कर्म केलेंचि करावें । ध्यान धरिलेंचि धरावें । विवरलेंचि विवरावें । पुन्हा निरूपण ॥ १ ॥

जे कर्म आधी केले तेच पुन्हा करावे, जे ध्यान आधी धरले तेच पुन्हा धरावे, जे विवरण आधी केले त्याचेच पुन्हा विवरण, पुन्हा निरूपण करावे.

कर्म केलेंचि करावें । ध्यान धरिलेंचि धरावें । विवरलेंचि विवरावें । पुन्हा निरूपण ॥ १ ॥

What has already been done as action should be done again; what has already been held in meditation should be held again; what has already been reflected upon should be reflected upon and expounded once more.

तैसें आम्हांस घडलें । बोलिलेंचि बोलणें पडिलें । कां जें बिघडलेंचि घडलें । पाहिजे समाधान ॥ २ ॥

तसेच आमच्याही बाबतीत घडले — जे आधी बोललो तेच पुन्हा बोलावे लागले; कारण जे बिघडलेले असते ते पुन्हा नीट घडवावे लागते, आणि त्यातूनच समाधान मिळवावे लागते.

तैसें आम्हांस घडलें । बोलिलेंचि बोलणें पडिलें । कां जें बिघडलेंचि घडलें । पाहिजे समाधान ॥ २ ॥

The same has happened with us — what was already spoken had to be spoken again; for whatever has gone wrong must be set right once more, and contentment must be found through that very effort.

अनन्य राहे समुदाव । इतर जनास उपजे भाव । ऐसा आहे अभिप्राव । उपायाचा ॥ ३ ॥

यामुळे अनुयायी वर्ग अनन्यभावाने टिकून राहतो, आणि इतर लोकांतही भक्तिभाव उत्पन्न होतो; हाच या उपायामागचा हेतू आहे.

अनन्य राहे समुदाव । इतर जनास उपजे भाव । ऐसा आहे अभिप्राव । उपायाचा ॥ ३ ॥

The purpose behind this repeated effort is that one's own following stays steadfastly devoted, and a spirit of faith arises in other people as well — that is the very intent of this method.

मुख्य हरिकथा निरूपण । दुसरें तें राजकरण । तिसरें तें सावधपण । सर्वविषईं ॥ ४ ॥

मुख्य म्हणजे हरिकथा-निरूपण, दुसरे म्हणजे राजकारण (व्यवहारकौशल्य), आणि तिसरे म्हणजे सर्व बाबतींत सावधपणा — हे तीन आवश्यक आहेत.

मुख्य हरिकथा निरूपण । दुसरें तें राजकरण । तिसरें तें सावधपण । सर्वविषईं ॥ ४ ॥

The foremost thing is the exposition of the Lord's stories; the second is worldly statecraft; and the third is alertness in every matter — these three are essential.

चौथा अत्यंत साक्षप । फेडावे नाना आक्षप । अन्याये थोर अथवा अल्प । क्ष्मा करीत जावे ॥ ५ ॥

चौथे म्हणजे अत्यंत परिश्रम, आणि नाना प्रकारच्या आक्षेपांचे निरसन करत राहावे; अन्याय मोठा असो वा लहान, त्याची क्षमा करीत जावे.

चौथा अत्यंत साक्षप । फेडावे नाना आक्षप । अन्याये थोर अथवा अल्प । क्ष्मा करीत जावे ॥ ५ ॥

The fourth is untiring diligence, and one should keep resolving the many objections that arise; whether the wrong done is great or small, one should keep on forgiving it.

जाणावें पराचें अंतर । उदासीनता निरंतर । नीतिन्यायासि अंतर । पडोंच नेदावें ॥ ६ ॥

दुसऱ्याचे मन जाणून घ्यावे, स्वतः मात्र नेहमी उदासीन (अलिप्त) राहावे, आणि नीतिन्यायाला कधीही अंतर पडू देऊ नये.

जाणावें पराचें अंतर । उदासीनता निरंतर । नीतिन्यायासि अंतर । पडोंच नेदावें ॥ ६ ॥

One should understand another's inner mind, remain always detached oneself, and never allow any lapse in justice and right conduct.

संकेतें लोक वेधावा । येकूनयेक बोधावा । प्रपंचहि सावरावा । येथानशक्त्याो ॥ ७ ॥

खुणेने, सूचकतेने लोकांना आपल्याकडे आकर्षित करावे, एकेकाला समजावून सांगावे, आणि यथाशक्ती संसारही सांभाळावा.

संकेतें लोक वेधावा । येकूनयेक बोधावा । प्रपंचहि सावरावा । येथानशक्त्याो ॥ ७ ॥

One should draw people through subtle hints and signals, instruct them one by one, and also manage worldly affairs to the best of one's ability.

प्रपंचसमयो वोळखावा । धीर बहुत असावा । संमंध पडों नेदावा । अति परी तयाचा ॥ ८ ॥

संसाराची वेळ नीट ओळखावी, धीर पुष्कळ बाळगावा, आणि कोणाशीही अती जवळचा संबंधही पडू देऊ नये.

प्रपंचसमयो वोळखावा । धीर बहुत असावा । संमंध पडों नेदावा । अति परी तयाचा ॥ ८ ॥

One should recognize the right occasion in worldly dealings, keep great patience, and never let one's involvement with anyone become excessive.

उपाधीसी विस्तारावें । उपाधींत न संपडावें । नीचत्व पहिलेंच घ्यावें । आणि मूर्खपण ॥ ९ ॥

कार्यव्याप वाढवावा, पण त्या व्यापातच गुरफटून जाऊ नये; प्रसंगी आधीच नम्रपणे स्वतःला हलके व मूर्ख समजून घ्यावे.

उपाधीसी विस्तारावें । उपाधींत न संपडावें । नीचत्व पहिलेंच घ्यावें । आणि मूर्खपण ॥ ९ ॥

One should extend one's activities and responsibilities widely, yet never become entangled in them; one should be willing, when needed, to accept beforehand even the appearance of lowliness and foolishness.

दोष देखोन झांकावे। अवगुण अखंड न बोलावे । दुर्जन सांपडोन सोडावे । परोपकार करूनी ॥ १० ॥

दुसऱ्याचे दोष दिसले तरी ते झाकून टाकावेत, त्याचे अवगुण सतत बोलत बसू नयेत; दुर्जन सापडला तरी उपकार करूनच त्याला सोडून द्यावे.

दोष देखोन झांकावे। अवगुण अखंड न बोलावे । दुर्जन सांपडोन सोडावे । परोपकार करूनी ॥ १० ॥

When one sees another's faults, one should cover them over, and not go on constantly speaking of his shortcomings; even a wicked person, once caught, should be released only after doing him some good turn.

तर्ह्हे भरोंच नये । सुचावे नाना उपाये । नव्हे तेंचि करावें कायें । दीर्घ प्रेत्नें ॥ ११ ॥

कोणत्याही एकाच वृत्तीत गुरफटून जाऊ नये, नाना उपाय सुचत राहावेत, आणि जे अशक्य वाटते तेच दीर्घ प्रयत्नाने साध्य करून दाखवावे.

तर्ह्हे भरोंच नये । सुचावे नाना उपाये । नव्हे तेंचि करावें कायें । दीर्घ प्रेत्नें ॥ ११ ॥

One should never become fixed in a single stubborn stance; many resourceful strategies should come to mind, and even what seems impossible should be achieved through long and sustained effort.

फड नासोंचि नेदावा । पडिला प्रसंग सांवरावा । अतिवाद न करावा । कोणीयेकासी ॥ १२ ॥

चालू असलेले कार्य बिघडूच देऊ नये, आलेला प्रसंग नीट सावरावा, आणि कोणाशीही अती वाद घालू नये.

फड नासोंचि नेदावा । पडिला प्रसंग सांवरावा । अतिवाद न करावा । कोणीयेकासी ॥ १२ ॥

One should never let an ongoing endeavor fall apart; whatever situation arises should be skillfully managed, and one should never engage in excessive argument with anyone at all.

दुसर्या चें अभिष्ट जाणावें । बहुतांचें बहुत सोसावें । न सोसे तरी जावें । दिगांतराप्रती ॥ १३ ॥

दुसऱ्याचे हित काय आहे ते जाणून घ्यावे, अनेकांचे पुष्कळ सहन करावे; आणि ते सहनच होत नसेल, तर दुसरीकडे निघून जावे.

दुसर्या चें अभिष्ट जाणावें । बहुतांचें बहुत सोसावें । न सोसे तरी जावें । दिगांतराप्रती ॥ १३ ॥

One should understand what is truly good for others, and put up with a great deal from many people; and if that becomes altogether unbearable, it is better simply to go elsewhere.

दुखः दुसयाचें जाणावें । ऐकोन तरी वांटून घ्यावें । बरें वाईट सोसावें । समुदायाचें ॥ १४ ॥

दुसऱ्याचे दुःख जाणून घ्यावे, निदान ऐकून तरी ते वाटून घ्यावे; आणि आपल्या समुदायाचे बरेवाईट सर्व सहन करावे.

दुखः दुसयाचें जाणावें । ऐकोन तरी वांटून घ्यावें । बरें वाईट सोसावें । समुदायाचें ॥ १४ ॥

One should understand another's sorrow, and at least share in it by listening; and one should bear with both the good and the bad within one's own community.

अपार असावें पाठांतर । सन्निधचि असावा विचार । सदा सर्वदा तत्पर । परोपकारासी ॥ १५ ॥

विपुल पाठांतर असावे, विचार सदैव जवळच जागरूक असावा, आणि परोपकारासाठी सदासर्वकाळ तत्पर असावे.

अपार असावें पाठांतर । सन्निधचि असावा विचार । सदा सर्वदा तत्पर । परोपकारासी ॥ १५ ॥

One should have vast learning by heart, keep sound judgment always close at hand, and remain ever ready, at all times, to help others.

शांती करून करवावी । तर्ह्हे सांडून सांडवावी । क्रिया करून करवावी । बहुतांकरवीं ॥ १६ ॥

प्रथम स्वतः शांती धारण करून मग इतरांकडूनही ती करवून घ्यावी, स्वतःची हट्टी वृत्ती सोडून इतरांचीही सोडवावी, आणि स्वतः कृती करून इतर अनेकांकडूनही ती करवून घ्यावी.

शांती करून करवावी । तर्ह्हे सांडून सांडवावी । क्रिया करून करवावी । बहुतांकरवीं ॥ १६ ॥

One should first practice patience oneself and then have others practice it too; give up one's own obstinacy and help others give up theirs as well; and by doing the work oneself, get many others to do it too.

करणें असेल अपाये । तरी बोलोन दाखऊं नये । परस्परेंचि प्रत्यये । प्रचितीस आणावा ॥ १७ ॥

जे करायचे असेल ते जर धोक्याचे असेल, तर ते आधी बोलून दाखवू नये; परस्परांच्या विश्वासानेच त्याचा प्रत्यय आणून द्यावा.

करणें असेल अपाये । तरी बोलोन दाखऊं नये । परस्परेंचि प्रत्यये । प्रचितीस आणावा ॥ १७ ॥

If what needs to be done involves some risk, one should not announce it beforehand in words; it should instead be brought about through mutual trust and quiet, verifiable action.

जो बहुतांचे सोसीन । त्यास बहुतेक लोक मिळेना । बहुत सोसितां उरेना । महत्व आपुलें ॥ १८ ॥

जो असे म्हणतो की मी सगळ्यांचे सहन करीन, त्याला मात्र बहुतेक लोक जुळतच नाहीत; अती सहन केल्याने आपले स्वतःचे महत्त्वच उरत नाही.

जो बहुतांचे सोसीन । त्यास बहुतेक लोक मिळेना । बहुत सोसितां उरेना । महत्व आपुलें ॥ १८ ॥

One who says, "I will put up with everyone," often finds that most people do not stay drawn to him after all; by tolerating too much, one's own dignity and standing are simply lost.

राजकारण बहुत करावें । परंतु कळोंच नेदावें । परपीडेवरी नसावें । अंतःकरण ॥ १९ ॥

राजकारण (व्यवहारकुशलता) पुष्कळ करावे, पण ते इतरांना कळू देऊ नये; आणि आपले अंतःकरण कधीही दुसऱ्याला पीडा देण्यावर नसावे.

राजकारण बहुत करावें । परंतु कळोंच नेदावें । परपीडेवरी नसावें । अंतःकरण ॥ १९ ॥

One should practice much worldly strategy, but never let it be known; and one's heart should never be set on causing pain to another.

लोक पारखून सांडावे । राजकारणें अभिमान झाडावे । पुन्हा मेळऊन घ्यावें । दुरील दोरे ॥ २० ॥

लोकांची पारख करूनच त्यांच्याशी संबंध तोडावा किंवा जोडावा, आपल्या डावपेचांनी त्यांचा अभिमान उतरवावा, आणि दुरावलेल्या धाग्यांना पुन्हा जोडून घ्यावे.

लोक पारखून सांडावे । राजकारणें अभिमान झाडावे । पुन्हा मेळऊन घ्यावें । दुरील दोरे ॥ २० ॥

People should be tested and judged before one keeps or drops them; through skillful strategy, one should humble their pride, and then draw the estranged threads back together once again.

हिरवटासी दुरी धरावें । कचरटासी न बोलावें । समंध पडता सोडून जावें । येकीकडे ॥ २१ ॥

हिरव्या (कच्च्या, अपरिपक्व) माणसापासून दूर राहावे, फालतू, कज्जेखोर माणसाशी बोलूच नये; आणि नको तसा संबंध निर्माण झाल्यास तो सोडून एका बाजूला निघून जावे.

हिरवटासी दुरी धरावें । कचरटासी न बोलावें । समंध पडता सोडून जावें । येकीकडे ॥ २१ ॥

One should keep a distance from the immature and unripe; never bother speaking with the petty and quarrelsome; and if an unwanted entanglement arises, quietly step aside and walk away from it.

ऐसें असो राजकारण । सांगतां तें असाधारण । सुचित अस्तां अंतःकरण । राजकारण जाणे ॥ २२ ॥

असो, हे राजकारण सांगायला बसले तर ते फार अगाध आहे; ज्याचे अंतःकरण सावध आणि सूक्ष्म असते तोच खरे राजकारण जाणतो.

ऐसें असो राजकारण । सांगतां तें असाधारण । सुचित अस्तां अंतःकरण । राजकारण जाणे ॥ २२ ॥

Be that as it may, this art of statecraft, if fully explained, is truly extraordinary and vast; only one whose heart is alert and refined truly understands it.

वृक्षीं रूढासी उचलावें । युद्धकर्त्यास ढकलून द्यावें । कारबाराचें सांगावें । आंग कैसें ॥ २३ ॥

वृक्षारोहणात रुजलेल्याला वर उचलावे, युद्ध करणाऱ्याला पुढे ढकलून द्यावे — अशा प्रकारे व्यवहाराचे अंग कसे असते ते सांगता येईल.

वृक्षीं रूढासी उचलावें । युद्धकर्त्यास ढकलून द्यावें । कारबाराचें सांगावें । आंग कैसें ॥ २३ ॥

One should lift up whoever is already well-rooted, like a well-established tree, and push forward whoever is ready to fight — this is how the very body of worldly dealings should be described.

पाहातां तरी सांपडेना । कीर्ति करूं तरी राहेना । आलें वैभव अभिळासीना । कांहीं केल्यां ॥ २४ ॥

पाहू गेले तर तो कुठे सापडत नाही, कीर्ती मिळवू गेले तरी ती टिकत नाही, आणि आलेल्या वैभवाचाही तो कशानेही लोभ धरत नाही.

पाहातां तरी सांपडेना । कीर्ति करूं तरी राहेना । आलें वैभव अभिळासीना । कांहीं केल्यां ॥ २४ ॥

Search as one might, such a person cannot be pinned down; try as one might to gain fame, it does not last; and even when prosperity comes to him, he covets none of it, whatever happens.

येकांची पाठी राखणें । येकांस देखो न सकणें । ऐसीं नव्हेत कीं लक्षणें । चातुर्याचीं ॥ २५ ॥

काहींची बाजू सतत सांभाळणे आणि काहींना पाहूही न शकणे (पक्षपात करणे) — अशी लक्षणे खऱ्या चातुर्याची नव्हेत.

येकांची पाठी राखणें । येकांस देखो न सकणें । ऐसीं नव्हेत कीं लक्षणें । चातुर्याचीं ॥ २५ ॥

To always favor and defend some, while being unable even to look at others — such partiality is not at all the mark of true cleverness or skill.

न्याय बोलतांहि मानेना । हित तेंचि न ये मना । येथें कांहींच चालेना । त्यागेंवीण ॥ २६ ॥

न्याय सांगितला तरी काहींना तो पटत नाही, हितकारक असूनही ते मनाला रुचत नाही; अशा वेळी त्याग केल्याशिवाय दुसरे काहीच चालत नाही.

न्याय बोलतांहि मानेना । हित तेंचि न ये मना । येथें कांहींच चालेना । त्यागेंवीण ॥ २६ ॥

Even when justice is spoken plainly, some will not accept it; even what is truly good for them does not appeal to their mind; in such a case, nothing at all works except to simply let go and walk away.

श्रोतीं कळोन आक्षेपिलें । म्हणौन बोलिलेंचि बोलिलें । न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ २७ ॥

श्रोत्यांनी हे जाणूनच याआधी आक्षेप घेतला होता, म्हणून जे आधी बोललो तेच पुन्हा बोलावे लागले; यातील उणीव-अधिकपणा श्रोत्यांनी क्षमा करावा.

श्रोतीं कळोन आक्षेपिलें । म्हणौन बोलिलेंचि बोलिलें । न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ २७ ॥

The listeners, understanding this, had earlier raised an objection, and that is why what was already said had to be said once more; may the listeners kindly forgive whatever excess or deficiency there has been in this telling.