मूर्ख येकदेसी होतो । चतुर सर्वत्र पाहातो । जैसा बहुधा होऊन भोगितो । नाना सुखें ॥ १ ॥

मूर्ख माणूस एकाच ठिकाणी अडकून राहतो, तर चतुर माणूस सर्वत्र पाहतो. तो जणू अनेक रूपें धारण करून नाना प्रकारची सुखें भोगतो.

मूर्ख येकदेसी होतो । चतुर सर्वत्र पाहातो । जैसा बहुधा होऊन भोगितो । नाना सुखें ॥ १ ॥

A fool remains confined to just one place or view, while a wise person sees comprehensively, everywhere. As though taking on many forms at once, he enjoys all kinds of happiness.

तोचि अंतरात्मा महंत । तो कां होईल संकोचित । प्रशस्त जाणता समस्त । विख्यात योगी ॥ २ ॥

तोच अंतरात्मा असणारा महंत हा संकुचित कसा राहील? तो व्यापक, सर्वज्ञ आणि विख्यात असा योगी असतो.

तोचि अंतरात्मा महंत । तो कां होईल संकोचित । प्रशस्त जाणता समस्त । विख्यात योगी ॥ २ ॥

How could such a Mahant, who is himself the universal inner Self, ever remain narrow or confined? He is expansive, all-knowing, and a renowned yogi.

कर्ता भोक्ता तत्वता । भूमंडळीं सर्व सत्ता । त्यावेगळा त्यास ज्ञाता । पाहेसा कवणु ॥ ३ ॥

खरें तर तोच कर्ता व भोक्ता आहे; या भूमंडळावरील सर्व सत्ता त्याचीच आहे. त्याच्याशिवाय त्याला जाणणारा दुसरा कोण असणार?

कर्ता भोक्ता तत्वता । भूमंडळीं सर्व सत्ता । त्यावेगळा त्यास ज्ञाता । पाहेसा कवणु ॥ ३ ॥

In truth, he alone is the doer and enjoyer; all authority upon this earth belongs to him. Apart from him, who else could there be to truly know him?

ऐसें महंते असावें । सर्व सार शोधून घ्यावें । पाहों जातां न सांपडावें । येकायेकी ॥ ४ ॥

महंतानें असेंच असावें — सर्वांतील सार शोधून घ्यावें, आणि तरीही त्याला शोधायला गेलें असतां तो सहजासहजी सांपडूं नये.

ऐसें महंते असावें । सर्व सार शोधून घ्यावें । पाहों जातां न सांपडावें । येकायेकी ॥ ४ ॥

A Mahant should be exactly like this — seeking out and gathering the essence from everything, and yet, when someone goes looking for him, he should not be easily found.

कीर्तिरूपें उदंड ख्यात । जाणती लहान थोर समस्त । वेश पाहातां शाश्वत । येकचि नाहीं ॥ ५ ॥

त्याची कीर्ति सर्वदूर पसरलेली असते; लहानथोर सर्वजण त्याला ओळखतात. पण त्याचा वेष पाहूं गेलें, तर तो एकच, कायमचा असा नसतो.

कीर्तिरूपें उदंड ख्यात । जाणती लहान थोर समस्त । वेश पाहातां शाश्वत । येकचि नाहीं ॥ ५ ॥

His fame spreads far and wide; both the humble and the great all know of him. Yet if one looks for his outward form, there is no single, fixed appearance to be found.

प्रगट कीर्ति ते ढळेना । बहुत जनास कळेना । पाहों जातां आडळेना । काये कैसें ॥ ६ ॥

त्याची कीर्ति उघडपणें पसरलेली असूनही ती कमी होत नाहीं, तरी पुष्कळांना तो नीट कळत नाहीं. तो नेमका काय आणि कसा आहे, हें शोधूनही सांपडत नाहीं.

प्रगट कीर्ति ते ढळेना । बहुत जनास कळेना । पाहों जातां आडळेना । काये कैसें ॥ ६ ॥

Even though his fame is openly spread and never fades, most people still do not truly understand him. However much one searches, one cannot discover exactly what or how he is.

वेषभूषण ते दूषण । कीर्तिभूषण तें भूषण । चाळणेविण येक क्षण । जाऊंच नेदी ॥ ७ ॥

बाह्य वेषभूषा हें त्याला दूषणच वाटतें; खरें भूषण म्हणजे सत्कीर्ति. तो आत्मपरीक्षणाविना एकही क्षण वायां जाऊं देत नाहीं.

वेषभूषण ते दूषण । कीर्तिभूषण तें भूषण । चाळणेविण येक क्षण । जाऊंच नेदी ॥ ७ ॥

Outward dress and ornamentation seem to him a flaw; the true ornament is a good name and reputation. He never lets even a single moment pass without self-examination and discipline.

त्यागी वोळखीचे जन । सर्वकाळ नित्य नूतन । लोक शोधून पाहाती मन । परी इच्छा दिसेना ॥ ८ ॥

तो ओळखीच्या लोकांचाही त्याग करतो, आणि सर्वकाळ नित्यनूतन असा राहतो. लोक त्याचें मन शोधून पाहतात, पण त्यांत कोठेंच इच्छा दिसत नाहीं.

त्यागी वोळखीचे जन । सर्वकाळ नित्य नूतन । लोक शोधून पाहाती मन । परी इच्छा दिसेना ॥ ८ ॥

He does not cling even to those he knows well, and remains ever fresh and new at all times. People try their best to probe his mind, but they can find no trace of desire in it anywhere.

पुर्तें कोणाकडे पाहेना । पुर्तें कोणासीं बोलेना । पुर्तें येके स्थळीं राहेना । उठोन जातो ॥ ९ ॥

तो कोणाकडे पुरतेपणीं पाहात नाहीं, कोणाशी पुरतेपणीं बोलत नाहीं, आणि एका जागी पुरता स्थिरही राहत नाहीं — तो उठून निघून जातो.

पुर्तें कोणाकडे पाहेना । पुर्तें कोणासीं बोलेना । पुर्तें येके स्थळीं राहेना । उठोन जातो ॥ ९ ॥

He does not fix his full gaze on anyone, nor does he ever speak completely with anyone, nor does he stay fully settled in any one place — he simply gets up and moves on.

जातें स्थळ तें सांगेना । सांगितलें तेथें तरी जायेना । आपुली स्थिति अनुमाना । येवोंच जेदी ॥ १० ॥

तो कोठें जाणार, हें कधीं सांगत नाहीं; आणि सांगितलेल्या ठिकाणींही तो जात नाहीं. आपली खरी स्थिति तो कोणाच्याही अंदाजांत येऊंच देत नाहीं.

जातें स्थळ तें सांगेना । सांगितलें तेथें तरी जायेना । आपुली स्थिति अनुमाना । येवोंच जेदी ॥ १० ॥

He never tells where he is going, and even if he does mention a place, he does not actually go there. He never lets his true state be guessed or inferred by anyone.

लोकीं केलें तें चुकावी । लोकीं भाविलें तें उलथवी । लोकीं तर्किलें तें दावी । निर्फल करूनी ॥ ११ ॥

लोकांनी ठरवलेलें तो चुकवतो, लोकांनी गृहीत धरलेलें तो उलथून टाकतो, आणि लोकांनी केलेला तर्क तो खोटा ठरवून निष्फळ करतो.

लोकीं केलें तें चुकावी । लोकीं भाविलें तें उलथवी । लोकीं तर्किलें तें दावी । निर्फल करूनी ॥ ११ ॥

Whatever people plan, he manages to evade; whatever people assume, he overturns; and whatever people guess about him, he proves wrong, rendering it futile.

लोकांस पाह्याचा आदर । तेथें याचा अनादर । लोक सर्वकाळ तत्पर । तेथें याची अनिछ्या ॥ १२ ॥

लोकांना ज्या गोष्टीचें कौतुक, आदर वाटतो, त्याविषयीं यालाच अनादर असतो. लोक सदैव ज्यासाठीं उत्सुक असतात, तेथें यालाच अनिच्छा असते.

लोकांस पाह्याचा आदर । तेथें याचा अनादर । लोक सर्वकाळ तत्पर । तेथें याची अनिछ्या ॥ १२ ॥

Where people feel eager admiration and respect, he shows indifference; where people are always eager and ready, he shows only reluctance.

एवं कल्पितां कल्पेना । न तर्कितांहि तर्केना । कदपी भावितां भावेना । योगेश्वर ॥ १३ ॥

अशा रीतीनें, कितीही कल्पना केली तरी तो कल्पनेंत येत नाहीं, तर्क केला तरी तर्कानें कळत नाहीं, आणि कितीही भावना केली तरी तो योगेश्वर भावनेंतही मावत नाहीं.

एवं कल्पितां कल्पेना । न तर्कितांहि तर्केना । कदपी भावितां भावेना । योगेश्वर ॥ १३ ॥

Thus, however much one tries to imagine him, he escapes all imagination; however much one tries to reason him out, he escapes all reasoning; and however much one tries to conceive of him, this Lord of Yoga can never be truly conceived.

ऐसें अंतर सांपडेना । शरीर ठाईं पडेना । क्षणयेक विशंभेना । कथाकीर्तन ॥ १४ ॥

त्याचें अंतरंग सांपडत नाहीं आणि त्याचें शरीरही एका ठिकाणीं स्थिर राहत नाहीं. तरीही कथाकीर्तनाची आवड तो एक क्षणभरही विसंबत नाहीं.

ऐसें अंतर सांपडेना । शरीर ठाईं पडेना । क्षणयेक विशंभेना । कथाकीर्तन ॥ १४ ॥

His inner nature cannot be grasped, and his body never settles in one place. Yet not for a single moment does he neglect his devotion to sacred discourse and the singing of God's glory.

लोक संकल्प विकल्प करिती । ते अवघेचि निर्फळ होती । जनाची जना लाजवी वृत्ति । तेव्हां योगेश्वर ॥ १५ ॥

लोक त्याच्याविषयीं नाना संकल्प-विकल्प करतात, पण ते सगळे निष्फळ ठरतात. लोकांचीच वृत्ति लोकांसमोर फजित होते, तेव्हांच तो खरा योगेश्वर ठरतो.

लोक संकल्प विकल्प करिती । ते अवघेचि निर्फळ होती । जनाची जना लाजवी वृत्ति । तेव्हां योगेश्वर ॥ १५ ॥

People make all sorts of plans and speculations about him, but every one of them proves futile. When people's own assumptions are thus shown up and shamed before others, that is when he truly proves himself a Lord of Yoga.

बहुतीं शोधून पाहिलें । बहुतांच्या मनास आलें । तरी मग जाणावें साधिलें । महत्कृत्य ॥ १६ ॥

अनेकांनी त्याचा नीट शोध घेतला आणि अनेकांच्या मनाला तें पटलें, तरच तें महत्कार्य साधलें असें समजावें.

बहुतीं शोधून पाहिलें । बहुतांच्या मनास आलें । तरी मग जाणावें साधिलें । महत्कृत्य ॥ १६ ॥

Only when many people have thoroughly examined him and, after doing so, come to accept him in their hearts, should one consider that a truly great achievement has been accomplished.

अखंड येकां सेवावा । अभ्यासचि करीत जावा । काळ सार्थकचि करावा । जनासहित ॥ १७ ॥

अखंडपणें एका परमेश्वराचीच सेवा करावी, त्याचा नित्य अभ्यास करीत राहावें, आणि जनांसहित आपला काळ सार्थकी लावावा.

अखंड येकां सेवावा । अभ्यासचि करीत जावा । काळ सार्थकचि करावा । जनासहित ॥ १७ ॥

One should serve the One God unceasingly, continually pursuing this practice, and thereby make good use of one's time, together with all people.

उत्तम गुण तितुले घ्यावे । घेऊन जनास सिकवावे । उदंड समुदाये करावे । परी गुप्तरूपें ॥ १८ ॥

जितके उत्तम गुण असतील तितके अंगीं बाणवावे, आणि ते इतरांनाही शिकवावे. मोठमोठे समुदाय जमवावेत, पण तें सारें गुप्तपणें करावें.

उत्तम गुण तितुले घ्यावे । घेऊन जनास सिकवावे । उदंड समुदाये करावे । परी गुप्तरूपें ॥ १८ ॥

One should acquire as many good qualities as possible, and, having acquired them, teach them to others. One should gather large numbers of people around good practice, but do so quietly, without any show.

अखंड कामाची लगबग । उपासनेस लावावें जग । लोक समजोन मग । आज्ञा इछिती ॥ १९ ॥

सतत चांगल्या कामांची लगबग ठेवावी आणि जगाला उपासनेला लावावें. मग लोकही समजून घेऊन त्याची आज्ञा घेण्याची इच्छा धरतात.

अखंड कामाची लगबग । उपासनेस लावावें जग । लोक समजोन मग । आज्ञा इछिती ॥ १९ ॥

One should keep constantly busy with good work and engage the world in spiritual practice. Then people, coming to understand his worth, themselves begin to seek his guidance.

आधीं कष्ट मग फळ । कष्टचि नाहीं तें निर्फळ । साक्षेपेंविण केवळ । वृथापुष्ट ॥ २० ॥

आधीं कष्ट करावे, मगच फळ मिळतें. कष्टच केले नाहींत, तर तें निष्फळ ठरतें. साक्षेपाशिवाय केलेलें कार्य केवळ व्यर्थ डामडौल ठरतें.

आधीं कष्ट मग फळ । कष्टचि नाहीं तें निर्फळ । साक्षेपेंविण केवळ । वृथापुष्ट ॥ २० ॥

First comes effort, and only then the fruit; without effort, nothing bears fruit at all. Anything done without sincere diligence is merely an empty, pointless show.

लोक बहुत शोधावे । त्यांचे अधिकार जाणावे । जाणजाणोन धरावे । जवळी दुरी ॥ २१ ॥

पुष्कळ लोकांची पारख करावी, त्यांचा अधिकार (पात्रता) जाणून घ्यावा, आणि तें जाणूनच कोणाला जवळ ठेवावें व कोणाला दूर ठेवावें हें ठरवावें.

लोक बहुत शोधावे । त्यांचे अधिकार जाणावे । जाणजाणोन धरावे । जवळी दुरी ॥ २१ ॥

One should carefully examine many people and come to know each one's capacity and fitness, and only on that basis decide whom to keep close and whom to keep at a distance.

अधिकारपरत्वें कार्य होतें । अधिकार नस्तां वेर्थ जातें । जाणोनि शोधावीं चित्तें । नाना प्रकारें ॥ २२ ॥

प्रत्येकाच्या अधिकाराप्रमाणेंच काम साधतें; अधिकार नसेल तर तें वायां जातें. म्हणून नाना प्रकारें, समजून-उमजून लोकांची मनें पारखून घ्यावींत.

अधिकारपरत्वें कार्य होतें । अधिकार नस्तां वेर्थ जातें । जाणोनि शोधावीं चित्तें । नाना प्रकारें ॥ २२ ॥

A task succeeds only in accordance with a person's fitness; without that fitness, it comes to nothing. One should therefore examine people's minds thoroughly, with understanding, in various ways.

अधिकार पाहोन कार्य सांगणें । साक्षेप पाहोन विश्वास धरणें । आपला मगज राखणें । कांहीतरी ॥ २३ ॥

अधिकार पाहूनच कोणाला काम सांगावें, आणि त्याचा साक्षेप पाहूनच त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. पण आपलें स्वतःचें सार मात्र थोडेंतरी राखून ठेवावें.

अधिकार पाहोन कार्य सांगणें । साक्षेप पाहोन विश्वास धरणें । आपला मगज राखणें । कांहीतरी ॥ २३ ॥

One should assign a task only after judging a person's fitness, and place trust only after seeing their sincere diligence. Yet one should still keep some part of one's own inner substance held back, not fully revealed.

हें प्रचितीचें बोलिलें । आधीं केलें मग सांगितलें । मानेल तरी पाहिजे घेतलें । कोणीयेकें ॥ २४ ॥

हें सर्व प्रत्यक्ष अनुभवावरून सांगितलें आहे — आधी स्वतः आचरून मग सांगितलें आहे. तें पटलें तर कोणीही तें स्वीकारावें.

हें प्रचितीचें बोलिलें । आधीं केलें मग सांगितलें । मानेल तरी पाहिजे घेतलें । कोणीयेकें ॥ २४ ॥

All this has been said from direct personal experience — it was first practiced and only then spoken of. Whoever finds it convincing should take it up for themselves.

महंतें महंत करावे । युक्तिबुद्धीनें भरावे । जाणते करून विखरावे । नाना देसीं ॥ २५ ॥

महंतानें दुसरे महंत घडवावेत, त्यांना युक्ति-बुद्धीनें परिपूर्ण करावें, आणि असे जाणते लोक घडवून त्यांना नाना देशांत पाठवून द्यावें.

महंतें महंत करावे । युक्तिबुद्धीनें भरावे । जाणते करून विखरावे । नाना देसीं ॥ २५ ॥

A Mahant should shape other Mahants in turn, filling them with skill and wisdom, and then, having made them wise, send them out to spread across many different lands.