आतां वंदूं सकळकर्ता । समस्त देवांचा जो भर्ता । त्याचे भजनीं प्रवर्ता । कोणीतरी ॥ १ ॥

आतां सर्वांचा कर्ता आणि सर्व देवांचाही स्वामी असलेल्या परमेश्वराला वंदन करूं. कोणीतरी तरी त्याच्या भजनांत प्रवृत्त व्हावें.

आतां वंदूं सकळकर्ता । समस्त देवांचा जो भर्ता । त्याचे भजनीं प्रवर्ता । कोणीतरी ॥ १ ॥

Now let us bow to the Doer of everything, who is the Lord even of all the gods. Let someone, at least, take up devotion to Him.

तेणेंविण कार्य न चले । पडिलें पर्ण तेंहि न हाले । अवघें त्रैलोक्येचि चाले । जयाचेनी ॥ २ ॥

त्याच्याशिवाय कांहींच घडत नाहीं; पडलेलें पानसुद्धां त्याच्याविना हलत नाहीं. अवघें त्रैलोक्य त्याच्याच सत्तेनें चालतें.

तेणेंविण कार्य न चले । पडिलें पर्ण तेंहि न हाले । अवघें त्रैलोक्येचि चाले । जयाचेनी ॥ २ ॥

Without Him nothing at all can happen; even a fallen leaf does not stir without Him. The entire three worlds function only by His power.

तो अंतरात्मा सकळांचा । देवदानवमानवांचा । चत्वारखाणीचत्वारवाणीचा । प्रवर्तकु ॥ ३ ॥

तो देव, दानव आणि मानव या सर्वांचा अंतरात्मा आहे. चार खाणींतून (अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज, जरायुज) निर्माण होणाऱ्या सर्व सृष्टीचा आणि चार प्रकारच्या वाणीचाही तोच प्रवर्तक आहे.

तो अंतरात्मा सकळांचा । देवदानवमानवांचा । चत्वारखाणीचत्वारवाणीचा । प्रवर्तकु ॥ ३ ॥

He is the indwelling Self of gods, demons, and humans alike. He alone is the impeller of all creatures born of the four sources of life, and of the four forms of speech.

तो येकलाचि सकळां घटीं । करी भिन्नभिन्ना राहाटी । सकळ सृष्टीची गोष्टी । किती म्हणोन सांगावी ॥ ४ ॥

तो एकटाच सर्व शरीरांमध्यें वास करून प्रत्येकाकडून वेगवेगळी कृती घडवून आणतो. अशा या सर्व सृष्टीची कथा किती म्हणून सांगावी?

तो येकलाचि सकळां घटीं । करी भिन्नभिन्ना राहाटी । सकळ सृष्टीची गोष्टी । किती म्हणोन सांगावी ॥ ४ ॥

He alone, dwelling in every single body, brings about different kinds of activity in each. How much, then, can one possibly tell of the story of all creation?

ऐसा जो गुप्तेश्वर । त्यास म्हणावें ईश्वर । सकळ ऐश्वर्य थोर थोर । जयाचेनि भोगिती ॥ ५ ॥

असा जो गुप्तपणें राहणारा ईश्वर आहे, त्यालाच खरा ईश्वर म्हणावें. त्याच्याचमुळें सर्वजण मोठमोठें ऐश्वर्य भोगतात.

ऐसा जो गुप्तेश्वर । त्यास म्हणावें ईश्वर । सकळ ऐश्वर्य थोर थोर । जयाचेनि भोगिती ॥ ५ ॥

Such a Lord, who remains hidden, is the one who should truly be called God. It is because of Him alone that everyone enjoys all manner of great prosperity.

ऐसा जेणें वोळखिला । तो विश्वंभरचि जाला । समाधी सहजस्थितीला । कोण पुसे ॥ ६ ॥

ज्यानें असा हा ईश्वर ओळखला, तो स्वतः विश्वंभरच होऊन जातो. मग सहजस्थितीतील अशा पुरुषाला वेगळ्या समाधीची गरजच कोण विचारतो?

ऐसा जेणें वोळखिला । तो विश्वंभरचि जाला । समाधी सहजस्थितीला । कोण पुसे ॥ ६ ॥

Whoever has recognized Him in this way becomes, as it were, the very sustainer of the universe. For such a one, already established in the natural state, who needs to ask about formal samadhi?

अवघें त्रैलोक्य विवरावें । तेव्हां वर्म पडेल ठावें । आवचटें घबाड सिणावें । नलगेचि कांहीं ॥ ७ ॥

अवघें त्रैलोक्य नीट विवरून पाहावें, तेव्हांच त्याचें वर्म कळेल. उगाच अवचित कांहींतरी सांपडेल या आशेनें विनाकारण शिणण्याची गरज नाहीं.

अवघें त्रैलोक्य विवरावें । तेव्हां वर्म पडेल ठावें । आवचटें घबाड सिणावें । नलगेचि कांहीं ॥ ७ ॥

One must thoroughly examine the entire three worlds; only then will its inner secret become known. There is no need to wear oneself out hoping some shortcut windfall will suddenly reveal it.

पाहातां ऐसा कोण आहे । जो अंतरात्मा विवरोन पाहे । अल्प स्वल्प कळोन राहे । समाधानें ॥ ८ ॥

पाहिलें तर, अंतरात्म्याचें विवरण करून पाहणारा असा कोण आहे? फार थोडे जण थोडेंफार जाणून समाधानानें राहतात.

पाहातां ऐसा कोण आहे । जो अंतरात्मा विवरोन पाहे । अल्प स्वल्प कळोन राहे । समाधानें ॥ ८ ॥

Looking around, who is there that truly examines and contemplates the inner Self? Only a very few come to know even a little of it and remain content.

आरे हें पाहिलेंच पाहावें । विवरलेंचि मागुतें विवरावें । वाचिलेंचि वाचावें । पुन्हापुन्हा ॥ ९ ॥

अरे, एकदां पाहिलेलेंच पुन्हां पुन्हां पाहावें, एकदां विवरलेलेंच पुन्हां विवरावें, आणि एकदां वाचलेलेंच पुन्हां पुन्हां वाचावें.

आरे हें पाहिलेंच पाहावें । विवरलेंचि मागुतें विवरावें । वाचिलेंचि वाचावें । पुन्हापुन्हा ॥ ९ ॥

One must look again and again even at what has already been seen, examine again what has already been examined, and read again and again what has already been read.

अंतरात्मा केवढा कैसा । पाहाणाराची कोण दशा । देखिल्या ऐकिल्या ऐसा । विवेक सांगे ॥ १० ॥

अंतरात्मा किती मोठा आहे, कसा आहे, आणि तो पाहणाऱ्याची अवस्था काय असते — हें प्रत्यक्ष पाहिलेल्या-ऐकलेल्या अनुभवाप्रमाणेंच विवेकानें सांगावें.

अंतरात्मा केवढा कैसा । पाहाणाराची कोण दशा । देखिल्या ऐकिल्या ऐसा । विवेक सांगे ॥ १० ॥

How great is the inner Self, and of what nature? And what is the state of the one who perceives it? One should speak of this with discernment, only as it matches what has actually been seen and experienced.

उदंड ऐकिलें देखिलें । अंतरात्म्यास नवचे पुरविलें । प्राणी देहधारी बाउलें । काय जाणे ॥ ११ ॥

पुष्कळ ऐकलें आणि पाहिलें, तरी अंतरात्म्याचा ठाव पुरता लागत नाहीं. मग देहधारी, अज्ञानी प्राण्याला तो काय कळणार?

उदंड ऐकिलें देखिलें । अंतरात्म्यास नवचे पुरविलें । प्राणी देहधारी बाउलें । काय जाणे ॥ ११ ॥

However much one hears and sees, the inner Self is never fully fathomed. How, then, could an embodied, deluded creature ever truly know it?

पूर्णास अपूर्ण पुरेना । कां जें अखंड विवरेना । विवरतां विवरतां उरेना । देवावेगळा ॥ १२ ॥

अपूर्ण अशा (मर्यादित) बुद्धीला पूर्ण अशा परब्रह्माचा ठाव पुरता लागत नाहीं, कारण ती अखंडपणें विवरण करीत नाहीं. पण सतत विवरण करीत गेलें असतां शेवटीं देवावेगळें कांहींच उरत नाहीं.

पूर्णास अपूर्ण पुरेना । कां जें अखंड विवरेना । विवरतां विवरतां उरेना । देवावेगळा ॥ १२ ॥

The finite mind cannot fully fathom the infinite, complete Brahman, because it does not inquire ceaselessly. But if one keeps inquiring on and on, in the end nothing remains apart from God.

विभक्तपणें नसावें । तरीच भक्त म्हणवावें । नाहींतरी वेर्थचि सिणावें । खटाटोपें ॥ १३ ॥

देवापासून वेगळेपणा न राहतां त्याच्याशी एकरूप व्हावें, तरच खऱ्या अर्थानें भक्त म्हणवून घ्यावें. नाहींतर उगीच खटपट करून व्यर्थ शीण होतो.

विभक्तपणें नसावें । तरीच भक्त म्हणवावें । नाहींतरी वेर्थचि सिणावें । खटाटोपें ॥ १३ ॥

Only when there is no longer any sense of separateness from God, and one becomes one with Him, can one truly be called a devotee. Otherwise, all one's striving is mere wasted effort.

उगाच घर पाहोन गेला । घरधनी नाहीं वोळखिला । राज्यामधूनचि आला । परी राजा नेणे ॥ १४ ॥

एखादा नुसतें घर पाहून गेला, पण घरधन्याला ओळखलेंच नाहीं. तो राज्यांतूनच आला, पण त्याला राजाच माहीत नाहीं — अशीच याची गत आहे.

उगाच घर पाहोन गेला । घरधनी नाहीं वोळखिला । राज्यामधूनचि आला । परी राजा नेणे ॥ १४ ॥

It is like someone who merely looked at a house but never recognized its owner — who came from right within the kingdom, yet does not even know who the king is.

देहसंगें विषये भोगिले । देहसंगें प्राणी मिरवलें । देहधर्त्यास चुकलें । नवल मोठें ॥ १५ ॥

देहाच्या साहाय्यानें विषयसुख भोगलें, देहाच्याच जोरावर प्राणी मिरवला, पण ज्यानें हा देह धारण केला आहे त्यालाच तो विसरला — हें केवढें मोठें आश्चर्य आहे!

देहसंगें विषये भोगिले । देहसंगें प्राणी मिरवलें । देहधर्त्यास चुकलें । नवल मोठें ॥ १५ ॥

With the help of the body one enjoyed sense pleasures, and with the body one strutted about proudly, yet one forgot the very one who sustains this body — what a great wonder that is!

ऐसे लोक अविवेकी । आणि म्हणती आम्ही विवेकी । बरें ज्याची जैसी टाकी । तैसें करावें ॥ १६ ॥

असे अविवेकी लोक स्वतःला मात्र विवेकी समजतात. बरें, ज्याची जशी कुवत असेल, तसें त्याच्याशी वागावें.

ऐसे लोक अविवेकी । आणि म्हणती आम्ही विवेकी । बरें ज्याची जैसी टाकी । तैसें करावें ॥ १६ ॥

Such people, though lacking discernment, consider themselves wise. Well then, one must deal with each person according to his own capacity and nature.

मूर्ख अंतर राखों नेणे । म्हणौन असावें शाहाणे । ते शाहाणेहि दैन्यवाणे । होऊन गेले ॥ १७ ॥

मूर्खाला अंतरंग कसें राखावें हेंच कळत नाहीं, म्हणून शहाणें असावें असें म्हणतात. पण तेथेंही गंमत अशी कीं, तेथले शहाणेसुद्धां या बाबतींत केविलवाणे ठरले.

मूर्ख अंतर राखों नेणे । म्हणौन असावें शाहाणे । ते शाहाणेहि दैन्यवाणे । होऊन गेले ॥ १७ ॥

A fool does not even know how to keep watch over his inner self, so people say one should be wise instead. But the irony is that even those considered wise have turned out to be pitiably lost in this very matter.

अंतरीं ठेवणें चुकलें । दारोदारीं धुंडूं लागलें । तैसें अज्ञानास जालें । देव न कळे ॥ १८ ॥

आपलें ठेवणें अंतरींच आहे हें विसरून तो दारोदार शोधत फिरूं लागतो. अज्ञानी माणसाचीही तशीच अवस्था होते — देव आपल्या अंतरींच असूनही त्याला तो कळत नाहीं.

अंतरीं ठेवणें चुकलें । दारोदारीं धुंडूं लागलें । तैसें अज्ञानास जालें । देव न कळे ॥ १८ ॥

Forgetting that his own treasure lies within, a man goes searching for it door to door outside. The same happens to the ignorant — though God dwells right within, they fail to recognize Him.

या देवाचें ध्यान करी । ऐसा कोण सृष्टीवरी । वृत्ती येकदेंसी तर्तरी । पवाडेल कोठें ॥ १९ ॥

या देवाचें खरोखर ध्यान करणारा या सृष्टींत कोण आहे? ज्याची वृत्ती एकाच वेळीं नाना ठिकाणीं धांवत असते, त्याला हें कधीं साधणार?

या देवाचें ध्यान करी । ऐसा कोण सृष्टीवरी । वृत्ती येकदेंसी तर्तरी । पवाडेल कोठें ॥ १९ ॥

Who in all this creation truly meditates on this God? How can one whose attention runs scattered in every direction at once ever succeed in this?

ब्रह्मांडीं दाटले प्राणी । बहुरूपें बहुवाणी । भूगर्भीं आणि पाषाणीं । कितीयेक ॥ २० ॥

या ब्रह्मांडांत असंख्य प्राणी दाटीवाटीनें भरलेले आहेत — नाना रूपांचे, नाना भाषांचे. भूगर्भांत आणि दगडांतसुद्धां कितीतरी जीव आहेत.

ब्रह्मांडीं दाटले प्राणी । बहुरूपें बहुवाणी । भूगर्भीं आणि पाषाणीं । कितीयेक ॥ २० ॥

This universe is packed densely with countless beings of many forms and many tongues. Even within the earth and within stones, there exist innumerable living beings.

इतुके ठाईं पुरवला । अनेकीं येकचि वर्तला । गुप्त आणि प्रगटला । कितीयेक ॥ २१ ॥

इतक्या सगळ्या ठिकाणीं तोच परिपूर्ण भरून राहिला आहे. अनेकांमध्यें तो एकच वावरत असतो — कोठें गुप्त राहून, तर कोठें कितीतरी ठिकाणीं प्रगट होऊन.

इतुके ठाईं पुरवला । अनेकीं येकचि वर्तला । गुप्त आणि प्रगटला । कितीयेक ॥ २१ ॥

In all these countless places, it is He alone who fills and pervades everything. Though present in many, it is the One who acts throughout — hidden in some, and openly manifest in a great many others.

चंचळें न होईजे निश्चळ । प्रचित जाणावी केवळ । चंचळ तें नव्हे निश्चळ । परब्रह्म तें ॥ २२ ॥

चंचल वृत्तीनें कोणी निश्चळ होऊं शकत नाहीं — हा प्रत्यक्ष अनुभवच जाणून घ्यावा. जें चंचल आहे तें निश्चळ नव्हे; निश्चळ असतें तेंच परब्रह्म.

चंचळें न होईजे निश्चळ । प्रचित जाणावी केवळ । चंचळ तें नव्हे निश्चळ । परब्रह्म तें ॥ २२ ॥

Through a restless mind, one can never become still — this should simply be known from direct experience. Whatever is restless is not the still, unmoving reality; only that which is truly still is Parabrahma.

तत्वें तत्व जेव्हां उडे । तेव्हां देहबुद्धि झडे । निर्मळ निश्चळ चहुंकडे । निरंजन ॥ २३ ॥

जेव्हां तत्त्वागणिक तत्त्व मावळत जातें, तेव्हां देहबुद्धी गळून पडते, आणि चहूंकडे निर्मळ, निश्चळ असें निरंजन ब्रह्मच उरतें.

तत्वें तत्व जेव्हां उडे । तेव्हां देहबुद्धि झडे । निर्मळ निश्चळ चहुंकडे । निरंजन ॥ २३ ॥

When, one by one, the elements dissolve away, the sense of identification with the body falls off, and on every side there remains only the pure, still, stainless Absolute.

आपण कोण कोठें कैंचा । ऐसा मार्ग विवेकचा । प्राणी जो स्वयें काचा । त्यास हें कळेना ॥ २४ ॥

मी कोण आहे, कोठून आलो, माझें मूळ काय — असा विचार करणें हाच विवेकाचा मार्ग आहे. पण जो प्राणी स्वतःच कच्चा (अपक्व) असतो, त्याला हें कळतच नाहीं.

आपण कोण कोठें कैंचा । ऐसा मार्ग विवेकचा । प्राणी जो स्वयें काचा । त्यास हें कळेना ॥ २४ ॥

Asking oneself, 'Who am I, where have I come from, what is my true origin?' — this is the path of discernment. But a person who is himself spiritually unripe cannot understand this at all.

भल्यानें विवेक धरावा । दुस्तर संसार तरावा । अवघा वंशचि उधरावा । हरिभक्ती करूनी ॥ २५ ॥

म्हणून भल्या माणसानें विवेक धरावा आणि हा दुस्तर संसारसागर तरून जावा. हरिभक्ती करून आपल्या अवघ्या वंशाचाच उद्धार करावा.

भल्यानें विवेक धरावा । दुस्तर संसार तरावा । अवघा वंशचि उधरावा । हरिभक्ती करूनी ॥ २५ ॥

A wise person should therefore hold fast to discernment and cross over this difficult ocean of worldly existence. Through devotion to God, one should redeem one's entire family lineage.