ब्रह्म निराकार निश्चळ । आत्म्यास विकार चंचळ । तयास म्हणती सकळ । देव ऐसें ॥ १ ॥

ब्रह्म हे निराकार आणि निश्चल आहे; आत्म्याला जो चंचल विकार जाणवतो, त्यालाच सर्वजण "देव" असे म्हणतात.

ब्रह्म निराकार निश्चळ । आत्म्यास विकार चंचळ । तयास म्हणती सकळ । देव ऐसें ॥ १ ॥

Brahman is formless and unmoving; it is the changeable, active aspect felt within the Self that everyone calls "God."

देवाचा ठावचि लागेना । येक देव नेमस्त कळेना । बहुत देवीं अनुमानेना । येक देव ॥ २ ॥

देवाचा ठावठिकाणाच कोणाला लागत नाही, एकच निश्चित देव कोणाला कळत नाही; अनेक देवांमध्ये एका खऱ्या देवाचा अंदाजही येत नाही.

देवाचा ठावचि लागेना । येक देव नेमस्त कळेना । बहुत देवीं अनुमानेना । येक देव ॥ २ ॥

No one can even locate where God truly is; no single, definite God can be clearly known; amid so many gods, the one true God cannot even be inferred.

म्हणोनी विचार असावा । विचारें देव शोधावा । बहुत देवांचा गोवा । पडोंचि नये ॥ ३ ॥

म्हणून विचारपूर्वक वागावे आणि विचारानेच देव शोधावा; अनेक देवांच्या गुंत्यात अडकून पडू नये.

म्हणोनी विचार असावा । विचारें देव शोधावा । बहुत देवांचा गोवा । पडोंचि नये ॥ ३ ॥

Therefore one should proceed with careful reasoning and seek out God through reasoning alone; one should never get entangled in the confusion of many gods.

देव क्षत्रीं पाहिला । त्यासारिखा धातूचा केला । पृथ्वीमधें दंडक चालिला । येणें रीतीं ॥ ४ ॥

लोकांनी देव क्षेत्रांत (मूर्तीत) पाहिला आणि त्याच्यासारखी धातूची मूर्ती घडवली; अशा रीतीने पृथ्वीवर हा प्रघात चालत आला.

देव क्षत्रीं पाहिला । त्यासारिखा धातूचा केला । पृथ्वीमधें दंडक चालिला । येणें रीतीं ॥ ४ ॥

People beheld God in shrines and images, and accordingly fashioned metal idols in that likeness; in this way this convention has continued upon the earth.

नाना प्रतिमादेवांचें मूळ । तो हा क्षत्रदेवचि केवळ । नाना क्षत्रें भूमंडळ । शोधून पाहावें ॥ ५ ॥

नाना मूर्तिरूप देवांचे मूळ म्हणजे हा क्षेत्रातील देवच होय; पृथ्वीवरील नाना क्षेत्रे शोधून पाहावीत (त्यांचेही मूळ शोधावे).

नाना प्रतिमादेवांचें मूळ । तो हा क्षत्रदेवचि केवळ । नाना क्षत्रें भूमंडळ । शोधून पाहावें ॥ ५ ॥

The origin of these many idol-forms of God lies in this very shrine-god; one should search through the many shrines across the earth and trace them further.

क्षत्रदेव पाषाणाचा । विचार पाहातां तयाचा । तंत लागला मुळाचा । अवताराकडे ॥ ६ ॥

क्षेत्रातील देव हा दगडाचा असतो; त्याचा विचार करून पाहिले असता त्याचा धागा मुळाकडे, म्हणजे अवताराकडे जाऊन पोहोचतो.

क्षत्रदेव पाषाणाचा । विचार पाहातां तयाचा । तंत लागला मुळाचा । अवताराकडे ॥ ६ ॥

The shrine-god is made of stone; when one examines it carefully, the thread of its origin leads back to a divine incarnation.

अवतारी देव संपले । देहे धरुनी वर्तोन गेले । त्याहून थोर अनुमानले । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ७ ॥

अवतारी देव देह धारण करून संपून गेले; त्यांच्याहूनही थोर असे ब्रह्मा-विष्णू-महेश अनुमानाने मानले जातात.

अवतारी देव संपले । देहे धरुनी वर्तोन गेले । त्याहून थोर अनुमानले । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ७ ॥

The incarnate gods, having taken bodily form, played their part and passed away; greater still than them are inferred to be Brahma, Vishnu, and Shiva.

त्या तिही देवांस ज्याची सत्ता । तो अंतरात्माचि पाहातां । कर्ता भोक्ता तत्वता । प्रतक्ष आहे ॥ ८ ॥

त्या तिन्ही देवांवरही ज्याची सत्ता चालते, तो नीट पाहता अंतरात्माच आहे; तत्त्वतः तोच कर्ता आणि भोक्ता प्रत्यक्ष आहे.

त्या तिही देवांस ज्याची सत्ता । तो अंतरात्माचि पाहातां । कर्ता भोक्ता तत्वता । प्रतक्ष आहे ॥ ८ ॥

The power over even those three gods rests with none other than the inner Self, seen truly; that same Self is, in essence, directly the doer and the enjoyer.

युगानयुगें तिन्ही लोक । येकचि चालवी अनेक । हा निश्चयाचा विवेक । वेदशास्त्रीं पाहावा ॥ ९ ॥

युगायुगांतून तिन्ही लोक एकच तत्त्व अनेक रूपांनी चालवत असते; हा निश्चित विवेक वेद-शास्त्रांतून पाहून घ्यावा.

युगानयुगें तिन्ही लोक । येकचि चालवी अनेक । हा निश्चयाचा विवेक । वेदशास्त्रीं पाहावा ॥ ९ ॥

Across ages upon ages, it is that one alone who runs the three worlds through countless forms; this settled understanding should be verified in the Vedas and scriptures.

आत्मा वर्तवितो शरीर । तोचि देव उत्तरोत्तर । जाणीवरूपें कळिवर । विवेकें वर्तवी ॥ १० ॥

आत्माच शरीराला चालवतो, तोच उत्तरोत्तर खरा देव आहे; जाणीवरूपाने तो देहाला विवेकपूर्वक वर्तवत असतो.

आत्मा वर्तवितो शरीर । तोचि देव उत्तरोत्तर । जाणीवरूपें कळिवर । विवेकें वर्तवी ॥ १० ॥

It is the Self that animates the body, and that very Self is, in the highest sense, God; in the form of awareness it guides the body with discernment.

तो अंतर्देव चुकती । धांवा घेऊन तीर्था जाती । प्राणी बापुडे कष्टती । देवास नेणतां ॥ ११ ॥

तो अंतरातील देव चुकवून लोक धावाधाव करत तीर्थयात्रेला जातात; खरा देव न ओळखल्यामुळे बिचारे प्राणी उगीच कष्ट सोसतात.

तो अंतर्देव चुकती । धांवा घेऊन तीर्था जाती । प्राणी बापुडे कष्टती । देवास नेणतां ॥ ११ ॥

Missing that God within, people rush about on pilgrimage to holy places; not knowing the true God, poor creatures exhaust themselves for nothing.

मग विचारिती अंतःकर्णीं । जेथें तेथें धोंडा पाणी । उगेंचि वणवण हिंडोनि । काये होतें ॥ १२ ॥

मग अंतःकरणात विचार केला की कळते, जिथे तिथे केवळ दगड आणि पाणीच आहे; उगीच वणवण हिंडून काय साधणार?

मग विचारिती अंतःकर्णीं । जेथें तेथें धोंडा पाणी । उगेंचि वणवण हिंडोनि । काये होतें ॥ १२ ॥

When one then reflects within the heart, one realizes that everywhere there is only stone and water; what is gained by wandering about aimlessly?

ऐसा ज्यासी विचार कळला । तेणें सत्संग धरिला । सत्संगें देव सांपडला । बहुत जनासी ॥ १३ ॥

असा विचार ज्याला कळला, त्याने सत्संगाचा आधार घेतला; सत्संगानेच पुष्कळ लोकांना खरा देव सापडला.

ऐसा ज्यासी विचार कळला । तेणें सत्संग धरिला । सत्संगें देव सांपडला । बहुत जनासी ॥ १३ ॥

Whoever came to understand this took hold of the company of the wise; and through such company, many people found the true God.

ऐसीं हे विवेकाचीं कामें । विवेकी जाणतील नेमें । अविवेकी भुलले भ्रमें । त्यांस हें कळेना ॥ १४ ॥

ही सर्व विवेकाची कामे आहेत, ती विवेकी लोकच नेमाने जाणतात; अविवेकी लोक भ्रमात भुललेले असतात, त्यांना हे कळतच नाही.

ऐसीं हे विवेकाचीं कामें । विवेकी जाणतील नेमें । अविवेकी भुलले भ्रमें । त्यांस हें कळेना ॥ १४ ॥

All this is the work of discernment, which only the discerning understand with certainty; the undiscerning, lost in delusion, cannot grasp it at all.

अंतरवेधी अंतर जाणे । बाहेरमुद्रा कांहींच नेणें । म्हणोन विवेकी शाहणे । अंतर शोधिती ॥ १५ ॥

अंतर्यामी लक्ष देणारा अंतरंगच जाणतो, त्याला बाह्य दिखावा काहीच माहीत नसतो; म्हणून विवेकी, शहाणे लोक अंतरंगाचाच शोध घेतात.

अंतरवेधी अंतर जाणे । बाहेरमुद्रा कांहींच नेणें । म्हणोन विवेकी शाहणे । अंतर शोधिती ॥ १५ ॥

One whose attention is fixed within knows only the inner reality, caring nothing for outer show; therefore the discerning and wise search only within.

विवेकेंविण जो भाव । तो भावचि अभाव । मुर्खस्य प्रतिमा देव । ऐसें वचन ॥ १६ ॥

विवेकाशिवाय असलेला भाव हा भावच नसून खरे तर अभावच होय; "मूर्खाला मूर्तीच देव वाटते" असे शास्त्रवचन आहे.

विवेकेंविण जो भाव । तो भावचि अभाव । मुर्खस्य प्रतिमा देव । ऐसें वचन ॥ १६ ॥

Devotion without discernment is not true devotion at all - it is really its absence; there is a saying, "For a fool, the idol itself is God."

पाहात समजत सेवटा गेला । तोचि विवेकी भला । तत्वें सांडुनी पावला । निरंजनीं ॥ १७ ॥

पाहत-समजत जो शेवटपर्यंत गेला, तोच खरा उत्तम विवेकी; त्याने सर्व तत्त्वे मागे सोडून निरंजन (शुद्ध चैतन्य) पद प्राप्त केले.

पाहात समजत सेवटा गेला । तोचि विवेकी भला । तत्वें सांडुनी पावला । निरंजनीं ॥ १७ ॥

Whoever went all the way through, seeing and understanding, is truly the good and discerning one; leaving all the principles behind, he attained the stainless, formless Reality.

आरे जें आकारासी येतें । तें अवघेंच नासोन जतें । मग गल्बल्यावेगळें तें । परब्रह्म जाणावें ॥ १८ ॥

अरे, जे जे आकाराला येते, ते सगळेच नाश पावून जाते; म्हणून या सगळ्या गलबल्यापलीकडे जे असते, तेच परब्रह्म जाणावे.

आरे जें आकारासी येतें । तें अवघेंच नासोन जतें । मग गल्बल्यावेगळें तें । परब्रह्म जाणावें ॥ १८ ॥

Ah, whatever comes into form is bound, all of it, to perish in the end; therefore know as the supreme Brahman only that which lies beyond all this commotion.

चंचळ देव निश्चळ ब्रह्म । परब्रह्मीं नाहीं भ्रम । प्रत्ययज्ञानें निभ्रम । होईजेतें ॥ १९ ॥

चंचल असतो तो (सगुण) देव, ब्रह्म मात्र निश्चल असते; परब्रह्मात मुळीच भ्रम नाही; प्रत्ययज्ञानानेच माणूस भ्रमरहित होतो.

चंचळ देव निश्चळ ब्रह्म । परब्रह्मीं नाहीं भ्रम । प्रत्ययज्ञानें निभ्रम । होईजेतें ॥ १९ ॥

The (manifest) god is changeable, while Brahman is unmoving; in the supreme Brahman there is no delusion at all; it is through direct, realized knowledge that one becomes free of delusion.

प्रचीतीविण जें केलें । तें तें अवघें वेर्थ गेलें । प्राणी कष्टकष्टोंचि मेलें । कर्मकचाटें ॥ २० ॥

प्रचितीशिवाय जे जे केले, ते ते सगळे व्यर्थच गेले; प्राणी कर्मांच्या जंजाळात कष्ट-कष्ट करूनच मरून गेले.

प्रचीतीविण जें केलें । तें तें अवघें वेर्थ गेलें । प्राणी कष्टकष्टोंचि मेलें । कर्मकचाटें ॥ २० ॥

Whatever was done without real realization went entirely to waste; creatures died laboring endlessly, entangled in the maze of ritual action.

कर्मावेगळें न व्हावें । तरी देवास कासया भजावें । विवेकी जाणती स्वभावें । मूर्ख नेणे ॥ २१ ॥

कर्मापलीकडे जाता येणारच नसेल, तर मग देवाची भक्ती कशासाठी करावी? विवेकी लोक हे स्वभावतःच जाणतात, मूर्खाला ते कळत नाही.

कर्मावेगळें न व्हावें । तरी देवास कासया भजावें । विवेकी जाणती स्वभावें । मूर्ख नेणे ॥ २१ ॥

If one can never rise beyond mere ritual action, then what purpose is there in worshipping God at all? The discerning understand this naturally; the foolish do not.

कांहीं अनुमानलें विचारें । देव आहे जगदांतरें । सगुणाकरितां निर्धारें । निर्गुण पाविजे ॥ २२ ॥

विचाराने काहीसे अनुमान करता येते की देव सर्व जगाच्या अंतरंगात आहे; सगुणाच्या आधारानेच निश्चितपणे निर्गुण गाठता येते.

कांहीं अनुमानलें विचारें । देव आहे जगदांतरें । सगुणाकरितां निर्धारें । निर्गुण पाविजे ॥ २२ ॥

Through reasoning one can infer at least this much - that God dwells within all the world; and it is precisely through the manifest, qualified form that one surely reaches the unmanifest, unqualified Reality.

सगुण पाहातां मुळास गेला । सहजचि निर्गुण पावला । संगत्यागें मोकळा जाला । वस्तुरूप ॥ २३ ॥

सगुणाचा शोध घेता घेता माणूस मुळाशी पोहोचतो आणि सहजच निर्गुणाला प्राप्त होतो; संगत्याग केल्याने तो मोकळा होऊन वस्तुरूप (शुद्ध सत्तारूप) होतो.

सगुण पाहातां मुळास गेला । सहजचि निर्गुण पावला । संगत्यागें मोकळा जाला । वस्तुरूप ॥ २३ ॥

In tracing the manifest form to its very root, one naturally arrives at the unmanifest; by giving up all attachment, one becomes free and one with the Reality itself.

परमेश्वरीं अनुसंधान । लावितां होईजे पावन । मुख्य ज्ञानेंचि विज्ञान । पाविजेतें ॥ २४ ॥

परमेश्वराशी अनुसंधान लावले असता माणूस पावन होतो; मुख्य ज्ञानानेच खरे विज्ञान (अनुभवजन्य साक्षात्कार) प्राप्त होते.

परमेश्वरीं अनुसंधान । लावितां होईजे पावन । मुख्य ज्ञानेंचि विज्ञान । पाविजेतें ॥ २४ ॥

By fixing one's constant awareness on God, one becomes purified; it is through essential knowledge alone that true realized wisdom is attained.

ऐसीं हे विवेकाचीं विवर्णें । पाहावीं सुचित अंतःकर्णें । नित्यानित्य विवेकश्रवणें । जगदोधार ॥ २५ ॥

ही सर्व विवेकाची विवरणे सावध अंतःकरणाने पाहावीत; नित्य-अनित्याच्या विवेकश्रवणानेच सर्व जगाचा उद्धार होतो.

ऐसीं हे विवेकाचीं विवर्णें । पाहावीं सुचित अंतःकर्णें । नित्यानित्य विवेकश्रवणें । जगदोधार ॥ २५ ॥

All these expositions of discernment should be studied with an attentive heart; it is through hearing this discernment between the eternal and the transient that the whole world is redeemed.