येक निश्चळ येक चंचळ । चंचळीं गुंतलें सकळ । निश्चळ तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ १ ॥

एक निश्चळ आहे आणि एक चंचळ आहे; सारे काही चंचळात गुंतलेले आहे, तर निश्चळ ते जसेच्या तसे निश्चळच राहते.

येक निश्चळ येक चंचळ । चंचळीं गुंतलें सकळ । निश्चळ तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ १ ॥

There is one that is unmoving and one that is moving; everything is entangled in the moving, while the unmoving remains just as it is, unmoving.

पाहे निश्चळाचा विवेक । ऐसा लक्षांमधें येक । निश्चळाऐसा निश्चयात्मक । निश्चळचि तो ॥ २ ॥

निश्चळाचा विवेक करून पाहणारा लाखांत एखादाच असतो; जो निश्चळासारखाच निश्चयी बनतो, तोच खरोखर निश्चळ होय.

पाहे निश्चळाचा विवेक । ऐसा लक्षांमधें येक । निश्चळाऐसा निश्चयात्मक । निश्चळचि तो ॥ २ ॥

One who examines and discerns the unmoving is rare, one in a hundred thousand; whoever becomes as firmly resolved as the unmoving itself, truly becomes the unmoving.

या निश्चळाच्या गोष्टी सांगती । पुन्हां चंचळाकडे धांवती । चंचळचक्रीं निघोन जाती । ऐसे थोडे ॥ ३ ॥

निश्चळाच्या गोष्टी सांगणारेही पुन्हा चंचळाकडेच धावतात; चंचळाच्या चक्रातून खरोखर निसटणारे फार थोडे असतात.

या निश्चळाच्या गोष्टी सांगती । पुन्हां चंचळाकडे धांवती । चंचळचक्रीं निघोन जाती । ऐसे थोडे ॥ ३ ॥

Even those who speak of the unmoving run right back toward the moving world; very few indeed manage to break free from the wheel of change.

चंचळीं चंचळ जन्मलें । चंचळाचि मधें वाढलें । अवघें चंचळचि बिंबलें । जन्मवरी ॥ ४ ॥

चंचळातच चंचळाचा जन्म होतो, चंचळातच त्याची वाढ होते; जन्मापासूनच सारे काही चंचळाचेच प्रतिबिंब असते.

चंचळीं चंचळ जन्मलें । चंचळाचि मधें वाढलें । अवघें चंचळचि बिंबलें । जन्मवरी ॥ ४ ॥

Within the moving, the moving itself is born and within the moving it grows up; from birth onward, everything reflected is nothing but the moving.

पृथ्वी अवघी चंचळाकडे । करणें तितुकें चंचळीं घडे । चंचळ सांडून निश्चळीं पवाडे । ऐसा कैंचा ॥ ५ ॥

सारी पृथ्वी चंचळाकडेच झुकलेली आहे, जे काही केले जाते ते चंचळातच घडते; चंचळ सोडून निश्चळात स्थिरावणारा कोठे सापडणार?

पृथ्वी अवघी चंचळाकडे । करणें तितुकें चंचळीं घडे । चंचळ सांडून निश्चळीं पवाडे । ऐसा कैंचा ॥ ५ ॥

The whole world leans only toward the moving; whatever is done, is done within the moving; where will you find one who abandons the moving and takes his stand in the unmoving?

चंचळ कांहीं निश्चळेना । निश्चळ कदापी चळेना । नित्यानित्यविवेकें जना । उमजे कांहीं ॥ ६ ॥

चंचळ कधीच निश्चळ होत नाही, आणि निश्चळ कधीच चळत नाही; नित्य-अनित्य विवेकानेच लोकांना यातले काहीतरी उमगते.

चंचळ कांहीं निश्चळेना । निश्चळ कदापी चळेना । नित्यानित्यविवेकें जना । उमजे कांहीं ॥ ६ ॥

The moving never becomes the unmoving, and the unmoving never moves; only through discerning the eternal from the non-eternal do people come to understand any of this.

कांहीं उमजलें तरी नुमजे । कांहीं समजलें तरी न समजे । कांहीं बुझे तरी निर्बुजे । किंचित मात्र ॥ ७ ॥

काही उमगले तरी खरे उमगत नाही, काही समजले तरी खरे समजत नाही, काही उलगडले तरी थोडेसेच उलगडते.

कांहीं उमजलें तरी नुमजे । कांहीं समजलें तरी न समजे । कांहीं बुझे तरी निर्बुजे । किंचित मात्र ॥ ७ ॥

Even what seems understood is not truly understood; even what seems grasped is not truly grasped; even what seems clarified is clarified only a little.

संदेह अनुमान आणी भ्रम । अवघा चंचळामधें श्रम । निश्चळीं कदा नाहीं वर्म । समजलें पाहिजे ॥ ८ ॥

संदेह, अनुमान आणि भ्रम हे सारे श्रम चंचळातच असतात; निश्चळामध्ये असे कसलेही वर्म कधीच नसते, हे समजून घेतले पाहिजे.

संदेह अनुमान आणी भ्रम । अवघा चंचळामधें श्रम । निश्चळीं कदा नाहीं वर्म । समजलें पाहिजे ॥ ८ ॥

Doubt, inference and delusion — all this turmoil belongs only to the realm of the moving; one must understand that in the unmoving there is never any such matter at all.

चंचळाकरी तितुकी माया । माईक जाले विलया । लहान थोर म्हणावया । कार्य नाहीं ॥ ९ ॥

जितके काही चंचळामुळे घडते ती सारी माया आहे, आणि ती मायिकच लयाला जाणार आहे; तिच्यात लहान-मोठे म्हणण्याचे काहीच प्रयोजन नाही.

चंचळाकरी तितुकी माया । माईक जाले विलया । लहान थोर म्हणावया । कार्य नाहीं ॥ ९ ॥

Whatever is brought about by the moving is all maya, and being illusory it is destined to dissolve away; there is no purpose in calling any part of it small or great.

सगट माया विस्तारली । अष्टधा प्रकृति फांपावली । चित्रविचित्र विकारली । नाना रूपें ॥ १० ॥

सगळी माया विस्तारली, अष्टधा प्रकृती फोफावली, आणि ती नाना रूपांनी चित्रविचित्र प्रकारे विकारास पावली.

सगट माया विस्तारली । अष्टधा प्रकृति फांपावली । चित्रविचित्र विकारली । नाना रूपें ॥ १० ॥

The whole of maya spread out, the eightfold Prakriti expanded, and it took on countless strange and varied transformations in myriad forms.

नाना उत्पत्ती नाना विकार । नाना प्राणी लाहान थोर । नाना पदार्थ मकार । नाना रूपें ॥ ११ ॥

नाना प्रकारच्या उत्पत्ती, नाना विकार, लहान-मोठे नाना प्राणी, आणि नाना पदार्थ नाना रूपांनी निर्माण झाले.

नाना उत्पत्ती नाना विकार । नाना प्राणी लाहान थोर । नाना पदार्थ मकार । नाना रूपें ॥ ११ ॥

Manifold creations, manifold transformations, creatures great and small of every kind, and objects of every sort arose in countless forms.

विकारवंत विकारलें । सूक्ष्म जडत्वा आलें । अमर्याद दिसों लागलें । कांहींचाबाहीं ॥ १२ ॥

जे विकारशील होते ते विकारास पावले, सूक्ष्म असलेले जडत्वाला आले, आणि हे सारे अमर्याद, अनियंत्रित असे दिसू लागले.

विकारवंत विकारलें । सूक्ष्म जडत्वा आलें । अमर्याद दिसों लागलें । कांहींचाबाहीं ॥ १२ ॥

What was subject to change underwent change; the subtle turned into the gross; and all this began to appear boundless, without any limit or restraint.

मग नाना शरीरें निर्माण जालीं । नाना नामाभिधानें ठेविलीं । भाषा परत्वें कळों आलीं । काहीं कांहीं ॥ १३ ॥

मग नाना प्रकारची शरीरे निर्माण झाली, त्यांना नाना नावे ठेवली गेली, आणि निरनिराळ्या भाषांप्रमाणे ती थोडी थोडी कळू लागली.

मग नाना शरीरें निर्माण जालीं । नाना नामाभिधानें ठेविलीं । भाषा परत्वें कळों आलीं । काहीं कांहीं ॥ १३ ॥

Then bodies of many kinds came into being, they were given many different names, and according to their different languages, these became known bit by bit.

मग नाना रीति नाना दंडक । आचार येकाहून येक । वर्तों लागले सकळ लोक । लोकाचारें ॥ १४ ॥

मग नाना रीती, नाना नियम आणि एकाहून एक भिन्न आचार निर्माण झाले, आणि सर्व लोक आपापल्या लोकाचाराप्रमाणे वागू लागले.

मग नाना रीति नाना दंडक । आचार येकाहून येक । वर्तों लागले सकळ लोक । लोकाचारें ॥ १४ ॥

Then many customs, many codes, and practices differing from one another arose, and all people began to conduct themselves according to their own local customs.

अष्टधा प्रकृतीचीं शरीरें । निर्माण जालीं लाहानथोरें । पुढें आपुलाल्या प्रकारें । वर्तों लागती ॥ १५ ॥

अष्टधा प्रकृतीपासून लहान-मोठी शरीरे निर्माण झाली, आणि पुढे ती आपापल्या स्वभावाप्रमाणे वागू लागली.

अष्टधा प्रकृतीचीं शरीरें । निर्माण जालीं लाहानथोरें । पुढें आपुलाल्या प्रकारें । वर्तों लागती ॥ १५ ॥

From the eightfold Prakriti, bodies great and small came into being, and thereafter each began to behave according to its own nature.

नाना मत्तें निर्माण जालीं । नाना पाषांडें वाढलीं । नाना प्रकारीचीं उठिलीं ॥ नाना बंडें ॥ १६ ॥

नाना मते निर्माण झाली, नाना पाखंड वाढली, आणि नाना प्रकारची बंडे उठली.

नाना मत्तें निर्माण जालीं । नाना पाषांडें वाढलीं । नाना प्रकारीचीं उठिलीं ॥ नाना बंडें ॥ १६ ॥

Countless doctrines arose, countless heresies grew, and disturbances of every kind sprang up.

जैसा प्रवाह पडिला । तैसाच लोक चालिला । कोण वारील कोणाला । येक नाहीं ॥ १७ ॥

जसा प्रवाह वाहू लागला तसाच लोक त्यामागे चालू लागले; कोणी कोणाला अडवावे असे कोणी उरलेच नाही.

जैसा प्रवाह पडिला । तैसाच लोक चालिला । कोण वारील कोणाला । येक नाहीं ॥ १७ ॥

As the current happened to flow, so the people simply followed it; there is not a single one who can restrain another.

पृथ्वीचा जाला गळांठा । येकाहून येक मोठा । कोण खरा कोण खोटा । कोण जाणे ॥ १८ ॥

पृथ्वीवर एकाहून एक मोठे दावा करणाऱ्यांचा गोंधळ माजला; कोण खरा आणि कोण खोटा हे कोणालाच कळेनासे झाले.

पृथ्वीचा जाला गळांठा । येकाहून येक मोठा । कोण खरा कोण खोटा । कोण जाणे ॥ १८ ॥

The world became crowded with one claimant greater than the next; who is genuine and who is false, no one can any longer tell.

आचार बहुकाचेंत पडिला । कित्येक पोटासाठीं बुडाला । अवघा वरपंगचि जाला । साभिमानें ॥ १९ ॥

आचार अनेक तर्‍हांत विभागला गेला, कित्येक जण केवळ पोटासाठी त्यात बुडाले, आणि अभिमानाने सारे काही वरपांगी, दिखाऊ बनले.

आचार बहुकाचेंत पडिला । कित्येक पोटासाठीं बुडाला । अवघा वरपंगचि जाला । साभिमानें ॥ १९ ॥

Conduct fragmented into countless varieties; many sank into it merely for their livelihood, and out of pride, the whole thing became mere outward show.

देव जाले उदंड । देवांचें मांडलें भंड । भूतादेवतांचें थोतांड । येकचि जालें ॥ २० ॥

देव अगणित झाले, देवांचा तमाशा मांडला गेला, आणि भूतेखेतें आणि देवता यांचा एकच गोंधळ बनला.

देव जाले उदंड । देवांचें मांडलें भंड । भूतादेवतांचें थोतांड । येकचि जालें ॥ २० ॥

Gods multiplied without limit, a whole circus was made of the gods, and spirits, ghosts and deities were all jumbled into one confused mass.

मुख्य देव तो कळेना । काशास कांहींच मिळेना । येकास येक वळेना । अनावर ॥ २१ ॥

मुख्य देव कोण हेच कळेना, कशाचा कशाशी मेळ बसेना, आणि एक दुसऱ्याला वळत नाही, सारे अनावर झाले.

मुख्य देव तो कळेना । काशास कांहींच मिळेना । येकास येक वळेना । अनावर ॥ २१ ॥

No one could tell which was the true, principal God; nothing matched anything else, and no one thing would yield to another — it all became unmanageable.

ऐसा नासला विचार । कोण पाहातो सारासार । कैचा लहान कैंचा थोर । कळेचिना ॥ २२ ॥

अशा प्रकारे विचारच बिघडून गेला; सार-असार कोण पाहतो? काय लहान काय मोठे तेच कळेनासे झाले.

ऐसा नासला विचार । कोण पाहातो सारासार । कैचा लहान कैंचा थोर । कळेचिना ॥ २२ ॥

In this way discernment itself broke down; who is there to weigh the essential against the non-essential? What is small and what is great, no one can tell any more.

शास्त्रांचा बाजार भरला । देवांचा गल्बला जाला । लोक कामनेच्या व्रताला । झोंबोन पडती ॥ २३ ॥

शास्त्रांचा बाजार भरला, देवांची गर्दी झाली, आणि लोक आपापल्या इच्छापूर्तीच्या व्रतांना झोंबून पडले.

शास्त्रांचा बाजार भरला । देवांचा गल्बला जाला । लोक कामनेच्या व्रताला । झोंबोन पडती ॥ २३ ॥

A marketplace of scriptures sprang up, a din of gods arose, and people threw themselves headlong into vows meant only to satisfy their own desires.

ऐसें अवघें नासलें । सत्यासत्य हारपलें । अवघें अनायेक जालें । चहूंकडे ॥ २४ ॥

अशा प्रकारे सारे काही बिघडून गेले, सत्य-असत्याचा भेद हरवला, आणि चोहीकडे सगळा अव्यवस्थित गोंधळ माजला.

ऐसें अवघें नासलें । सत्यासत्य हारपलें । अवघें अनायेक जालें । चहूंकडे ॥ २४ ॥

In this way everything was spoiled, the distinction between true and false was lost, and utter confusion and disorder prevailed on every side.

मतामतांचा गल्बला । कोणी पुसेना कोणाला । जो जे मतीं सांपडला । तयास तेंचि थोर ॥ २५ ॥

मतामतांची एकच गर्दी उसळली, कोणी कोणाला विचारीना; जो ज्या मतात सापडला त्याला तेच मत श्रेष्ठ वाटू लागले.

मतामतांचा गल्बला । कोणी पुसेना कोणाला । जो जे मतीं सांपडला । तयास तेंचि थोर ॥ २५ ॥

A great clamor of conflicting opinions arose, and no one would ask or consult another; whoever fell into a particular opinion, to him that alone seemed supreme.

असत्याचा अभिमान । तेणें पाविजे पतन । म्हणोनियां ज्ञाते जन । सत्य शोधिती ॥ २६ ॥

असत्याचा अभिमान बाळगल्याने अधःपतन घडते; म्हणून जाणते लोक नेहमी सत्याचाच शोध घेतात.

असत्याचा अभिमान । तेणें पाविजे पतन । म्हणोनियां ज्ञाते जन । सत्य शोधिती ॥ २६ ॥

Pride in falsehood leads only to downfall; therefore the wise, discerning people always seek out the truth alone.

लोक वर्तती सकळ । तें ज्ञात्यास करतळामळ । आतां एइका केवळ । विवेकी हो ॥ २७ ॥

सामान्य लोक कसे वागतात हे ज्ञात्याला हातावरील आवळ्याइतके स्पष्ट दिसते; आता हे विवेकी श्रोत्यांनी नीट ऐकावे.

लोक वर्तती सकळ । तें ज्ञात्यास करतळामळ । आतां एइका केवळ । विवेकी हो ॥ २७ ॥

How ordinary people conduct themselves is as plain to the wise as an amla fruit held in the palm; now let the discerning listen carefully to what follows.

लोक कोण्या पंथें जाती । आणि कोण्या देवास भजती । ऐसी हे रोकडी प्रचिती । सावध ऐका ॥ २८ ॥

लोक कोणत्या पंथाने जातात आणि कोणत्या देवाला भजतात, याची ही प्रत्यक्ष अनुभवाची गोष्ट सावध होऊन ऐका.

लोक कोण्या पंथें जाती । आणि कोण्या देवास भजती । ऐसी हे रोकडी प्रचिती । सावध ऐका ॥ २८ ॥

Which path people follow, and which god they worship — this plain, verifiable account should be heard with full attention.

मृत्तिका धातु पाषाणादिक । ऐसिया प्रतिमा अनेक । बहुतेक लोकांचा दंडक । प्रतिमादेवीं ॥ २९ ॥

माती, धातू, दगड आदींच्या अशा अनेक प्रतिमा असतात; बहुतेक लोकांचा नियम या मूर्तिरूप देवांची पूजा करण्याचाच असतो.

मृत्तिका धातु पाषाणादिक । ऐसिया प्रतिमा अनेक । बहुतेक लोकांचा दंडक । प्रतिमादेवीं ॥ २९ ॥

There are countless images made of clay, metal, stone and the like; the common rule for most people is to worship these gods in the form of idols.

नाना देवांचे अवतार । चरित्रें ऐकती येक नर । जप ध्यान निरंतर । करिती पूजा ॥ ३० ॥

दुसरे काही लोक नाना देवांचे अवतार आणि त्यांची चरित्रे ऐकतात, आणि सतत जप, ध्यान व पूजा करत राहतात.

नाना देवांचे अवतार । चरित्रें ऐकती येक नर । जप ध्यान निरंतर । करिती पूजा ॥ ३० ॥

Others listen to the stories and deeds of the various divine incarnations, and continually engage in chanting, meditation and worship of them.

येक सकळांचा अंतरात्मा । विश्वीं वर्ते जो विश्वात्मा । द्रष्टा साक्षी ज्ञानात्मा । मानिती येक ॥ ३१ ॥

आणखी काहीजण सर्वांचा अंतरात्मा, विश्वात वावरणारा विश्वात्मा, द्रष्टा-साक्षी-ज्ञानात्मा यालाच देव मानतात.

येक सकळांचा अंतरात्मा । विश्वीं वर्ते जो विश्वात्मा । द्रष्टा साक्षी ज्ञानात्मा । मानिती येक ॥ ३१ ॥

Still others regard as God the indwelling Self of all, the Universal Self dwelling in the whole world, the Seer, the Witness, the Self of pure knowledge.

येक ते निर्मळ निश्चळ । कदापी नव्हेति चंचळ । अनन्यभावें केवळ । वस्तुच ते ॥ ३२ ॥

आणि काही जण त्या निर्मळ, निश्चळ, कधीच चंचळ न होणाऱ्या केवळ वस्तूलाच अनन्य भावाने मानतात.

येक ते निर्मळ निश्चळ । कदापी नव्हेति चंचळ । अनन्यभावें केवळ । वस्तुच ते ॥ ३२ ॥

And yet others hold with single-minded devotion only to that pure, unmoving Reality, which never becomes changeable at all.

येक नाना प्रतिमा । दुसरा अवतारमहिमा । तिसरा तो अंतरात्मा । चौथा तो निर्विकारी ॥ ३३ ॥

एक नाना प्रतिमांना मानतो, दुसरा अवतारांच्या महिम्याला मानतो, तिसरा अंतरात्म्याला मानतो, आणि चौथा त्या निर्विकारी तत्त्वाला मानतो.

येक नाना प्रतिमा । दुसरा अवतारमहिमा । तिसरा तो अंतरात्मा । चौथा तो निर्विकारी ॥ ३३ ॥

The first holds to various idols, the second to the glory of the divine incarnations, the third to the indwelling Self, and the fourth to that changeless, attributeless Reality.

ऐसे हे चत्वार देव । सृष्टीमधील स्वभाव । यावेगळा अंतर्भाव । कोठेंचि नाहीं ॥ ३४ ॥

असे हे चार प्रकारचे देव सृष्टीतील मानवी स्वभावानुसार आहेत; याव्यतिरिक्त अंतर्भाव कोठेच आढळत नाही.

ऐसे हे चत्वार देव । सृष्टीमधील स्वभाव । यावेगळा अंतर्भाव । कोठेंचि नाहीं ॥ ३४ ॥

Thus these four kinds of God correspond to the natural dispositions found within creation; beyond these, no other inner understanding is to be found anywhere.

अवघें येकचि मानिती । ते साक्ष देव जाणती । परंतु अष्टधा प्रकृति । वोळखिली पाहिजे ॥ ३५ ॥

जे हे सर्व एकच आहे असे मानतात ते साक्षी-देवाला जाणतात; पण त्याआधी अष्टधा प्रकृती नीट ओळखली पाहिजे.

अवघें येकचि मानिती । ते साक्ष देव जाणती । परंतु अष्टधा प्रकृति । वोळखिली पाहिजे ॥ ३५ ॥

Those who regard all these as ultimately one come to know the Witness-God; but for that, the eightfold Prakriti must first be properly recognized.

प्रकृतीमधील देव । तो प्रकृतीचा स्वभाव । भावातीत माहानभाव । विवेकें जाणावा ॥ ३६ ॥

प्रकृतीमधील (या तिन्ही प्रकारचा) देव हा प्रकृतीचाच एक स्वभाव आहे; त्या भावातीत महानुभावाला मात्र विवेकानेच जाणावे लागते.

प्रकृतीमधील देव । तो प्रकृतीचा स्वभाव । भावातीत माहानभाव । विवेकें जाणावा ॥ ३६ ॥

The god found within Prakriti (in these first three forms) is itself only an aspect of Prakriti's nature; that great Reality beyond all such notions must be known only through discernment.

जो निर्मळास ध्याईल । तो निर्मळचि होईल । जो जयास भजेल । तो तद्रूप जाणावा ॥ ३७ ॥

जो निर्मळाचे ध्यान करेल तो निर्मळच होईल; जो ज्याला भजेल तो त्याच्याशी तद्रूप होतो हे जाणावे.

जो निर्मळास ध्याईल । तो निर्मळचि होईल । जो जयास भजेल । तो तद्रूप जाणावा ॥ ३७ ॥

Whoever meditates on the pure becomes pure himself; whoever worships whatever he worships becomes one in form with it — know this well.

क्षीर नीर निवडिती । ते राजहंस बोलिजेती । सारासार जाणती । ते माहानभाव ॥ ३८ ॥

जे दूध आणि पाणी वेगळे करतात त्यांना राजहंस म्हणतात; जे सार-असार जाणतात तेच खरे महानुभाव होत.

क्षीर नीर निवडिती । ते राजहंस बोलिजेती । सारासार जाणती । ते माहानभाव ॥ ३८ ॥

Those who separate milk from water are called royal swans; those who discern the essential from the non-essential are the truly great souls.

अरे जो चंचळास ध्याईल । तो सहजचि चळेल । जो निश्चळास भजेल । तो निश्चळचि ॥ ३९ ॥

अरे, जो चंचळाचे ध्यान करेल तो सहजच चंचळ होईल; आणि जो निश्चळाला भजेल तो निश्चळच होईल.

अरे जो चंचळास ध्याईल । तो सहजचि चळेल । जो निश्चळास भजेल । तो निश्चळचि ॥ ३९ ॥

O listener, whoever meditates on the changeable will naturally himself become changeable; and whoever worships the unchanging will become unchanging himself.

प्रकृतीसारिखें चालावें । परी अंतरीं शाश्वत वोळखावें । सत्य होऊन वर्तावें । लोकांऐसें ॥ ४० ॥

बाहेरून प्रकृतीप्रमाणे, लोकांसारखे वागावे, पण अंतःकरणात मात्र शाश्वत तत्त्व ओळखून सत्यनिष्ठेने वर्तावे.

प्रकृतीसारिखें चालावें । परी अंतरीं शाश्वत वोळखावें । सत्य होऊन वर्तावें । लोकांऐसें ॥ ४० ॥

Outwardly one should conduct oneself like the rest of the world, following its ways, but inwardly one should recognize the eternal, and live established in truth even while behaving like ordinary people.