ब्रह्म म्हणिजे निराकार । गगनासारिखा विचार । विकार नाहीं निर्विकार । तेंचि ब्रह्म ॥ १ ॥

ब्रह्म म्हणजे निराकार आहे, आकाशासारखे त्याचे स्वरूप समजावे; ज्याच्यात कसलाही विकार नाही, ते निर्विकार तत्त्व म्हणजेच ब्रह्म होय.

ब्रह्म म्हणिजे निराकार । गगनासारिखा विचार । विकार नाहीं निर्विकार । तेंचि ब्रह्म ॥ १ ॥

Brahman is formless — think of it as being like the sky; that which has no modification at all, that changeless reality, is Brahman itself.

ब्रह्म म्हणिजे निश्चळ । अंतरात्मा तो चंचळ । द्रष्टा साक्षी केवळ । बोलिजे तया ॥ २ ॥

ब्रह्म म्हणजे निश्चळ आहे, तर अंतरात्मा हा चंचळ स्वभावाचा आहे; त्याला द्रष्टा किंवा साक्षी असे म्हणतात.

ब्रह्म म्हणिजे निश्चळ । अंतरात्मा तो चंचळ । द्रष्टा साक्षी केवळ । बोलिजे तया ॥ २ ॥

Brahman is the unmoving, whereas the indwelling Self (antaratma) is of a changeable nature; that latter is spoken of as the Seer, the mere Witness.

तो अंतरात्मा म्हणिजे देव । त्याचा चंचळ स्वभाव । पाळिताहे सकळ जीव । अंतरी वसोनी ॥ ३ ॥

तोच अंतरात्मा म्हणजे देव होय, त्याचा स्वभाव चंचळ आहे; तो अंतरी वास करून सर्व जीवांचे पालन करतो.

तो अंतरात्मा म्हणिजे देव । त्याचा चंचळ स्वभाव । पाळिताहे सकळ जीव । अंतरी वसोनी ॥ ३ ॥

That indwelling Self is what is called God; its nature is one of movement and change, and dwelling within, it sustains and nurtures all living beings.

त्यावेगळे जड पदार्थ । तेणेंवीण देह वेर्थ । तेणेंचि कळे परमार्थ । सकळ कांही ॥ ४ ॥

त्याच्याशिवाय बाकीचे सर्व पदार्थ केवळ जड आहेत, आणि त्याच्याविना देहही व्यर्थ आहे; त्याच्यामुळेच सगळा परमार्थ कळतो.

त्यावेगळे जड पदार्थ । तेणेंवीण देह वेर्थ । तेणेंचि कळे परमार्थ । सकळ कांही ॥ ४ ॥

Apart from it, all other objects are merely inert matter, and without it the body itself is useless; it is through this indwelling Self alone that everything of spiritual truth is known.

कर्ममार्ग उपासना मार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । देवची चालवी ॥ ५ ॥

कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांतमार्ग, प्रवृत्तिमार्ग आणि निवृत्तिमार्ग हे सर्व मार्ग तो देवच चालवत असतो.

कर्ममार्ग उपासना मार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । देवची चालवी ॥ ५ ॥

The path of action, the path of devotion, the path of knowledge, the path of doctrine, the path of worldly engagement, and the path of renunciation — it is God alone who sets all of these in motion.

चंचळेविण निश्चळ कळेना । चंचळ तरी स्थिरावेना । ऐसें हे विचार नाना । बरे पाहा ॥ ६ ॥

चंचळाशिवाय निश्चळ कळत नाही, पण चंचळ मात्र स्थिर राहत नाही; असे हे नाना प्रकारचे विचार नीट समजून घ्या.

चंचळेविण निश्चळ कळेना । चंचळ तरी स्थिरावेना । ऐसें हे विचार नाना । बरे पाहा ॥ ६ ॥

Without the moving, the unmoving cannot be known, yet the moving itself never stays still; consider carefully these many such subtle points.

चंचळनिश्चळाची संधी । तेथें भांबावते बुद्धि । कर्ममार्गाचे जे विधी । ते मग ऐलिकडे ॥ ७ ॥

चंचळ आणि निश्चळ यांच्या संधिस्थानी बुद्धी गोंधळून जाते; कर्ममार्गाचे जे विधी असतात ते मग या अलीकडच्या (व्यावहारिक) बाजूचे असतात.

चंचळनिश्चळाची संधी । तेथें भांबावते बुद्धि । कर्ममार्गाचे जे विधी । ते मग ऐलिकडे ॥ ७ ॥

At the junction where the moving meets the unmoving, the intellect becomes bewildered; the rules and rites of the path of action then belong only to this nearer, worldly side.

देव या सकळांचे मूळ । देवास मूळ ना डाळ । परब्रह्म तें निश्चळ । निर्विकारी ॥ ८ ॥

देव हा या सर्वांचे मूळ आहे, पण देवाला स्वतःला मात्र मूळही नाही आणि आधारही नाही; ते परब्रह्म निश्चळ आणि निर्विकारी आहे.

देव या सकळांचे मूळ । देवास मूळ ना डाळ । परब्रह्म तें निश्चळ । निर्विकारी ॥ ८ ॥

God is the root of all these paths, but God himself has no root or origin at all; that Supreme Brahman is unmoving and utterly without modification.

निर्विकारी आणि विकारी। येक म्हणेल तो भिकारी । विचाराची होते वारी । देखतदेखतां ॥ ९ ॥

निर्विकारी आणि विकारी या दोहोंना एकच मानणारा माणूस हीनबुद्धीचाच म्हणावा लागेल; असे मानताच विचाराची पायमल्ली स्वतःच्या डोळ्यांदेखत होते.

निर्विकारी आणि विकारी। येक म्हणेल तो भिकारी । विचाराची होते वारी । देखतदेखतां ॥ ९ ॥

Whoever considers the changeless and the changeable to be one and the same is truly a beggar in understanding; right before one's own eyes, sound discernment is thereby trampled away.

सकळ परमार्थास मूळ । पंचीकर्ण माहावाक्य केवळ । तेंची करावें प्रांजळ । पुनःपुन्हां ॥ १० ॥

सगळ्या परमार्थाचे मूळ म्हणजे केवळ पंचीकरण आणि महावाक्ये होत; त्यांचाच वारंवार सुबोध विचार करावा.

सकळ परमार्थास मूळ । पंचीकर्ण माहावाक्य केवळ । तेंची करावें प्रांजळ । पुनःपुन्हां ॥ १० ॥

The very root of all spiritual truth lies solely in Panchikarana and the great Vedantic maxims; it is these alone that should be made clear to oneself again and again.

पहिला देह स्थूळकाया । आठवा देह मूळमाया । अष्ट देह निर्शलियां । विकार कैंचा ॥ ११ ॥

पहिला देह म्हणजे स्थूल शरीर आणि आठवा देह म्हणजे मूळमाया; या आठही देहांचे निरसन झाले की मग विकार तरी कुठे उरणार?

पहिला देह स्थूळकाया । आठवा देह मूळमाया । अष्ट देह निर्शलियां । विकार कैंचा ॥ ११ ॥

The first body is the gross body, and the eighth body is Mulamaya itself; once all eight bodies are negated and dissolved, where indeed is any modification left to remain?

याकारणें विकारी । साचाऐसी बाजीगरी । येक समजे येक खरी । मानिताहे ॥ १२ ॥

म्हणूनच हा जो विकारी खेळ आहे तो जणू खरोखरचीच जादूगिरी वाटते; कोणी हे नीट समजून घेतो, तर कोणी ते खरेच मानू लागतो.

याकारणें विकारी । साचाऐसी बाजीगरी । येक समजे येक खरी । मानिताहे ॥ १२ ॥

For this reason, this changeful display appears just like real magic; one person understands it for what it is, while another actually believes it to be true.

उत्पत्ति स्थिती संव्हार । यावेगळा निर्विकार । कळायासाठीं सारासार । विचार केला ॥ १३ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांच्या पलीकडे असलेले तत्त्व निर्विकार आहे; हे कळावे म्हणूनच सारासार विचार केला गेला आहे.

उत्पत्ति स्थिती संव्हार । यावेगळा निर्विकार । कळायासाठीं सारासार । विचार केला ॥ १३ ॥

Beyond creation, sustenance, and dissolution lies that which is changeless; it is precisely so that this may be understood that the discernment between essence and non-essence has been undertaken.

सार असार दोनी येक । तेथें कैंचा उरला विवेक । परिक्षा नेणती तंक । पापी करंटे ॥ १४ ॥

सार आणि असार या दोन्हींना एकच मानले, तर तेथे विवेक तरी कुठे उरतो? अशी परीक्षा न जाणणारे पापी, करंटे लोक असतात.

सार असार दोनी येक । तेथें कैंचा उरला विवेक । परिक्षा नेणती तंक । पापी करंटे ॥ १४ ॥

If the essential and the non-essential are taken to be one and the same, then where is discernment left at all? Those who cannot make this distinction are but sinful, wretched, luckless people.

जो येकचि विस्तारला । तो अंतरात्मा बोलिला । नाना विकारीं विकारला । निर्विकारी नव्हे ॥ १५ ॥

जो एकच तत्त्व विविध रूपांनी विस्तारला आहे, त्याला अंतरात्मा म्हणतात; नाना विकारांत विकारास पावणारा तो निर्विकारी नव्हे.

जो येकचि विस्तारला । तो अंतरात्मा बोलिला । नाना विकारीं विकारला । निर्विकारी नव्हे ॥ १५ ॥

That single principle which has expanded into manifold forms is what is called the indwelling Self; being subject to countless changes, it is itself not the changeless.

ऐसें प्रगटचि आहे । आपुल्या प्रत्ययें पाहे । काय राहे काय न राहे । हें कळेना ॥ १६ ॥

हे तर उघडउघड दिसतच आहे, आपल्या स्वतःच्या अनुभवानेच पाहा; पण काय टिकते आणि काय टिकत नाही, हे मात्र अविवेकी लोकांना कळत नाही.

ऐसें प्रगटचि आहे । आपुल्या प्रत्ययें पाहे । काय राहे काय न राहे । हें कळेना ॥ १६ ॥

This is plainly evident, see it for yourself through your own direct experience; yet what actually endures and what does not endure — this the undiscerning fail to understand.

जें अखंड होत जातें । जें सर्वदा संव्हारतें । रोकडें प्रचितीस येतें । जनामधें ॥ १७ ॥

जे सतत होत राहते आणि जे सतत नष्टही होत राहते, ते लोकांमध्ये अगदी प्रत्यक्ष अनुभवाला येते.

जें अखंड होत जातें । जें सर्वदा संव्हारतें । रोकडें प्रचितीस येतें । जनामधें ॥ १७ ॥

That which is continually coming into being and continually being destroyed — this is a plain, verifiable fact, evident among people every day.

येक रडे येक चर्फडी । येकांची धरी नरडी । येकमेकां झोंबती बराडी । दुकळ्ळले जैसे ॥ १८ ॥

कोणी रडतो, कोणी चरफडतो, कोणी दुसऱ्याची गचांडी धरतो; जणू दुष्काळात भुकेले असावेत तसे लोक एकमेकांशी झोंबाझोंबी करतात.

येक रडे येक चर्फडी । येकांची धरी नरडी । येकमेकां झोंबती बराडी । दुकळ्ळले जैसे ॥ १८ ॥

One weeps, another seethes in anger, one grabs another by the throat; people grapple with one another as though they were starving in a famine.

नाहीं न्यावे नाहिं नीति । ऐसे हे लोक वर्तती । आणि अवघेंच सार म्हणती । विवेकहीन ॥ १९ ॥

यात कसलाही न्याय नाही, कसलीही नीती नाही, असे हे लोक वागतात; आणि तरीही हे सगळे 'सार' आहे असे हे विवेकहीन लोक मानतात.

नाहीं न्यावे नाहिं नीति । ऐसे हे लोक वर्तती । आणि अवघेंच सार म्हणती । विवेकहीन ॥ १९ ॥

With neither justice nor morality, this is how such people behave; and yet these discernment-less people call all of this the very essence of life.

धोंडे सांडून सोनें घ्यावें । माती सांडून अन्न खावें । आणि आवघेंचि सार म्हणावें । बाष्कळपणें ॥ २० ॥

दगड टाकून सोने घ्यावे, माती टाकून अन्न खावे — अशी निवड आपण नेहमीच करतो; मग सगळेच काही 'सार' आहे असे बालिशपणे कसे म्हणावे?

धोंडे सांडून सोनें घ्यावें । माती सांडून अन्न खावें । आणि आवघेंचि सार म्हणावें । बाष्कळपणें ॥ २० ॥

One discards stones and takes gold, discards dirt and eats food — such discrimination we make every day; so how, then, can one foolishly claim that everything is equally the essence?

म्हणौनि हा विचार करावा । सत्यमार्ग तोचि धरावा । लाभ जाणोन घ्यावा । विवेकाचा ॥ २१ ॥

म्हणून हा विचार सतत करावा, आणि सत्याचाच मार्ग धरावा; विवेकाचा लाभ ओळखून तो जाणीवपूर्वक घ्यावा.

म्हणौनि हा विचार करावा । सत्यमार्ग तोचि धरावा । लाभ जाणोन घ्यावा । विवेकाचा ॥ २१ ॥

Therefore one should always maintain this discernment, and hold fast only to the path of truth; recognizing the benefit of discernment, one should deliberately take hold of it.

सारगार येकचि सरी । तेथें परीक्षेस कैंची उरी । याकारणें चतुरीं । परीक्षा करावी ॥ २२ ॥

सार आणि गार (निःसत्त्व) दोन्ही एकाच किमतीचे मानले, तर परीक्षेला जागाच कुठे उरते? म्हणूनच शहाण्यांनी नीट परीक्षा करावी.

सारगार येकचि सरी । तेथें परीक्षेस कैंची उरी । याकारणें चतुरीं । परीक्षा करावी ॥ २२ ॥

If the essential and the worthless are both reckoned of equal value, then what room is left at all for discrimination? For this very reason, the wise must carefully make that discrimination.

जेथें परीक्षेचा अभाव । तेथें दे घाव घे घाव । सगट सारिखा स्वभाव । लौंदपणाचा ॥ २३ ॥

जेथे परीक्षा करण्याची कुवतच नसते, तेथे नुसती मारामारी आणि उलट-सुलट घाव घेण्या-देण्याचाच प्रकार चालतो; सगळ्यांना सारखे मानणे हा निव्वळ आततायी, मूर्खपणाचा स्वभाव आहे.

जेथें परीक्षेचा अभाव । तेथें दे घाव घे घाव । सगट सारिखा स्वभाव । लौंदपणाचा ॥ २३ ॥

Where the capacity for discrimination is entirely absent, all that remains is trading blows back and forth; treating everything as the same is simply the nature of a reckless fool.

घेव ये तेंचि घ्यावें । घेव न ये तें सोंडावें । उंच नीच वोळखावें । त्या नाव ज्ञान ॥ २४ ॥

जे घेण्यासारखे आहे तेच घ्यावे, जे घेण्यासारखे नाही ते सोडून द्यावे; उंच आणि हीन यांतील भेद ओळखणे, यालाच ज्ञान असे म्हणतात.

घेव ये तेंचि घ्यावें । घेव न ये तें सोंडावें । उंच नीच वोळखावें । त्या नाव ज्ञान ॥ २४ ॥

One should take only what is worth taking, and let go of what is not worth taking; to recognize the difference between the high and the low — that alone is called true knowledge.

संसारसांतेस आले । येक लाभें अमर जाले । येक ते करंटे ठकले । मुदल गेलें ॥ २५ ॥

संसाररूपी जत्रेत सर्वजण आले खरे, पण त्यातील काहीजण लाभ मिळवून अमर झाले, तर काही करंटे मात्र मूळ भांडवलही गमावून बसले.

संसारसांतेस आले । येक लाभें अमर जाले । येक ते करंटे ठकले । मुदल गेलें ॥ २५ ॥

All alike came to this fair called worldly life; but some, through their gain, attained the immortal, while others, luckless, were cheated and lost even their original capital.

जाणत्यानें ऐसें न करावें । सार तेंचि शोधून घ्यावें । असार तें जाणोन त्यागावें । वमक जैसें ॥ २६ ॥

शहाण्या माणसाने असे करू नये; त्याने सार तेवढेच शोधून घ्यावे आणि असार जाणून, ओकारीसारखेच त्यागावे.

जाणत्यानें ऐसें न करावें । सार तेंचि शोधून घ्यावें । असार तें जाणोन त्यागावें । वमक जैसें ॥ २६ ॥

A wise person should not act this way; he should search out and take only the essential, and knowingly reject the non-essential, casting it away like vomit.

तें वमक करी प्राशन । तरी तें स्वानाचें लक्षण । तेथें सुचिस्मंत ब्राह्मण । काय करी ॥ २७ ॥

जो ती ओकारीच पुन्हा प्राशन करतो, ते कुत्र्याचेच लक्षण होय; अशा ठिकाणी शुचिर्भूत ब्राह्मण काय करणार?

तें वमक करी प्राशन । तरी तें स्वानाचें लक्षण । तेथें सुचिस्मंत ब्राह्मण । काय करी ॥ २७ ॥

Whoever drinks back that very vomit shows the nature of a dog; in such a case, what can even a scrupulously pure Brahmin do about it?

जेहिं जैसें संचित केलें । तयास तैसेंचि घडलें । जें अभ्यासीं पडोन जडलें । तें तों सुटेना ॥ २८ ॥

ज्याने जसे संचित (कर्म) केले, त्याला तसेच घडते; आणि जे सवयीत रुजून बसले आहे, ते सहजासहजी सुटत नाही.

जेहिं जैसें संचित केलें । तयास तैसेंचि घडलें । जें अभ्यासीं पडोन जडलें । तें तों सुटेना ॥ २८ ॥

As one has accumulated one's past deeds, so it comes to pass for that person; and whatever has become deeply fixed through habit does not easily let go.

येक दिव्यान्नें भक्षिती । येक विष्ठा सावडिती । आपुल्या वडिलांचा घेती । साभिमान ॥ २९ ॥

कोणी दिव्य अन्न सेवन करतात, तर कोणी विष्ठाही उचलतात; प्रत्येकजण आपापल्या पूर्वजांच्या सवयीचाच अभिमानाने अवलंब करतो.

येक दिव्यान्नें भक्षिती । येक विष्ठा सावडिती । आपुल्या वडिलांचा घेती । साभिमान ॥ २९ ॥

Some feast on divine food, while others go on gathering filth; each one proudly follows the very habit inherited from his own forefathers.

असो विवेकेविण । बोलणें तितुका सीण । कोणीयेकें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥ ३० ॥

असो, विवेकाशिवाय जितके बोलणे होते तितका केवळ शीणच होय; म्हणून कोणीही श्रवण-मनन पुन्हापुन्हा करतच राहावे.

असो विवेकेविण । बोलणें तितुका सीण । कोणीयेकें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥ ३० ॥

Well then, all talk without discernment is mere useless exertion; therefore let everyone continue, again and again, with listening and reflection.