येत नाही; त्यानेच अनंत ब्रह्मांडे उभी केली आहेत.

विचित्र भगवंताची करणी । वर्णवेना सहस्त्रफणी । तेणें केली उभवणी । अनंत ब्रह्मांडाची ॥ ११ ॥

Wondrous is God's doing - not even the thousand-hooded serpent Shesha could describe it; by him countless universes have been raised up.

परमात्मा परमेश्वरु । सर्वकर्ता जो ईश्वरू । तयापासूनि विस्तारु । सकळ जाला ॥ १२ ॥

जो सर्वांचा कर्ता परमात्मा, परमेश्वर आहे, त्याच्यापासूनच हा सगळा विस्तार निर्माण झाला.

परमात्मा परमेश्वरु । सर्वकर्ता जो ईश्वरू । तयापासूनि विस्तारु । सकळ जाला ॥ १२ ॥

The Supreme Self, the Supreme Lord, the God who is the doer of everything - from him this entire expanse has come into being.

ऐसीं अनंत नामें धरी । अनंत शक्ती निर्माण करी । तोचि जाणावा चतुरीं । मूळपुरुष ॥ १३ ॥

तो अनंत नावे धारण करतो आणि अनंत शक्ती निर्माण करतो; चतुर लोकांनी त्यालाच मूळपुरुष म्हणून ओळखावे.

ऐसीं अनंत नामें धरी । अनंत शक्ती निर्माण करी । तोचि जाणावा चतुरीं । मूळपुरुष ॥ १३ ॥

He holds countless names and creates countless powers - the wise should know him as the Primal Being, the Mulapurusha.

त्या मूळपुरुषाची वोळखण । ते मूळमायाचि आपण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ १४ ॥

त्या मूळपुरुषाची खरी ओळख म्हणजे मूळमायाच होय; सगळे कर्तेपण तेथेच येऊन मिळते.

त्या मूळपुरुषाची वोळखण । ते मूळमायाचि आपण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ १४ ॥

The true identifying mark of that Primal Being is the primal maya itself; all agency, all doership, resides right there.

हे उघड बोलतां न ये । मोडों पाहातो उपाये । येरवीं हें पाहतां काय । साच आहे ॥ १५ ॥

हे फार उघडपणे सांगता येत नाही, कारण त्याने साधनेचा उपायच मोडून पडण्याची भीती असते; एरवी नीट पाहिले तर यात खरोखर काय सत्य आहे?

हे उघड बोलतां न ये । मोडों पाहातो उपाये । येरवीं हें पाहतां काय । साच आहे ॥ १५ ॥

This cannot be stated too openly, for it tends to undermine the very means of spiritual practice; otherwise, when examined closely, is there anything here that is truly real?

देवापासून सकळ जालें । हें सर्वांस मानलें । परी त्या देवास वोळखिलें । पाहिजे कीं ॥ १६ ॥

सगळे काही देवापासूनच निर्माण झाले, हे सर्वांना मान्य आहे; पण मग त्या देवाला खरोखर ओळखलेही पाहिजे ना?

देवापासून सकळ जालें । हें सर्वांस मानलें । परी त्या देवास वोळखिलें । पाहिजे कीं ॥ १६ ॥

That everything came from God is accepted by everyone; but that God must also actually be recognized and known, must he not?

सिद्धांचे जें निरूपण । जें साधकांस न मने जाण । पक्व नाहीं अंतःकर्ण । म्हणोनियां ॥ १७ ॥

सिद्धांचे जे निरूपण असते, ते साधकांना पटत नाही, कारण त्यांचे अंतःकरण अजून पक्व झालेले नसते.

सिद्धांचे जें निरूपण । जें साधकांस न मने जाण । पक्व नाहीं अंतःकर्ण । म्हणोनियां ॥ १७ ॥

The teaching meant for the realized is not acceptable to seekers still in practice, because their inner faculties are not yet ripe for it.

अविद्यागुणें बोलिजे जीव । मायागुणें बोलिजे शिव । मूळमाया गुणें देव । बोलिजेतो ॥ १८ ॥

अविद्येच्या गुणामुळे 'जीव' असे म्हणतात, मायेच्या गुणामुळे 'शिव' असे म्हणतात, आणि मूळमायेच्या गुणामुळेच 'देव' असे म्हटले जाते.

अविद्यागुणें बोलिजे जीव । मायागुणें बोलिजे शिव । मूळमाया गुणें देव । बोलिजेतो ॥ १८ ॥

Through the quality of ignorance one speaks of the "jiva", the individual soul; through the quality of maya one speaks of "Shiva"; and through the quality of primal maya one speaks of "God".

म्हणौनि कारण मूळमाया । अनंत शक्ती धरावया । तेथीचा अर्थ जाणावया । अनुभवी पाहिजे ॥ १९ ॥

म्हणून अनंत शक्ती धारण करणारी मूळमायाच याचे कारण आहे; तिचा खरा अर्थ जाणण्यासाठी अनुभवी पुरुषच हवा.

म्हणौनि कारण मूळमाया । अनंत शक्ती धरावया । तेथीचा अर्थ जाणावया । अनुभवी पाहिजे ॥ १९ ॥

So primal maya, which holds countless powers, is the true cause here; to grasp its real meaning, one must be a person of direct experience.

मूळमाया तोचि मूळपुरुष । तोचि सर्वांचा ईश । अनंतनामी जगदीश । तयासीचि बोलिजे ॥ २० ॥

मूळमाया हीच मूळपुरुष आहे, तोच सर्वांचा ईश्वर आहे; अनंत नावांनी ओळखला जाणारा जगदीश तोच होय.

मूळमाया तोचि मूळपुरुष । तोचि सर्वांचा ईश । अनंतनामी जगदीश । तयासीचि बोलिजे ॥ २० ॥

Primal maya itself is the Primal Being; he alone is the Lord of all; the Lord of the world, known by countless names, refers to him alone.

अवघी माया विस्तारली । परी हे निशेष नाथिली । ऐसिया वचनाची खोली । विरुळा जाणे ॥ २१ ॥

सगळी माया विस्तारलेली असली, तरी ती मुळी अस्तित्वातच नाही; अशा वचनाची खोली एखाद्या विरळ्यालाच कळते.

अवघी माया विस्तारली । परी हे निशेष नाथिली । ऐसिया वचनाची खोली । विरुळा जाणे ॥ २१ ॥

The whole of maya has spread out extensively, and yet it is utterly non-existent in truth; the depth of such a statement is understood only by a rare few.

ऐसें अनुर्वाच्य बोलिजे । परी हें स्वानुभवें जाणिजे । संतसंगेविण नुमजे । कांही केल्यां ॥ २२ ॥

ही अशी अवर्णनीय गोष्ट सांगितली जाते, पण ती स्वानुभवानेच जाणता येते; संतसंगावाचून ती कशानेही उमगत नाही.

ऐसें अनुर्वाच्य बोलिजे । परी हें स्वानुभवें जाणिजे । संतसंगेविण नुमजे । कांही केल्यां ॥ २२ ॥

Such an indescribable truth is spoken of here, but it can only be known through direct personal experience; without the company of saints it cannot be understood, whatever one does.

माया तोचि मूळपुरुष । साधकां न मने हें निशेष । परी अनंतनामी जगदीश । कोणास म्हणावें ॥ २३ ॥

माया हीच मूळपुरुष, हे साधकांना अजिबात मान्य होत नाही; पण मग अनंत नावांचा जगदीश म्हणून कोणाला संबोधावे?

माया तोचि मूळपुरुष । साधकां न मने हें निशेष । परी अनंतनामी जगदीश । कोणास म्हणावें ॥ २३ ॥

That maya itself is the Primal Being is something seekers find entirely unacceptable; but then to whom should the Lord of the world, of countless names, actually refer?

नामरूप माये लागलें । तरी हें बोलणें नीटचि जालें । येथें श्रोतीं अनुमानिलें । कासयासी ॥ २४ ॥

नाव आणि रूप हे मायेलाच चिकटलेले असल्यामुळे हे बोलणे अगदी बरोबरच ठरते; मग श्रोत्यांनी यात संशय का घ्यावा?

नामरूप माये लागलें । तरी हें बोलणें नीटचि जालें । येथें श्रोतीं अनुमानिलें । कासयासी ॥ २४ ॥

Since name and form belong to maya alone, this statement is in fact entirely correct - why then should listeners have any doubt about it?

आतां असो हे सकळ बोली । मागील आशंका राहिली । निराकारीं कैसी जाली । मूळमाया ॥ २५ ॥

आता हे सगळे बोलणे पुरे; मागची शंका अजून शिल्लक आहे - निराकारात मूळमाया कशी उत्पन्न झाली?

आतां असो हे सकळ बोली । मागील आशंका राहिली । निराकारीं कैसी जाली । मूळमाया ॥ २५ ॥

Enough of all this discussion now - the earlier doubt still remains: how did primal maya arise within the formless?

दृष्टीबंधन मिथ्या सकळ । परी तो कैसा जाला खेळ । हेंचि आतां अवघें निवळ । करून दाऊं ॥ २६ ॥

डोळ्यांना घातलेली ही सगळी मायेची भूल मिथ्याच आहे, पण हा खेळ नेमका कसा घडला, तेच आता संपूर्णपणे स्पष्ट करून दाखवू.

दृष्टीबंधन मिथ्या सकळ । परी तो कैसा जाला खेळ । हेंचि आतां अवघें निवळ । करून दाऊं ॥ २६ ॥

This whole spell cast upon the eyes is entirely false, but exactly how this trick came about will now be made completely clear.

आकाश असतां निश्चळ । मधें वायो जाला चंचळ । तैसी जाणावी केवळ । मूळमाया ॥ २७ ॥

आकाश स्वतः स्थिर असताना त्यातच वायू मात्र चंचल होऊन उठतो; मूळमाया अगदी त्याचप्रमाणे समजावी.

आकाश असतां निश्चळ । मधें वायो जाला चंचळ । तैसी जाणावी केवळ । मूळमाया ॥ २७ ॥

While the sky itself remains still, within it the wind arises and moves restlessly - understand primal maya to be exactly like that.

रूप वायोचें जालें । तेणें आकाश भंगलें । ऐसें हें सत्य मानलें । नवचे किं कदा ॥ २८ ॥

वायूला रूप प्राप्त झाले म्हणून आकाश तुटले, असे मानणे कधीही योग्य ठरणार नाही.

रूप वायोचें जालें । तेणें आकाश भंगलें । ऐसें हें सत्य मानलें । नवचे किं कदा ॥ २८ ॥

To claim that once wind took form, the sky itself was thereby broken, should never at all be accepted as true.

तैसी मूळमाया जाली । आणी निर्गुणता संचली । येणें दृष्टांतें तुटली । मागील आशंका ॥ २९ ॥

त्याचप्रमाणे मूळमाया उत्पन्न झाली, तरीही निर्गुणता तशीच अभंग राहिली; या दाखल्याने मागची शंका फिटली.

तैसी मूळमाया जाली । आणी निर्गुणता संचली । येणें दृष्टांतें तुटली । मागील आशंका ॥ २९ ॥

In just the same way, primal maya came into being while the attributeless reality remained wholly undisturbed; through this illustration the earlier doubt is now resolved.

वायु नव्हता पुरातन । तैसी मूळमाया जाण । साच म्हणतां पुन्हा लीन । होतसे ॥ ३० ॥

वायू पूर्वापार कायमचा नव्हता, तसेच मूळमायाही जाणावी; तिला खरी मानू गेले की ती पुन्हा विरून जाते.

वायु नव्हता पुरातन । तैसी मूळमाया जाण । साच म्हणतां पुन्हा लीन । होतसे ॥ ३० ॥

Wind did not exist from the very beginning - understand primal maya to be exactly the same; the moment one takes it to be truly real, it dissolves away again.

वायो रूपें कैसा आहे । तैसी मूळमाया पाहें । भासे परी तें न लाहे । रूप तयेचें ॥ ३१ ॥

वायूचे रूप तरी कसे असते? मूळमायेकडेही तसेच पाहावे - ती भासते खरी, पण तिचे रूप कधीच हाती लागत नाही.

वायो रूपें कैसा आहे । तैसी मूळमाया पाहें । भासे परी तें न लाहे । रूप तयेचें ॥ ३१ ॥

What kind of form does wind actually have? Look at primal maya the same way - it appears, yet its form can never actually be grasped.

वायो सत्य म्हणो जातां । परी तो न ये दाखवितां । तयाकडे पाहों जातां । धुळीच दिसे ॥ ३२ ॥

वायूला खरे मानू गेले तरी ते दाखवताच येत नाही; त्याच्याकडे पाहू गेले तर केवळ धूळच उडताना दिसते.

वायो सत्य म्हणो जातां । परी तो न ये दाखवितां । तयाकडे पाहों जातां । धुळीच दिसे ॥ ३२ ॥

Try to call the wind truly real, yet it can never actually be shown; look toward it, and only the dust it stirs is seen.

तैसी मूळमाया भासे । भासी परी ते न दिसे । पुढें विस्तारली असे । माया अविद्या ॥ ३३ ॥

त्याचप्रमाणे मूळमाया भासते, भासते पण प्रत्यक्ष दिसत मात्र नाही; तिच्यापासूनच पुढे अविद्यारूप माया विस्तारली आहे.

तैसी मूळमाया भासे । भासी परी ते न दिसे । पुढें विस्तारली असे । माया अविद्या ॥ ३३ ॥

In the same way primal maya appears, yet, though it appears, it is never actually seen directly; from it has further spread out maya in the form of ignorance.

जैसें वायोचेनि योगें । दृश्य उडे गगनमार्गें । मूळमायेच्या संयोगें । तैसें जग ॥ ३४ ॥

जशी वायूच्या योगाने दृश्य वस्तू आकाशमार्गाने उडताना दिसतात, तसेच मूळमायेच्या संयोगाने हे जग निर्माण होते.

जैसें वायोचेनि योगें । दृश्य उडे गगनमार्गें । मूळमायेच्या संयोगें । तैसें जग ॥ ३४ ॥

Just as, through the movement of wind, visible things go flying across the sky, so too, through the working of primal maya, this world comes into being.

गगनीं आभाळ नाथिलें । अकस्मात उद्भवलें । मायेचेनि गुणें जालें । तैसें जग ॥ ३५ ॥

आकाशात नसलेले ढग अकस्मात उद्भवतात; मायेच्या गुणामुळेच तसे हे जगही उत्पन्न झाले आहे.

गगनीं आभाळ नाथिलें । अकस्मात उद्भवलें । मायेचेनि गुणें जालें । तैसें जग ॥ ३५ ॥

Clouds that did not exist suddenly appear in the sky out of nowhere; in just this way, through the power of maya, this world has come to be.

नाथिलेंचि गगन नव्हतें । अकस्मात आलें तेथें । तैसें दृश्य जालें येथें । तैसियापरी ॥ ३६ ॥

आधी नसलेले आकाश (ढग) अकस्मात तेथे येते; त्याचप्रमाणे हे दृश्य जगही अशाच प्रकारे निर्माण झाले आहे.

नाथिलेंचि गगन नव्हतें । अकस्मात आलें तेथें । तैसें दृश्य जालें येथें । तैसियापरी ॥ ३६ ॥

A cloud that was not there before suddenly appears in the sky; in just the same way, this visible world has come into being.

परी त्या आभाळाकरितां । गगनाची गेली निश्चळता । वाटे परी ते तत्वता । तैसीच आहे ॥ ३७ ॥

पण त्या ढगामुळे आकाशाची स्थिरताच नाहीशी झाली असे केवळ वाटते; प्रत्यक्षात ते जसेच्या तसेच असते.

परी त्या आभाळाकरितां । गगनाची गेली निश्चळता । वाटे परी ते तत्वता । तैसीच आहे ॥ ३७ ॥

Yet because of that cloud, it merely seems that the sky's stillness has been lost; in truth it remains exactly as it always was.

तैसें मायेकरितां निर्गुण । वाटे जालें सगुण । परी तें पाहतां संपूर्ण । जैसें तैसें ॥ ३८ ॥

त्याचप्रमाणे मायेमुळे निर्गुण सगुण झाल्यासारखे वाटते; पण नीट पाहिले तर ते पूर्णपणे जसेच्या तसेच असते.

तैसें मायेकरितां निर्गुण । वाटे जालें सगुण । परी तें पाहतां संपूर्ण । जैसें तैसें ॥ ३८ ॥

In just the same way, because of maya, the attributeless seems to have become endowed with attributes; but examined fully, it remains exactly as it always was.

आभाळ आले आणि गेलें । तरी गगन तें संचलें । तैसें गुणा नाहीं आलें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ३९ ॥

ढग येतात आणि जातात, तरी आकाश मात्र अभंग राहते; त्याचप्रमाणे निर्गुण ब्रह्म कधीच सगुण होत नाही.

आभाळ आले आणि गेलें । तरी गगन तें संचलें । तैसें गुणा नाहीं आलें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ३९ ॥

Clouds come and clouds go, yet the sky itself remains unchanged and whole; in the same way, the attributeless Brahman never actually acquires any attribute.

नभ माथा लागलें दिसे । परी तें जैसें तैसें असे । तैसें जाणावें विश्वासें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४० ॥

आकाश क्षितिजाला टेकल्यासारखे दिसते, पण ते जसेच्या तसेच असते; निर्गुण ब्रह्मही तसेच आहे, हे विश्वासाने जाणावे.

नभ माथा लागलें दिसे । परी तें जैसें तैसें असे । तैसें जाणावें विश्वासें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४० ॥

The sky appears to touch the horizon, yet it remains exactly as it is; understand with full confidence that the attributeless Brahman is just the same.

ऊर्ध पाहातां आकाश । निळिमा दिसे सावकास । परि तो जाणिजे मिथ्याभास । भासलासे ॥ ४१ ॥

वर पाहिले असता आकाशाला हळूहळू निळा रंग दिसतो, पण तो केवळ मिथ्या आभास आहे, हे जाणावे.

ऊर्ध पाहातां आकाश । निळिमा दिसे सावकास । परि तो जाणिजे मिथ्याभास । भासलासे ॥ ४१ ॥

Looking up at the sky, one slowly sees a blue color there; but know that this blueness is only a false appearance that merely seems to appear.

आकाश पालथें घातलें । चहूंकडे आटोपलें । वाटे विश्वास कोंडिले । परी तें मोकळेचि असे ॥ ४२ ॥

आकाश उपडे घातलेल्या पात्रासारखे चहूकडून झाकलेले दिसते, आणि वाटते की सगळे त्यात कोंडलेले आहे; पण प्रत्यक्षात ते पूर्णपणे मोकळेच असते.

आकाश पालथें घातलें । चहूंकडे आटोपलें । वाटे विश्वास कोंडिले । परी तें मोकळेचि असे ॥ ४२ ॥

The sky appears turned upside down like an overturned bowl, enclosing everything on all sides; it seems as though everything is confined within it, yet it remains entirely open and free.

पर्वतीं निळा रंग दिसे । परी तो तया लागला नसे । अलिप्त जाणावे तैसें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४३ ॥

पर्वतावर दुरून निळा रंग दिसतो, पण तो त्याला प्रत्यक्षात चिकटलेला नसतो; निर्गुण ब्रह्मही तसेच अलिप्त जाणावे.

पर्वतीं निळा रंग दिसे । परी तो तया लागला नसे । अलिप्त जाणावे तैसें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४३ ॥

A mountain appears blue from a distance, yet that blue color has not actually touched it at all; know the attributeless Brahman to be untouched in exactly the same way.

रथ धावतां पृथ्वी चंचळ । वाटे परी ते असे निश्चळ । तैसें परब्रह्म केवळ । निर्गुण जाणावें ॥ ४४ ॥

रथ धावत असता पृथ्वी हलताना वाटते, पण ती प्रत्यक्षात स्थिरच असते; निर्गुण परब्रह्मही अगदी तसेच केवळ स्थिर जाणावे.

रथ धावतां पृथ्वी चंचळ । वाटे परी ते असे निश्चळ । तैसें परब्रह्म केवळ । निर्गुण जाणावें ॥ ४४ ॥

As a chariot races along, the earth seems to be moving, yet it remains perfectly still; know the attributeless supreme Brahman to be exactly the same.

आभाळाकरितां मयंक । वाटे धावतो निशंक । परी तें अवघें माईक । आभाळ चळे ॥ ४५ ॥

ढगांमुळे चंद्र निःशंकपणे धावताना भासतो, पण खरे तर ते सगळे भ्रामक असते - प्रत्यक्षात हलणारे ढगच असतात.

आभाळाकरितां मयंक । वाटे धावतो निशंक । परी तें अवघें माईक । आभाळ चळे ॥ ४५ ॥

Because of moving clouds, the moon appears to race across the sky without any doubt in the viewer's mind; but this is entirely illusory - it is the cloud that is actually moving.

झळे अथवा अग्निज्वाळ । तेणें कंपित दिसे अंत्राळ । वाटे परी तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ ४६ ॥

उन्हाच्या झळांमुळे किंवा अग्निज्वाळेमुळे आकाश कंपित होत असल्यासारखे दिसते, पण ते फक्त तसे वाटते - ते जसेच्या तसेच स्थिर असते.

झळे अथवा अग्निज्वाळ । तेणें कंपित दिसे अंत्राळ । वाटे परी तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ ४६ ॥

Because of heat-shimmer or the flame of fire, the sky appears to tremble and quiver; yet it only seems so - it remains still, exactly as it always is.

तैसें स्वरूप हें संचलें । असतां वाटे गुणा आलें । ऐसें कल्पनेसि गमलें । परी ते मिथ्या ॥ ४७ ॥

त्याचप्रमाणे स्वरूप सदैव अभंग असूनही ते जणू गुणांनी युक्त झाल्यासारखे कल्पनेला वाटते; पण ते सर्व मिथ्याच आहे.

तैसें स्वरूप हें संचलें । असतां वाटे गुणा आलें । ऐसें कल्पनेसि गमलें । परी ते मिथ्या ॥ ४७ ॥

In the same way, while the true Self remains ever whole and undisturbed, it merely seems, to the imagination, to have taken on attributes - but this is entirely false.

दृष्टिबंधनाचा खेळ । तैसी माया हे चंचळ । वस्तु शाश्वत निश्चळ । जैसी तैसी ॥ ४८ ॥

दृष्टीला फसवणाऱ्या जादूच्या खेळाप्रमाणेच ही चंचल माया आहे; प्रत्यक्ष वस्तू मात्र नित्य आणि स्थिरच, जशीच्या तशीच राहते.

दृष्टिबंधनाचा खेळ । तैसी माया हे चंचळ । वस्तु शाश्वत निश्चळ । जैसी तैसी ॥ ४८ ॥

Maya is like the play of an eye-deceiving magic trick, ever-changing and restless, while the true Reality remains eternal and unmoving, exactly as it is.

ऐसी वस्तु निरावेव । माया दाखवी अवेव । ईचा ऐसा स्वभाव । नाथिलीच हे ॥ ४९ ॥

अशी ही निरवयव वस्तू असूनही माया तिला अवयव असल्यासारखे दाखवते; मायेचा स्वभावच असा आहे की ती मुळात अस्तित्वातच नाही.

ऐसी वस्तु निरावेव । माया दाखवी अवेव । ईचा ऐसा स्वभाव । नाथिलीच हे ॥ ४९ ॥

The true Reality is thus without any form or parts, yet maya makes it appear to have form and parts; such is maya's nature - it is, in truth, something that does not actually exist at all.

माया पाहातां मुळीं नसे । परी हे साचा ऐसी भासे । उद्भवे आणि निरसे । आभाळ जैसें ॥ ५० ॥

माया शोधून पाहिली तर मुळात नाहीच, पण ती खरीखुरी असल्यासारखी भासते; ढगाप्रमाणेच ती उत्पन्न होते आणि विरूनही जाते.

माया पाहातां मुळीं नसे । परी हे साचा ऐसी भासे । उद्भवे आणि निरसे । आभाळ जैसें ॥ ५० ॥

When examined, maya is found not to exist at all, and yet it appears exactly as if it were real; it arises and dissolves, just as a cloud does.

ऐसी माया उद्भवली । वस्तु निर्गुण संचली । अहं ऐसी स्फुर्ति जाली । तेचि माया ॥ ५१ ॥

अशी ही माया उत्पन्न झाली, तरीही निर्गुण वस्तू अभंगच राहिली; 'मी' अशी जी स्फुरण पावणारी जाणीव उठते, तीच माया होय.

ऐसी माया उद्भवली । वस्तु निर्गुण संचली । अहं ऐसी स्फुर्ति जाली । तेचि माया ॥ ५१ ॥

Thus maya arose while the attributeless Reality remained ever whole and undisturbed; the very stirring of the sense "I am" - that itself is maya.

गुणमायेचे पवाडे । निर्गुणीं हें कांहींच न घडे । परी हें घडे आणी मोडे । सस्वरूपीं ॥ ५२ ॥

सगुण मायेचे हे सगळे चमत्कार निर्गुणात मुळीच घडत नाहीत; तरीही हे सगळे घडणे-मोडणे स्वरूपाच्या ठिकाणीच भासते.

गुणमायेचे पवाडे । निर्गुणीं हें कांहींच न घडे । परी हें घडे आणी मोडे । सस्वरूपीं ॥ ५२ ॥

None of the marvels of maya with its qualities actually occur within the attributeless at all; yet all this arising and dissolving seems to happen within the true Self itself.

जैसी दृष्टी तरळली । तेणें सेनाच भासली । पाहातां आकाशींच जाली । परी ते मिथ्या ॥ ५३ ॥

जशी दृष्टी अस्थिर झाली की आकाशातच एखादी सेना उभी असल्याचा भास होतो, आणि पाहता पाहता ती खरीच वाटू लागते - पण ती मुळी मिथ्याच असते.

जैसी दृष्टी तरळली । तेणें सेनाच भासली । पाहातां आकाशींच जाली । परी ते मिथ्या ॥ ५३ ॥

Just as, when the eyes grow unsteady, an entire army seems to appear before them, and when one looks, it appears right there in the empty sky - yet it is entirely false.

मिथ्या मायेचा खेळ । उद्भव बोलिला सकळ । नानातत्वांचा पाल्हाळ । सांडूनियां ॥ ५४ ॥

अशा प्रकारे मायेचा हा मिथ्या खेळ आणि तिची उत्पत्ती सांगितली; आता निरनिराळ्या तत्त्वांचा जास्त विस्तार टाळून पुढे जाऊ.

मिथ्या मायेचा खेळ । उद्भव बोलिला सकळ । नानातत्वांचा पाल्हाळ । सांडूनियां ॥ ५४ ॥

In this way the false play of maya and its arising have now been fully described, leaving aside a long, detailed account of the various subtle elements.

तत्वें मुळींच आहेती । वोंकार वायोची गती । तेथीचा अर्थ जाणती । दक्ष ज्ञानी ॥ ५५ ॥

ही तत्त्वे मुळातच अस्तित्वात असतात, ओंकाराच्या - म्हणजे वायुरूप प्राणाच्या - गतीने ती चालतात; त्याचा खरा अर्थ केवळ तीक्ष्ण बुद्धीच्या ज्ञानी पुरुषांनाच कळतो.

तत्वें मुळींच आहेती । वोंकार वायोची गती । तेथीचा अर्थ जाणती । दक्ष ज्ञानी ॥ ५५ ॥

The elements exist right from the very origin, moving with the motion of the sacred syllable Om, which is itself of the nature of wind and breath; the true meaning of this is known only to the sharp and wise.

मूळमायेचे चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । सूक्ष्म तत्वें तेंचि जाण । जडत्वा पावलीं ॥ ५६ ॥

मूळमायेची जी हालचाल आहे, तेच वायूचे लक्षण होय; हीच सूक्ष्म तत्त्वे पुढे स्थूल, जड रूपाला येतात, हे जाणावे.

मूळमायेचे चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । सूक्ष्म तत्वें तेंचि जाण । जडत्वा पावलीं ॥ ५६ ॥

The very movement of primal maya is itself the nature of wind; understand that it is this same subtle element that later becomes gross and material.

ऐसीं पंचमाहांभूतें । पूर्वीं होती अवेक्तें । पुढें जालीं वेक्तें । सृष्टिरचनेसी ॥ ५७ ॥

अशी ही पाच महाभूते आधी अव्यक्त, सूक्ष्म स्वरूपात होती; पुढे सृष्टीची रचना करण्यासाठी ती व्यक्त, प्रकट झाली.

ऐसीं पंचमाहांभूतें । पूर्वीं होती अवेक्तें । पुढें जालीं वेक्तें । सृष्टिरचनेसी ॥ ५७ ॥

Thus the five great elements existed at first in an unmanifest, subtle state; only afterward did they become manifest for the fashioning of creation.

मूळमायेचें लक्षण । तेंचि पंचभूतिक जाण । त्याची पाहें वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५८ ॥

मूळमायेचे लक्षणच पंचभूतात्मक आहे, हे जाणावे; त्याची ओळख सूक्ष्म दृष्टीनेच पाहायची असते.

मूळमायेचें लक्षण । तेंचि पंचभूतिक जाण । त्याची पाहें वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५८ ॥

The very nature of primal maya is itself composed of the five elements; this can be recognized only through a subtle, discerning insight.

आकाश वायोविण । इच्ह्याशब्द करी कोण । इच्हाशक्ती तेचि जाण । तेजस्वरूप ॥ ५९ ॥

वायूवाचून नुसत्या आकाशातून इच्छेचा शब्द कोण निर्माण करील? ती इच्छाशक्तीच तेजाचे स्वरूप आहे, हे जाणावे.

आकाश वायोविण । इच्ह्याशब्द करी कोण । इच्हाशक्ती तेचि जाण । तेजस्वरूप ॥ ५९ ॥

Without wind, who could produce sound out of mere space alone? Know that the power of will and desire is itself of the nature of fire and light.

मृदपण तेचि जळ । जडत्व पृथ्वी केवळ । ऐसी मूळमाया सकळ । पंचभूतिक जाणावी ॥ ६० ॥

ओलेपणा-मृदुता म्हणजेच आप (जल), आणि जडत्व म्हणजेच पृथ्वी; अशा प्रकारे ही संपूर्ण मूळमाया पंचभूतात्मक आहे, हे जाणावे.

मृदपण तेचि जळ । जडत्व पृथ्वी केवळ । ऐसी मूळमाया सकळ । पंचभूतिक जाणावी ॥ ६० ॥

Softness and fluidity are themselves water, and solidity itself is earth - understand that primal maya in its entirety is thus composed of all five elements.

येक येक भूतांपोटीं । पंचभूतांची राहाटी । सर्व कळे सूक्ष्मदृष्टी । घालून पाहातां ॥ ६१ ॥

प्रत्येक एका भूतामध्येही पाचही भूतांची राहाटी सामावलेली असते; सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले असता हे सगळे स्पष्ट कळून येते.

येक येक भूतांपोटीं । पंचभूतांची राहाटी । सर्व कळे सूक्ष्मदृष्टी । घालून पाहातां ॥ ६१ ॥

Within each single element, all five elements are actually present and active; this becomes clear to anyone who looks with subtle, discerning insight.

पुढें जडत्वास आलीं । तरी असतीं कालवलीं । ऐसी माया विस्तारली । पंचभूतिक ॥ ६२ ॥

पुढे ही भूते जडत्वाला आली तरी ती एकमेकांत मिसळलेलीच असतात; अशा प्रकारे पंचभूतात्मक माया विस्तारली आहे.

पुढें जडत्वास आलीं । तरी असतीं कालवलीं । ऐसी माया विस्तारली । पंचभूतिक ॥ ६२ ॥

Though later these elements became gross and material, they still remain intermixed with one another; thus maya, composed of the five elements, has expanded.

मूळमाया पाहातां मुळीं । अथवा अविद्या भूमंडळीं । स्वर्ग्य मृत्य पाताळीं । पांचचि भूतें ॥ ६३ ॥

मूळमायेच्या मुळाशी पाहिले, किंवा भूमंडळावरील अविद्येकडे पाहिले, किंवा स्वर्ग, मृत्युलोक व पाताळाकडे पाहिले, तरी सर्वत्र हीच पाच भूते आढळतात.

मूळमाया पाहातां मुळीं । अथवा अविद्या भूमंडळीं । स्वर्ग्य मृत्य पाताळीं । पांचचि भूतें ॥ ६३ ॥

Whether one looks at primal maya at its very root, or at ignorance spread across the earth, or in heaven, the mortal world, or the netherworld - everywhere it is these same five elements.

सत्य स्वरूप आदिअंतीं । मध्यें पंचभूतें वर्तती । पंचभूतिक जाणिजे श्रोतीं । मूळमाया ॥ ६४ ॥

आदि आणि अंती खरे स्वरूपच असते, मध्ये मात्र पाच भूतांचा व्यापार चालतो; श्रोत्यांनी हे जाणावे की मूळमाया पंचभूतात्मकच आहे.

सत्य स्वरूप आदिअंतीं । मध्यें पंचभूतें वर्तती । पंचभूतिक जाणिजे श्रोतीं । मूळमाया ॥ ६४ ॥

The true Self remains real at the beginning and at the end, while in between the five elements come into play; listeners should understand that primal maya itself is made of these five elements.

येथें उठिली आशंका । सावध होऊन ऐका । पंचभूतें जालीं येका । तमोगुणापासुनी ॥ ६५ ॥

येथे एक शंका उभी राहते, ती सावध होऊन ऐकावी - पाच भूते केवळ एकट्या तमोगुणापासूनच उत्पन्न झाली, असे म्हटले जाते.

येथें उठिली आशंका । सावध होऊन ऐका । पंचभूतें जालीं येका । तमोगुणापासुनी ॥ ६५ ॥

Here a doubt arises - listen attentively: the five elements are said to have arisen from the single quality of tamoguna, the quality of inertia, alone.

मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचि होतीं । ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली असे ॥ ६६ ॥

पण मूळमाया तर तिन्ही गुणांच्याही पलीकडे आहे, मग तिच्यात भूते कशी असू शकतील? अशी ही शंका श्रोत्यांनी उपस्थित केली आहे.

मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचि होतीं । ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली असे ॥ ६६ ॥

But primal maya is said to be beyond the three gunas altogether - so how, then, could the elements have existed within it? This is the doubt the listeners have raised.

ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । संशयास उभें केलें । याचें उत्तर दिधलें । पुढिले समासीं ॥ ६७ ॥

अशा प्रकारे श्रोत्यांनी हा आक्षेप घेऊन संशय समोर उभा केला; याचे उत्तर पुढील समासात दिले जाईल.

ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । संशयास उभें केलें । याचें उत्तर दिधलें । पुढिले समासीं ॥ ६७ ॥

Thus the listeners raised this objection, bringing the doubt fully into the open; its answer will be given in the next chapter.