चंचळ नदी गुप्त गंगा । स्मरणें पावन करीं जगा । प्रचित रोकडी पाहा गा । अन्यथा नव्हे ॥ १ ॥

ही चंचल नदी म्हणजे जणू गुप्त गंगाच आहे; तिच्या नुसत्या स्मरणानेंही जग पावन होतें. ही प्रचिती प्रत्यक्ष अनुभवानें पाहा — यांत तसूभरही फरक नाहीं.

चंचळ नदी गुप्त गंगा । स्मरणें पावन करीं जगा । प्रचित रोकडी पाहा गा । अन्यथा नव्हे ॥ १ ॥

This restless river is, as it were, a hidden Ganga; even the mere remembrance of it purifies the world. See this as a direct, living truth — it cannot be otherwise.

केवळ अचंचळीं निर्माण जाली । अधोमुखें बळें चालिली । अखंड वाहे परी देखिली । नाहींच कोणीं ॥ २ ॥

ती केवळ अचंचल (ब्रह्म) पासूनच निर्माण झाली आणि खालच्या दिशेनें जोरानें वाहूं लागली. ती अखंड वाहत असते, पण तिला (तिचें खरें स्वरूप) कोणींच पाहिलेलें नाहीं.

केवळ अचंचळीं निर्माण जाली । अधोमुखें बळें चालिली । अखंड वाहे परी देखिली । नाहींच कोणीं ॥ २ ॥

It arose purely out of the unmoving Absolute and began flowing forcefully downward. It flows on without ceasing, yet no one has ever truly seen it, its real nature.

वळणें वांकाणें भोवरे । उकळ्या तरंग झरे । लादा लाटा कातरे । ठाईं ठाईं ॥ ३ ॥

त्या नदीला ठिकठिकाणी वळणें, वांकणें, भोवरे, उकळ्या, तरंग, झरे, प्रवाहाचे जोर, लाटा व आडवे प्रवाह असे नाना प्रकार दिसतात.

वळणें वांकाणें भोवरे । उकळ्या तरंग झरे । लादा लाटा कातरे । ठाईं ठाईं ॥ ३ ॥

Everywhere along this river one finds turns and bends, whirlpools, bubbling eddies, waves, springs, strong currents, billows, and crosscurrents of every kind.

शुष्क जळाचे चळाळ । धारा धबाबे खळाळ । चिपळ्या चळक्या भळाळ । चपळ पाणी ॥ ४ ॥

कोठें उथळ पाण्याची सळसळ, कोठें धबाब्यानें कोसळणाऱ्या धारा, कोठें चमचमणारें, सळसळणारें पाणी — असें हें पाणी सतत चपळ असतें.

शुष्क जळाचे चळाळ । धारा धबाबे खळाळ । चिपळ्या चळक्या भळाळ । चपळ पाणी ॥ ४ ॥

Here the shallow water rushes and murmurs, there streams crash down with a roar, and elsewhere the water glitters and ripples — this water is restless and swift throughout.

फेण फुगे हेलावे । सैरावैरा उदक धावे । थेंब फुई मोजावे । अणुरेणु किती ॥ ५ ॥

फेस, फुगे, हेलकावे यांनी तें पाणी सैरावैरा धावतें. त्याचे थेंब आणि तुषार किती आहेत, हें कोण मोजूं शकेल?

फेण फुगे हेलावे । सैरावैरा उदक धावे । थेंब फुई मोजावे । अणुरेणु किती ॥ ५ ॥

With foam, bubbles, and surges, the water rushes about in every direction. Who could ever count its countless drops and fine droplets?

वोसाणे वाहती उदंड । झोतावे दर्कुटे दगड । खडकें बेटें आड । वळसा उठे ॥ ६ ॥

प्रचंड लोंढे वाहतात, त्यांतून ओंडकें व दगड वाहून जातात. वाटेंत खडक व बेटें आडवीं आल्यास तेथें भोंवरे उठतात.

वोसाणे वाहती उदंड । झोतावे दर्कुटे दगड । खडकें बेटें आड । वळसा उठे ॥ ६ ॥

Great floods surge on, sweeping along driftwood and stones. Where rocks or islets block the way, eddies rise up in the current.

मृद भूमी तुटोन गेल्या । कठीण तैश्याचि राहिल्या । ठाईं ठाईं उदंड पाहिल्या । सृष्टीमधें ॥ ७ ॥

मऊ जमीन झिजून वाहून जाते, तर कठीण जमीन तशीच टिकून राहते — असें हें दृश्य सृष्टींत ठिकठिकाणी दिसतें.

मृद भूमी तुटोन गेल्या । कठीण तैश्याचि राहिल्या । ठाईं ठाईं उदंड पाहिल्या । सृष्टीमधें ॥ ७ ॥

Soft earth is worn away and washed off, while hard ground remains unchanged — such sights can be seen everywhere throughout creation.

येक ते वाहतचि गेले । येक वळशामधें पडिले । येक सांकडींत आडकले । अधोमुख ॥ ८ ॥

यांतील कांहीं जण नुसतेच वाहत जातात, कांहीं भोवऱ्यांत सांपडतात, तर कांहीं अरुंद जागी तोंड खालीं करून अडकून पडतात.

येक ते वाहतचि गेले । येक वळशामधें पडिले । येक सांकडींत आडकले । अधोमुख ॥ ८ ॥

Some are simply swept away by the current, some are caught in whirlpools, and some get stuck face-down in narrow, constricted spots.

येक आपटआपटोंच गेली । येक चिरडचिर्दोंच मेलीं । कितीयेक ते फुगलीं । पाणी भरलें ॥ ९ ॥

कांहीं जण खडकांवर आदळत आदळत मरतात, कांहीं चिरडून मरतात, आणि कांहीं जण पाणी भरून फुगून जातात.

येक आपटआपटोंच गेली । येक चिरडचिर्दोंच मेलीं । कितीयेक ते फुगलीं । पाणी भरलें ॥ ९ ॥

Some die being dashed again and again against rocks, some die crushed and mangled, and many are left bloated, swollen with water.

येक बळाचे निवडले । ते पोहतचि उगमास गेले । उगमदर्शनें पवित्र जाले । तीर्थरूप ॥ १० ॥

पण यांतील कांहीं बलवान जण मात्र पोहत पोहत उगमाकडे जातात. उगमाचें दर्शन झाल्यानें ते पवित्र होतात आणि स्वतःच तीर्थरूप बनतात.

येक बळाचे निवडले । ते पोहतचि उगमास गेले । उगमदर्शनें पवित्र जाले । तीर्थरूप ॥ १० ॥

But some strong ones swim their way back against the current to the source. By beholding the source, they become pure and themselves turn into a place of pilgrimage.

तेथें ब्रह्मादिकांचीं भुवनें । ब्रह्मांडदेवतांचीं स्थानें । उफराटी गंगा पाहातां मिळणें । सकळांस तेथें ॥ ११ ॥

त्या उगमाच्या ठिकाणीं ब्रह्मादि देवांची भुवनें व ब्रह्मांडांतील देवतांची स्थानें असतात. ही गंगा जणू उफराटी वाहून उगमाकडे गेल्यावर तेथें सर्वांची एकवटच भेट होते.

तेथें ब्रह्मादिकांचीं भुवनें । ब्रह्मांडदेवतांचीं स्थानें । उफराटी गंगा पाहातां मिळणें । सकळांस तेथें ॥ ११ ॥

At that source lie the abodes of Brahma and the other gods, and the dwelling places of the universe's deities. As this river flows, as it were, backward toward the source, all beings finally meet and merge there together.

त्या जळाऐसें नाही निर्मळ । त्या जळाऐसें नाहीं चंचळ । आपोनारायण केवळ । बोलिजे त्यासी ॥ १२ ॥

त्या पाण्याइतकें निर्मळ कांहींच नाहीं, आणि त्याच्याइतकें चंचलही कांहीं नाहीं. त्यालाच केवळ आपोनारायण असें म्हटलें जातें.

त्या जळाऐसें नाही निर्मळ । त्या जळाऐसें नाहीं चंचळ । आपोनारायण केवळ । बोलिजे त्यासी ॥ १२ ॥

Nothing is as pure as that water, and nothing is as restless as that water. It alone is called the divine water-principle, Aponarayan.

माहानदी परी अंतराळीं । प्रत्यक्ष वाहे सर्वकाळीं । स्वर्गमृत्युपाताळी । पसरली पाहा ॥ १३ ॥

ही महानदी अंतराळांतून सर्वकाळ प्रत्यक्ष वाहत असते. ती स्वर्ग, मृत्युलोक आणि पाताळ अशा तिन्ही लोकांत पसरलेली आहे, हें पाहा.

माहानदी परी अंतराळीं । प्रत्यक्ष वाहे सर्वकाळीं । स्वर्गमृत्युपाताळी । पसरली पाहा ॥ १३ ॥

This great river flows continuously through the intervening space at all times. See how it spreads through all three worlds — heaven, earth, and the netherworld.

अधोर्ध अष्टहि दिशा । तिचें उदक करी वळसा । जाणते जाणती जगदीशा । सारिखीच ते ॥ १४ ॥

वर-खाली आणि आठही दिशांना तिचें पाणी फिरत असतें. जाणते लोक जाणतात कीं हें पाणी सर्वत्र सारखेंच आहे, आणि तेंच जगदीश्वरही आहे.

अधोर्ध अष्टहि दिशा । तिचें उदक करी वळसा । जाणते जाणती जगदीशा । सारिखीच ते ॥ १४ ॥

Above and below, and in all eight directions, its water swirls and spreads. The wise know that it is the same everywhere, and that it is one with the Lord of the universe.

अनंत पात्रीं उदक भरलें । कोठें पाझपाझरोंच गेलें । कितीयेक तें वेचलें । संसारासी ॥ १५ ॥

अनंत पात्रांमध्यें तें पाणी भरलेलें असतें. कोठें तें नुसतें झिरपून जातें, तर बरेंचसें पाणी संसारासाठीं खर्च होऊन जातें.

अनंत पात्रीं उदक भरलें । कोठें पाझपाझरोंच गेलें । कितीयेक तें वेचलें । संसारासी ॥ १५ ॥

That water fills countless vessels and channels. In some places it simply seeps away, while a great deal of it is used up and spent in the affairs of worldly life.

येक्यासंगे तें कडवट । येक्यासंगें तें गुळचट । येक्यासंगे ते तिखट । तुरट क्षार ॥ १६ ॥

एखाद्या पदार्थाच्या संगतीनें तें पाणी कडू होतें, एखाद्याच्या संगतीनें गोड होतें, तर कोठें तिखट, तुरट किंवा खारट होतें.

येक्यासंगे तें कडवट । येक्यासंगें तें गुळचट । येक्यासंगे ते तिखट । तुरट क्षार ॥ १६ ॥

In company with one thing it turns bitter, with another it turns sweet, and elsewhere it becomes pungent, astringent, or salty.

ज्या ज्या पदार्थास मिळे । तेथें तद्रूपचि मिसळे । सखोले भूमीस तुंबळे । सखोलपणें ॥ १७ ॥

तें ज्या ज्या पदार्थाला मिळतें, तेथें त्याच्याच रूपानें मिसळून जातें. जमीन खोल असेल तेथें तें खोलवर साचून राहतें.

ज्या ज्या पदार्थास मिळे । तेथें तद्रूपचि मिसळे । सखोले भूमीस तुंबळे । सखोलपणें ॥ १७ ॥

Whatever it joins, it blends and takes on that very form there. Where the ground is low and deep, it collects and pools deeply.

विषामधें विषचि होतें । अमृतामधें मिळोन जाते । सुगंधीं सुगंध तें । दुर्गंधीं दुर्गंध ॥ १८ ॥

विषांत मिसळलें असतां तें विषच बनतें, अमृतांत मिसळलें असतां अमृतरूप होतें. सुगंधाशीं मिळालें कीं सुगंधी बनतें, आणि दुर्गंधाशीं मिळालें कीं दुर्गंधी बनतें.

विषामधें विषचि होतें । अमृतामधें मिळोन जाते । सुगंधीं सुगंध तें । दुर्गंधीं दुर्गंध ॥ १८ ॥

Mixed with poison, it becomes poison itself; mixed with nectar, it becomes nectar. Joined with fragrance it turns fragrant, and joined with foulness it turns foul.

गुणीं अवगुणीं मिळे । ज्याचें त्यापरी निवळे । त्या उदकाचा महिमा न कळे । उदकेंविण ॥ १९ ॥

तें गुणांतही मिसळतें आणि अवगुणांतही; प्रत्येकाच्या स्वभावाप्रमाणें तें तसें बनतें. त्या पाण्याचा खरा महिमा, त्या पाण्याशिवाय दुसऱ्या कशानेंच कळत नाहीं.

गुणीं अवगुणीं मिळे । ज्याचें त्यापरी निवळे । त्या उदकाचा महिमा न कळे । उदकेंविण ॥ १९ ॥

It mingles with good qualities as well as bad, taking on the nature of whatever it joins. Yet the true glory of that water can be known only through the water itself, by nothing else.

उदक वाहे अपरंपार । न कळे नदी कीं सरोवर । जळवास करून नर । राहिले कितीयेक ॥ २० ॥

हें पाणी अपरंपार वाहत असतें; ती नदी आहे कीं सरोवर हेंच कळत नाहीं. कित्येक माणसें त्या पाण्यांतच वस्ती करून राहिलेली आहेत.

उदक वाहे अपरंपार । न कळे नदी कीं सरोवर । जळवास करून नर । राहिले कितीयेक ॥ २० ॥

This water flows on endlessly, so much so that one cannot tell whether it is a river or a lake. Many people have settled and made their dwelling right within that water.

उगमापैलिकडे गेले । तेथें परतोन पाहिलें । तंव तें पाणीच आटलें । कांहीं नाहीं ॥ २१ ॥

जे उगमाच्याही पलीकडे गेले, त्यांनी मागें वळून पाहिलें, तेव्हां तें पाणीच आटून गेलेलें दिसलें — कांहींच शिल्लक नव्हतें.

उगमापैलिकडे गेले । तेथें परतोन पाहिलें । तंव तें पाणीच आटलें । कांहीं नाहीं ॥ २१ ॥

Those who went even beyond the source looked back and found that the water had completely dried up — nothing remained there at all.

वृत्तिसुन्य योगेश्वर । याचा पाहावा विचार । दास म्हणे वारंवार । किती सांगों ॥ २२ ॥

वृत्तिरहित असा जो योगेश्वर, त्याचा असा विचार करावा. दास म्हणतो, हें किती वेळां सांगू?

वृत्तिसुन्य योगेश्वर । याचा पाहावा विचार । दास म्हणे वारंवार । किती सांगों ॥ २२ ॥

One should contemplate in this way the Lord of Yoga, who is utterly free of all mental modifications. Das says: how many times must I go on repeating this?