बहुतां जन्मांचा सेवट । नरदेह सांपडे अवचट । येथें वर्तावें चोखट । नितिन्यायें ॥ १ ॥

अनेक जन्मांच्या शेवटी मनुष्यदेह अचानक प्राप्त होतो; म्हणून येथे नीतिन्यायाने, शुद्ध आचरण ठेवून वागावे.

बहुतां जन्मांचा सेवट । नरदेह सांपडे अवचट । येथें वर्तावें चोखट । नितिन्यायें ॥ १ ॥

After the culmination of many births, a human body is obtained, almost by chance; therefore one should conduct oneself here purely, in accordance with morality and justice.

प्रपंच करावा नेमक । पाहावा परमार्थविवेक । जेणेंकरितां उभय लोक । संतुष्ट होती ॥ २ ॥

संसार व्यवस्थित करावा आणि त्याचबरोबर परमार्थाचाही विवेक ठेवावा, ज्यायोगे इहलोक आणि परलोक दोन्ही संतुष्ट होतील.

प्रपंच करावा नेमक । पाहावा परमार्थविवेक । जेणेंकरितां उभय लोक । संतुष्ट होती ॥ २ ॥

One should conduct worldly life in proper measure while also keeping discernment about the spiritual path, so that both this world and the next remain satisfied.

शत वरुषें वय नेमिलें । त्यांत बाळपण नेणतां गेलें । तारुण्य अवघें वेचलें । विषयांकडे ॥ ३ ॥

आयुष्य शंभर वर्षांचे नेमलेले असते; त्यातील बालपण नकळत निघून जाते आणि तारुण्य सगळे विषयोपभोगात खर्च होते.

शत वरुषें वय नेमिलें । त्यांत बाळपण नेणतां गेलें । तारुण्य अवघें वेचलें । विषयांकडे ॥ ३ ॥

A lifespan of a hundred years is allotted; of this, childhood passes away unknowingly, and the whole of youth is spent chasing sensory pleasures.

वृद्धपणीं नाना रोग । भोगणें लागे कर्मभोग । आतां भगवंताचा योग । कोणे वेळे ॥ ४ ॥

वृद्धपणी नाना रोग होतात आणि कर्मभोग भोगावे लागतात; मग भगवंताचे स्मरण करायला वेळ तरी कधी मिळणार?

वृद्धपणीं नाना रोग । भोगणें लागे कर्मभोग । आतां भगवंताचा योग । कोणे वेळे ॥ ४ ॥

In old age come various ailments, and one must suffer the fruits of one's past deeds; so at what time, then, is there ever left for union with God?

राजिक देविक उदेग चिंता । अन्न वस्त्र देहममता । नाना प्रसंगें अवचिता । जन्म गेला ॥ ५ ॥

राजकीय आणि दैवी संकटांची चिंता, अन्नवस्त्राची व देहाची आसक्ती, अशा नाना अनपेक्षित प्रसंगांतच सारा जन्म निघून जातो.

राजिक देविक उदेग चिंता । अन्न वस्त्र देहममता । नाना प्रसंगें अवचिता । जन्म गेला ॥ ५ ॥

Worries over political and divine calamities, attachment to food, clothing, and the body — amid such countless unforeseen circumstances, the whole of life simply slips away.

लोक मरमरों जाती । वडिलें गेलीं हे प्रचिती । जाणत जाणत निश्चिती । काये मानिलें ॥ ६ ॥

लोक एकामागून एक मरून जातात, आपले वडीलधारेही गेले हा प्रत्यक्ष अनुभव आहे; हे सगळे जाणूनबुजून खरोखर काय मनी धरले आहे?

लोक मरमरों जाती । वडिलें गेलीं हे प्रचिती । जाणत जाणत निश्चिती । काये मानिलें ॥ ६ ॥

People die one after another, and we have seen our own elders pass away — this is plain experience; yet knowing this so surely, what exactly have we taken to heart?

अग्न गृहासी लागला । आणि सावकास निजेला । तो कैसा म्हणावा भला । आत्महत्यारा ॥ ७ ॥

घराला आग लागली असताना जो निवांत झोपून राहतो, त्याला भला माणूस कसे म्हणावे? तो तर आत्मघातकीच होय.

अग्न गृहासी लागला । आणि सावकास निजेला । तो कैसा म्हणावा भला । आत्महत्यारा ॥ ७ ॥

If a house catches fire and a man just lies down calmly to sleep, how can he be called sensible? He is nothing but his own murderer.

पुण्यमार्ग अवघा बुडाला । पापसंग्रह उदंड जाला । येमयातनेचा झोला । कठीण आहे ॥ ८ ॥

पुण्यमार्ग पूर्णपणे बुडाला असून पापांचा संचय मात्र प्रचंड झाला आहे; यमयातनेचा फेरा फार कठीण आहे.

पुण्यमार्ग अवघा बुडाला । पापसंग्रह उदंड जाला । येमयातनेचा झोला । कठीण आहे ॥ ८ ॥

The path of merit has been entirely abandoned, while the accumulation of sin has grown immense; the torment of Yama's punishment that follows is a hard thing indeed.

तरी आतां ऐसें न करावें । बहुत विवेकें वर्तावें ॥ इक लोक परत्र साधावें । दोहीकडे ॥ ९ ॥

तेव्हा आता असे वागू नये; अतिशय विवेकाने वर्तन करावे आणि इहलोक व परलोक दोन्हीही साधावेत.

तरी आतां ऐसें न करावें । बहुत विवेकें वर्तावें ॥ इक लोक परत्र साधावें । दोहीकडे ॥ ९ ॥

Therefore one should not act this way any longer; one should conduct oneself with great discernment, and secure both this world and the next.

आळसाचें फळ रोकडें । जांभया देऊन निद्रा पडे । सुख म्हणौन आवडे । आळसी लोकां ॥ १० ॥

आळसाचे फळ हे प्रत्यक्षच दिसते — जांभई देत देत झोप लागते, आणि आळशी लोकांना हेच सुख वाटते.

आळसाचें फळ रोकडें । जांभया देऊन निद्रा पडे । सुख म्हणौन आवडे । आळसी लोकां ॥ १० ॥

The fruit of laziness is plain to see — one yawns and simply falls asleep, and lazy people mistake this for happiness.

साक्षेप करितां कष्टती । परंतु पुढें सुरवाडती । खाती जेविती सुखी होती । येत्नेंकरूनी ॥ ११ ॥

कष्ट करताना त्रास होतो खरा, पण पुढे मात्र सुबत्ता येते; प्रयत्नामुळेच माणसे खाऊनपिऊन सुखी होतात.

साक्षेप करितां कष्टती । परंतु पुढें सुरवाडती । खाती जेविती सुखी होती । येत्नेंकरूनी ॥ ११ ॥

Diligent effort causes hardship at first, but afterward brings prosperity; it is through effort alone that people eat well, live well, and become happy.

आळस उदास नागवणा । आळस प्रेत्नबुडवणा । आळसें करंटपणाच्या खुणा । प्रगट करिती ॥ १२ ॥

आळस म्हणजे उदासीनता, आळस माणसाला उघडे-नागवे करतो, आळस प्रयत्नांना बुडवतो; आळसानेच करंटेपणाच्या खुणा उघड होतात.

आळस उदास नागवणा । आळस प्रेत्नबुडवणा । आळसें करंटपणाच्या खुणा । प्रगट करिती ॥ १२ ॥

Laziness is despondency itself, laziness strips a person bare, laziness sinks all effort; it is laziness that reveals the marks of a wretched, luckless nature.

म्हणौन आळस नसावा । तरीच पाविजे वैभवा । अरत्रीं परत्रीं जीवा । समाधान ॥ १३ ॥

म्हणून आळस बाळगू नये, तरच वैभव प्राप्त होते; आणि इहलोकी व परलोकीही जीवाला समाधान लाभते.

म्हणौन आळस नसावा । तरीच पाविजे वैभवा । अरत्रीं परत्रीं जीवा । समाधान ॥ १३ ॥

Therefore one should not harbor laziness; only then is prosperity attained, and the soul finds contentment both in this world and the next.

प्रेत्न करावा तो कोण । हेंचि ऐका निरूपण । सावध करून अंतःकरण । निमिष्य येक ॥ १४ ॥

कोणता प्रयत्न करावा, हेच आता सांगितले जाईल; एक क्षणभर मन सावध करून ऐका.

प्रेत्न करावा तो कोण । हेंचि ऐका निरूपण । सावध करून अंतःकरण । निमिष्य येक ॥ १४ ॥

Just what kind of effort should be made — that exposition now follows; make your mind attentive for a moment and listen.

प्रातःकाळी उठावें । कांहीं पाठांतर करावे । येथानशक्ती आठवावें सर्वोत्तमासी ॥ १५ ॥

पहाटे लवकर उठावे, काहीतरी पाठांतर करावे, आणि यथाशक्ती त्या सर्वोत्तम परमेश्वराचे स्मरण करावे.

प्रातःकाळी उठावें । कांहीं पाठांतर करावे । येथानशक्ती आठवावें सर्वोत्तमासी ॥ १५ ॥

One should rise early at dawn, recite something learned by heart, and, to the best of one's ability, remember the Supreme Lord.

मग दिशेकडे जावें । जे कोणासिच नव्हे ठावें । शौच्य आच्मन करावें । निर्मळ जळें ॥ १६ ॥

मग कोणालाही न कळेल अशा एकांत जागी जावे, आणि स्वच्छ पाण्याने शौच व आचमन करावे.

मग दिशेकडे जावें । जे कोणासिच नव्हे ठावें । शौच्य आच्मन करावें । निर्मळ जळें ॥ १६ ॥

Then one should go to relieve oneself in a place unknown to anyone else, and perform purification and sipping of water with clean water.

मुखमार्जन प्रातःस्नान । संध्या तर्पण देवतार्चन । पुढें वैश्यदेवौपासन । येथासांग ॥ १७ ॥

मुख धुणे, प्रातःस्नान, संध्या, तर्पण, देवतापूजा आणि नंतर वैश्वदेवाची उपासना — हे सर्व यथासांग करावे.

मुखमार्जन प्रातःस्नान । संध्या तर्पण देवतार्चन । पुढें वैश्यदेवौपासन । येथासांग ॥ १७ ॥

Rinsing the mouth, the morning bath, twilight prayers, offerings to ancestors, worship of the deity, and thereafter the Vaishvadeva rite — all this should be duly performed in full.

कांहीं फळाहार घ्याव । मग संसारधांदा करावा । सुशब्दें राजी राखावा । सकळ लोक ॥ १८ ॥

नंतर थोडासा फलाहार घ्यावा, मग संसाराची कामे करावीत, आणि गोड शब्दांनी सर्व लोकांना राजी राखावे.

कांहीं फळाहार घ्याव । मग संसारधांदा करावा । सुशब्दें राजी राखावा । सकळ लोक ॥ १८ ॥

After that one may take some light food, then attend to household affairs, and keep everyone pleased through kind and gentle speech.

ज्या ज्याचा जो व्यापार । तेथें असावे खबर्दार । दुश्चितपणें तरी पोर । वेढा लावी ॥ १९ ॥

ज्याचा जो व्यवसाय असेल त्यात दक्ष असावे; कारण अनवधानाने काम केले तर लहान मूलही त्यात गोंधळ घालते.

ज्या ज्याचा जो व्यापार । तेथें असावे खबर्दार । दुश्चितपणें तरी पोर । वेढा लावी ॥ १९ ॥

One should be alert in whatever work one has; for through carelessness, even a child can throw the whole task into confusion.

चुके ठके विसरे सांडी । आठवण जालियां चर्फडी । दुश्चित आळसाची रकडी । प्रचित पाहा ॥ २० ॥

चुकणे, ठकणे, विसरणे, सोडणे, आणि नंतर आठवण झाल्यावर चरफडणे — ही सारी अनवधान आणि आळसाचीच लक्षणे आहेत, हे प्रत्यक्ष पडताळून पाहा.

चुके ठके विसरे सांडी । आठवण जालियां चर्फडी । दुश्चित आळसाची रकडी । प्रचित पाहा ॥ २० ॥

Making mistakes, being cheated, forgetting, neglecting, and then fretting once one remembers — all this, as can be plainly seen, is simply the result of carelessness and laziness.

याकारणें सावधान । येकाग्र असावें मन । तरी मग जेवितां भोजन । गोड वाटे॥ २१ ॥

म्हणून सावध राहावे आणि मन एकाग्र ठेवावे; तरच जेवताना अन्नही गोड लागते.

याकारणें सावधान । येकाग्र असावें मन । तरी मग जेवितां भोजन । गोड वाटे॥ २१ ॥

Therefore one should remain alert and keep the mind one-pointed; only then does even one's food taste sweet while eating.

पुढें भोजन जालियांवरी । कांहीं वाची चर्चा करी । येकांतीं जाऊन विवरी । नाना ग्रंथ ॥ २२ ॥

भोजन झाल्यावर काहीतरी वाचावे, त्यावर चर्चा करावी, आणि एकांतात जाऊन नाना ग्रंथांचे विवरण करावे.

पुढें भोजन जालियांवरी । कांहीं वाची चर्चा करी । येकांतीं जाऊन विवरी । नाना ग्रंथ ॥ २२ ॥

After the meal one should read something, discuss it, and then go into solitude to study and reflect on various sacred texts.

तरीच प्राणी शाहाणा होतो । नाहींतरी मूर्खचि राहातो । लोक खाती आपण पाहातो । दैन्यवाणा ॥ २३ ॥

असे केले तरच माणूस शहाणा होतो, नाहीतर मूर्खच राहतो; इतर लोक खातात आणि आपण नुसते दीनवाणे पाहत बसतो.

तरीच प्राणी शाहाणा होतो । नाहींतरी मूर्खचि राहातो । लोक खाती आपण पाहातो । दैन्यवाणा ॥ २३ ॥

Only by doing this does a person become wise; otherwise he remains a fool — watching others eat while he himself sits by, pitiful and empty-handed.

ऐक सदेवपणाचें लक्षण । रिकाम्या जाऊं नेदी येक क्षण । प्रपंचवेवसायाचें ज्ञान । बरें पाहे ॥ २४ ॥

भाग्यवान असण्याचे लक्षण ऐक — असा माणूस एक क्षणही रिकामा जाऊ देत नाही, आणि संसाराच्या व्यवहाराचे ज्ञान चांगले जाणून घेतो.

ऐक सदेवपणाचें लक्षण । रिकाम्या जाऊं नेदी येक क्षण । प्रपंचवेवसायाचें ज्ञान । बरें पाहे ॥ २४ ॥

Listen to the mark of a truly fortunate person — he lets not even a single moment pass idly, and he takes care to understand well the workings of worldly affairs.

कांहीं मेळवी मग जेवी । गुंतल्या लोकांस उगवी । शरीर कारणीं लावी । कांहीं तरी ॥ २५ ॥

तो काहीतरी कमावतो, मगच जेवतो, अडचणीत सापडलेल्या लोकांना मदत करून सोडवतो, आणि आपले शरीर काही ना काही सत्कार्यात लावतो.

कांहीं मेळवी मग जेवी । गुंतल्या लोकांस उगवी । शरीर कारणीं लावी । कांहीं तरी ॥ २५ ॥

He earns something before he eats, he helps free others caught in difficulty, and he puts his body to use in some worthwhile purpose or another.

कांहीं धर्मचर्चा पुराण । हरीकथा निरूपण । वायां जऊं नेदी क्षण । दोहींकडे ॥ २६ ॥

धर्मचर्चा, पुराणश्रवण, हरिकथा-निरूपण असे काहीतरी करत राहतो; इहलोक आणि परलोक या दोन्हींकडे एकही क्षण वाया जाऊ देत नाही.

कांहीं धर्मचर्चा पुराण । हरीकथा निरूपण । वायां जऊं नेदी क्षण । दोहींकडे ॥ २६ ॥

He engages in discussions of dharma, the reading of the Puranas, the exposition of stories of the Lord; he lets not a single moment go to waste, in either this world or the next.

ऐसा जो सर्वसावध । त्यास कैंचा असेल खेद । विवेकें तुटला समंध । देहबुद्धीचा ॥ २७ ॥

असा जो सदैव सावध असतो, त्याला दुःख कुठून असणार? विवेकानेच त्याचा देहबुद्धीशी असलेला संबंध तुटलेला असतो.

ऐसा जो सर्वसावध । त्यास कैंचा असेल खेद । विवेकें तुटला समंध । देहबुद्धीचा ॥ २७ ॥

Such a person, ever alert in every way, how could he possibly suffer any grief? Through discernment his very bond with body-consciousness has already been severed.

आहे तितुकें देवाचें । ऐसें वर्तणें निश्चयाचें । मूळ तुटें उद्वेगाचें । येणें रीतीं ॥ २८ ॥

जे काही आहे ते सारे देवाचेच आहे, अशा निश्चयाने वागावे; याच रीतीने उद्वेगाचे मूळच तुटून जाते.

आहे तितुकें देवाचें । ऐसें वर्तणें निश्चयाचें । मूळ तुटें उद्वेगाचें । येणें रीतीं ॥ २८ ॥

One should live with the firm conviction that whatever exists belongs to God alone; in this very way the root cause of all anxiety is cut off.

प्रपंचीं पाहिजे सुवर्ण । परमार्थीं पंचिकर्ण । माहावाक्याचें विवरण । करितां सुटे ॥ २९ ॥

संसारात सोने हवे तसे परमार्थात पंचीकरणाचे ज्ञान हवे; महावाक्यांचे विवरण केल्याने माणूस मुक्त होतो.

प्रपंचीं पाहिजे सुवर्ण । परमार्थीं पंचिकर्ण । माहावाक्याचें विवरण । करितां सुटे ॥ २९ ॥

Just as gold is what one needs in worldly life, so in spiritual life one needs the knowledge of Panchikarana (the five-fold combination of elements); through reflecting on the great Vedantic maxims, one is liberated.

कर्म उपासना आणि ज्ञान । येणें राहे समाधान । परमार्थाचें जें साधन । तेंचि ऐकत जावें ॥ ३० ॥

कर्म, उपासना आणि ज्ञान यांनीच समाधान टिकून राहते; परमार्थाचे जे जे साधन असेल तेच ऐकत राहावे.

कर्म उपासना आणि ज्ञान । येणें राहे समाधान । परमार्थाचें जें साधन । तेंचि ऐकत जावें ॥ ३० ॥

Through action, devotion, and knowledge, true contentment is sustained; whatever the means to the spiritual goal may be, one should keep on listening to and learning it.