कोणीयेका कार्याचा साक्षप । कांहीं तर्‍ही घडे विक्षेप । काळ साहे तें आपेंआप । होत जातें ॥ १ ॥

कोणत्याही कार्याचा आग्रह धरला तरी त्यात काही ना काही विघ्न येतेच; पण काळ अनुकूल असला की ते आपोआप घडून येते.

कोणीयेका कार्याचा साक्षप । कांहीं तर्‍ही घडे विक्षेप । काळ साहे तें आपेंआप । होत जातें ॥ १ ॥

However diligently one pursues any task, some obstacle or other keeps arising; yet when time itself is favorable, it comes about of its own accord.

कार्यभाग होत चालिला । तेणें प्राणी शोक जाला । विचारहि सुचों लागला । दिवसेंदेवस ॥ २ ॥

कार्य पुढे सरकत गेले, त्यातून काही वेळा दुःखही झाले; पण दिवसेंदिवस त्यातून विचारही सुचू लागला.

कार्यभाग होत चालिला । तेणें प्राणी शोक जाला । विचारहि सुचों लागला । दिवसेंदेवस ॥ २ ॥

As the task went forward, it also brought the person some grief; yet, day by day, understanding too began to dawn from it.

कोणीयेक प्राणी जन्मासी येतो । कांहीं तर्‍ही काळ साहे होतो । दुःखाउपरी सुख देतो । देव कृपाळुपणें ॥ ३ ॥

कोणीही प्राणी जन्माला येतो तेव्हा त्याला काहीसा काळ (त्रास) सोसावाच लागतो; पण दुःखानंतर देव कृपाळूपणे सुखही देतो.

कोणीयेक प्राणी जन्मासी येतो । कांहीं तर्‍ही काळ साहे होतो । दुःखाउपरी सुख देतो । देव कृपाळुपणें ॥ ३ ॥

Whenever any creature is born, it must endure some measure of hardship; but after sorrow, God in his mercy grants happiness as well.

अवघाचि काळ जरी सजे । तरी अवघेचि होती राजे । कांहीं सजे कांहीं न सजे । ऐसें आहे ॥ ४ ॥

जर सगळाच काळ अनुकूल झाला, तर सगळेच राजे बनतील; पण वास्तव असे आहे की काहींचे साजते तर काहींचे साजत नाही.

अवघाचि काळ जरी सजे । तरी अवघेचि होती राजे । कांहीं सजे कांहीं न सजे । ऐसें आहे ॥ ४ ॥

If every single moment turned favorable, then everyone would become a king; but the truth is that things work out for some and not for others.

येकलोक अथवा परलोक । साधतां कोणीयेक विवेक । अद्‍भूत होये स्वाभाविक । देणें ईश्वराचें ॥ ५ ॥

इहलोक असो वा परलोक, कोणीही विवेक साधला की स्वाभाविकपणे अद्भुत असे फळ मिळते; हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

येकलोक अथवा परलोक । साधतां कोणीयेक विवेक । अद्‍भूत होये स्वाभाविक । देणें ईश्वराचें ॥ ५ ॥

Whether for this world or the next, whenever anyone achieves true discernment, a wondrous result naturally follows; all this is a gift given by God.

ऐकल्याविण कळलें । शिकल्याविण शहाणपण आलें । देखिलें ना ऐकिलें । भूमंडळीं ॥ ६ ॥

न ऐकता कळले किंवा न शिकता शहाणपण आले, असे या पृथ्वीवर कधी पाहिलेलेही नाही किंवा ऐकिलेलेही नाही.

ऐकल्याविण कळलें । शिकल्याविण शहाणपण आलें । देखिलें ना ऐकिलें । भूमंडळीं ॥ ६ ॥

That understanding ever came without hearing, or wisdom without learning, has never been seen or heard anywhere on this earth.

सकळ कांहीं ऐकतां कळे । कळतां कळतां वृत्ति निवळे । नेमस्त मनामधें आकळे । सारासार ॥ ७ ॥

सगळे काही ऐकल्यानेच कळते, कळत कळतच वृत्ती निवळते आणि मनात सार-असाराचे नेमके आकलन होते.

सकळ कांहीं ऐकतां कळे । कळतां कळतां वृत्ति निवळे । नेमस्त मनामधें आकळे । सारासार ॥ ७ ॥

Everything is understood only through hearing; through gradual understanding the mind becomes purified, and the mind comes to grasp precisely what is essential and what is not.

श्रवण म्हणिजे ऐकावें । मनन म्हणिजे मनीं धरावें । येणें उपायें स्वभावें । त्रयलोक्य चाले ॥ ८ ॥

श्रवण म्हणजे ऐकावे आणि मनन म्हणजे मनात धरून ठेवावे; याच उपायाने स्वाभाविकपणे हे त्रैलोक्यच चालत असते.

श्रवण म्हणिजे ऐकावें । मनन म्हणिजे मनीं धरावें । येणें उपायें स्वभावें । त्रयलोक्य चाले ॥ ८ ॥

Hearing means to listen, and reflection means to hold it in the mind; by this very method the three worlds naturally continue to function.

श्रवणाआड विक्षेप येती । नाना जिनस सांगो किती । सावध असतां प्रत्यय येती । सकळ कांहीं ॥ ९ ॥

श्रवणाच्या आड नाना प्रकारचे विक्षेप येतात, ते किती म्हणून सांगावेत? पण सावध राहिले तर मात्र सगळ्याची प्रचिती येते.

श्रवणाआड विक्षेप येती । नाना जिनस सांगो किती । सावध असतां प्रत्यय येती । सकळ कांहीं ॥ ९ ॥

Countless distractions come in the way of listening - how many kinds can one even describe? But if one remains alert, everything is confirmed by direct experience.

श्रवणीं लोक बैसले । बोलतां बोलतां येकाग्र जाले । त्याउपरी जे नूतन आले । ते येकाग्र नव्हेती ॥ १० ॥

श्रवणासाठी लोक बसले, बोलता बोलता ते एकाग्र झाले; पण नंतर जे नवीन येऊन बसले, ते मात्र एकाग्र होत नाहीत.

श्रवणीं लोक बैसले । बोलतां बोलतां येकाग्र जाले । त्याउपरी जे नूतन आले । ते येकाग्र नव्हेती ॥ १० ॥

People sat down to listen, and as the discourse went on they became absorbed; but those who arrive fresh afterward do not become so absorbed.

मनुष्य बाहेर हिंडोनी आलें । नाना प्रकारीचें ऐकिलें । उदंड गलबलूं लागलें । उगें असेना ॥ ११ ॥

बाहेर फिरून आलेला माणूस नाना प्रकारच्या गोष्टी ऐकून आलेला असतो; तो अफाट गलबला करू लागतो, शांत बसतच नाही.

मनुष्य बाहेर हिंडोनी आलें । नाना प्रकारीचें ऐकिलें । उदंड गलबलूं लागलें । उगें असेना ॥ ११ ॥

A person who has been wandering about outside comes in having heard all sorts of things; he starts a great commotion and will not sit still.

प्रसंग पाहोन चालती । ऐसे लोक थोडे असती । श्रवणीं नाना विक्षेप होती । ते हे ऐका ॥ १२ ॥

प्रसंग पाहून वागणारे लोक फार थोडेच असतात; श्रवणाच्या वेळी नाना प्रकारचे विक्षेप होतात, ते आता ऐका.

प्रसंग पाहोन चालती । ऐसे लोक थोडे असती । श्रवणीं नाना विक्षेप होती । ते हे ऐका ॥ १२ ॥

Those who conduct themselves according to the occasion are very few; hear now the many kinds of distractions that occur during listening.

श्रवणीं बैसले ऐकाया । अडों लागलीसें काया । येती कडकडां जांभया । निद्राभरें ॥ १३ ॥

श्रवणासाठी ऐकायला बसले, पण शरीर जड होऊ लागते आणि झोपेच्या भरामुळे कडकडा जांभया येऊ लागतात.

श्रवणीं बैसले ऐकाया । अडों लागलीसें काया । येती कडकडां जांभया । निद्राभरें ॥ १३ ॥

They sit down to listen, but their bodies begin to grow heavy, and loud, cracking yawns come on from the weight of sleep.

बैसले सुचित करूनि मना । परी तें मनचि ऐकेना । मागें होतें ऐकिलें नाना । तेंचि धरुनी बैसलें ॥ १४ ॥

मन सावध करून बसले खरे, पण ते मनच काही ऐकत नाही; आधी जे नाना ऐकलेले होते, तेच मनात धरून बसलेले असते.

बैसले सुचित करूनि मना । परी तें मनचि ऐकेना । मागें होतें ऐकिलें नाना । तेंचि धरुनी बैसलें ॥ १४ ॥

They sit with the mind made outwardly attentive, but that very mind is not really listening; it remains occupied only with whatever it had heard before.

तत्पर केलें शरीर । परी मनामधें आणीक विचार । कल्पना कल्पी तो विस्तार । किती म्हणौनि सांगावा ॥ १५ ॥

शरीर सावधपणे बसवले खरे, पण मनात मात्र भलताच विचार चालू असतो; कल्पना जो विस्तार करत राहते, तो किती म्हणून सांगावा?

तत्पर केलें शरीर । परी मनामधें आणीक विचार । कल्पना कल्पी तो विस्तार । किती म्हणौनि सांगावा ॥ १५ ॥

The body is made to sit attentively, but the mind is busy with some entirely different thought; how much can one even describe the extent to which imagination keeps spinning?

जें जें कांहीं श्रवणीं पडिलें । तितुकें समजोन विवरलें । तरीच कांहीं सार्थक जालें । निरूपणीं ॥ १६ ॥

जे जे काही कानावर पडले, ते ते समजून त्याचे विवरण झाले, तरच निरूपण ऐकल्याचे काही सार्थक होते.

जें जें कांहीं श्रवणीं पडिलें । तितुकें समजोन विवरलें । तरीच कांहीं सार्थक जालें । निरूपणीं ॥ १६ ॥

Only when whatever falls on the ear is properly understood and reflected upon does the hearing of the discourse truly become worthwhile.

मन दिसतें मां धरावें । ज्याचें त्यानें आवरावें । आवरून विवेकें धरवें । अर्थांतरीं ॥ १७ ॥

मन कसे भरकटते हे दिसले की त्यालाच धरून ठेवावे; ज्याने त्याने आपले मन स्वतः आवरावे आणि विवेकाने त्याला अर्थाकडे वळवावे.

मन दिसतें मां धरावें । ज्याचें त्यानें आवरावें । आवरून विवेकें धरवें । अर्थांतरीं ॥ १७ ॥

When one sees the mind wandering, one should catch hold of it right there; each person must rein in his own mind and, through discernment, fix it firmly on the meaning.

निरूपणीं येऊन बैसला । परी तो उदंड जेऊन आला । बैसतांच कासाविस जाला । त्रुषाकांत ॥ १८ ॥

निरूपणासाठी येऊन बसला खरा, पण तो भरपूर जेवून आलेला होता; बसताच त्याला अस्वस्थता आणि तहान लागली.

निरूपणीं येऊन बैसला । परी तो उदंड जेऊन आला । बैसतांच कासाविस जाला । त्रुषाकांत ॥ १८ ॥

He came and sat down for the discourse, but he had eaten a very heavy meal beforehand; no sooner had he sat than he grew restless, tormented by thirst.

आधीं उदक आणविलें । घळघळां उदंड घेतलें । तेणें मळमळूं लागलें । उठोनी गेला ॥ १९ ॥

आधी पाणी मागवले, ते घटाघट भरपूर प्यायला; त्यामुळे त्याला मळमळू लागले आणि तो उठून निघून गेला.

आधीं उदक आणविलें । घळघळां उदंड घेतलें । तेणें मळमळूं लागलें । उठोनी गेला ॥ १९ ॥

First he called for water and gulped down a great deal of it noisily; from that his stomach began to churn, and he got up and left.

कर्पट ढेंकर उचक्या देती । वारा सरतां मोठी फजिती । क्षणक्षणा उठोनी जाती । लघुशंकेसी ॥ २० ॥

करपट ढेकर आणि उचक्या येतात, वात सरता मोठीच फजिती होते; आणि क्षणाक्षणाला लघुशंकेसाठी उठून जावे लागते.

कर्पट ढेंकर उचक्या देती । वारा सरतां मोठी फजिती । क्षणक्षणा उठोनी जाती । लघुशंकेसी ॥ २० ॥

Sour belches and hiccups come on, and when wind escapes there is great embarrassment; and every few moments one has to get up to relieve oneself.

दिशेनें कासाविस केला । आवघेंचि सांडून धांविला । निरूपणप्रसंगीं निघोन गेला । अखंड ऐसा ॥ २१ ॥

शौचाच्या तीव्र वेगाने त्याला अगदी कासावीस केले, तो सगळे सोडून धावतच गेला; निरूपणाच्या प्रसंगातून असा तो सतत उठून जातो.

दिशेनें कासाविस केला । आवघेंचि सांडून धांविला । निरूपणप्रसंगीं निघोन गेला । अखंड ऐसा ॥ २१ ॥

The urgent call of nature left him utterly distressed, and he rushed off leaving everything behind; such a person keeps constantly leaving right in the middle of the discourse.

दृष्टांती कांहीं अपूर्व आलें । अंतःकर्ण तेथेंचि राहिलें । कोठवरी काये वाचिलें । कांहीं कळेना ॥ २२ ॥

दृष्टान्तात काहीतरी विलक्षण गोष्ट आली की त्याचे मन तिथेच अडकून राहते; मग पुढे कुठवर काय वाचले गेले, हे त्याला काहीच कळत नाही.

दृष्टांती कांहीं अपूर्व आलें । अंतःकर्ण तेथेंचि राहिलें । कोठवरी काये वाचिलें । कांहीं कळेना ॥ २२ ॥

When some striking illustration comes up in the discourse, his mind remains fixed right there; and afterward he has no idea how far the reading went or what was said.

निरूपणीं येऊन बैसला । तो विंचुवें फणकाविला । कैचें निरूपण जाला । कासाविस ॥ २३ ॥

निरूपणासाठी येऊन बसला, पण त्याला विंचवाने दंश केला; मग कसले निरूपण ऐकणार, तो अगदी कासावीस झाला.

निरूपणीं येऊन बैसला । तो विंचुवें फणकाविला । कैचें निरूपण जाला । कासाविस ॥ २३ ॥

He came and sat down for the discourse, but then a scorpion stung him; what discourse could he possibly follow after that - he was left writhing in agony.

पोटामधें तिडिक उठिली । पाठीमधें करक भरली । चालक चिखल्या पुळी जाली । बैसवेना ॥ २४ ॥

पोटात कळ उठली, पाठीत टोचणी भरली, चिखल्या-पुळी झाल्याने त्रास झाला - अशाने त्याला नीट बसताच येईना.

पोटामधें तिडिक उठिली । पाठीमधें करक भरली । चालक चिखल्या पुळी जाली । बैसवेना ॥ २४ ॥

A stabbing pain shot through his belly, a sharp ache filled his back, sores and boils tormented him - in such a state he simply could not sit still.

पिसोळा चाऊन पळाला । तेणें प्राणी दुश्चीत जाला । कोणें नेटें गल्बला केला । तेथेंचि धावें ॥ २५ ॥

चावरा किडा चावून पळून गेला, त्यामुळे तो माणूस अस्वस्थ झाला; आणि कोणी जोराने गलबला केला की तिकडेच धाव घेतो.

पिसोळा चाऊन पळाला । तेणें प्राणी दुश्चीत जाला । कोणें नेटें गल्बला केला । तेथेंचि धावें ॥ २५ ॥

A biting insect bit him and scurried off, leaving the man thoroughly disturbed; and whenever someone raises a loud commotion elsewhere, he rushes off toward it instead.

विषै लोक श्रवणीं येती । ते बायेकांकडेच पाहाती । चोरटे लोक चोरून जाती । पादरक्षा ॥ २६ ॥

विषयासक्त लोक श्रवणाला येतात खरे, पण ते बायकांकडेच पाहत बसतात; आणि चोरटे लोक तर तिथेही चोरून पादत्राणे चोरून नेतात.

विषै लोक श्रवणीं येती । ते बायेकांकडेच पाहाती । चोरटे लोक चोरून जाती । पादरक्षा ॥ २६ ॥

Lustful people come to the discourse only to keep staring at the women present; and thieves among the crowd steal away with people's sandals.

होये नव्हे वादवेवाद । तेणें उदंड जाला खेद । सिव्या गाळी अप्रमाद । होतां चुकला ॥ २७ ॥

होय-नव्हे यावरून वादावादी होते, त्यामुळे फार खेद निर्माण होतो; आणि नकळत शिव्यागाळी होऊन बेशिस्तच घडते.

होये नव्हे वादवेवाद । तेणें उदंड जाला खेद । सिव्या गाळी अप्रमाद । होतां चुकला ॥ २७ ॥

Arguments break out over yes-or-no disputes, causing great distress; and, quite carelessly, abusive words are exchanged and proper conduct is forgotten.

कोणी निरूपणीं बैसती । सावकस गोष्टी लाविती । हरिदास ते रें रें करिती । पोटासाठीं ॥ २८ ॥

कोणी निरूपणाला बसतात आणि निवांतपणे गप्पाच लावतात; तर काही हरिदास केवळ पोटासाठीच "रे रे" करत कथा सांगतात.

कोणी निरूपणीं बैसती । सावकस गोष्टी लाविती । हरिदास ते रें रें करिती । पोटासाठीं ॥ २८ ॥

Some sit down for the discourse only to strike up leisurely gossip; and some kirtan-performers merely drone on with "re re" purely to earn their living.

बहुत जाणते मिळाले । येकापुढें येक बोले । लोकांचे आशये राहिले । कोण जाणे ॥ २९ ॥

पुष्कळ जाणकार लोक एकत्र जमले की एकापुढे एक बोलत राहतात; लोकांचे खरे मनोगत काय उरले, हे कोण जाणे.

बहुत जाणते मिळाले । येकापुढें येक बोले । लोकांचे आशये राहिले । कोण जाणे ॥ २९ ॥

When many learned people gather, each one keeps talking over the other; what is really left of people's true intentions, who can say?

माझें होये तुझें नव्हे । ऐसी अखंड जयास सवे । न्याये नीति सांडून धावे । अन्यायाकडे ॥ ३० ॥

"माझेच खरे, तुझे खोटे" अशी ज्याला सतत सवय असते, तो न्याय-नीती सोडून अन्यायाकडेच धावत जातो.

माझें होये तुझें नव्हे । ऐसी अखंड जयास सवे । न्याये नीति सांडून धावे । अन्यायाकडे ॥ ३० ॥

One who is forever in the habit of saying "mine is right, yours is wrong" abandons justice and morality and runs straight toward injustice.

आपल्या थोरपणासाठीं । अच्यावाच्या तोंड पिटी । न्याये नाहीं ते सेवटीं । परम अन्याई ॥ ३१ ॥

आपल्या मोठेपणासाठी अद्वातद्वा बोलत तोंड आपटत राहतो; शेवटी ज्यात न्यायच नाही, तो निव्वळ अन्यायीच ठरतो.

आपल्या थोरपणासाठीं । अच्यावाच्या तोंड पिटी । न्याये नाहीं ते सेवटीं । परम अन्याई ॥ ३१ ॥

For the sake of his own self-importance he rants on with wild, reckless talk; in the end, one who has no justice in him is nothing but utterly unjust.

येकेकडे अभिमान उठे । दूसरेकडे उदंड पेटे । ऐसे श्रोते खरे खोटे । कोण जाणे ॥ ३२ ॥

एकीकडे अभिमान उफाळतो, दुसरीकडे त्यातून संताप भडकतो; असे श्रोते खरे कोण आणि खोटे कोण, हे कोण सांगणार?

येकेकडे अभिमान उठे । दूसरेकडे उदंड पेटे । ऐसे श्रोते खरे खोटे । कोण जाणे ॥ ३२ ॥

On one side pride flares up, and on the other great anger ignites from it; among such listeners, who can tell which are genuine and which are false?

म्हणोन जाणते विचक्षण । तें आधींच धरिती नेणेपण । मूर्ख टोणपा आपण । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥

म्हणूनच जाणते, चतुर लोक आधीच नेणतेपणाचा आव धरतात; आणि "आपण तर काहीच नसलेला मूर्ख अडाणी आहोत" असे मानतात.

म्हणोन जाणते विचक्षण । तें आधींच धरिती नेणेपण । मूर्ख टोणपा आपण । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥

Therefore the wise and discerning deliberately assume an air of not knowing beforehand, considering themselves nothing more than a plain, foolish dolt.

आपणाहून देव थोर । ऐसा जयास कळला विचार । सकळ कांहीं जगदांतर । तेहिं राखावें ॥ ३४ ॥

आपल्यापेक्षा देव थोर आहे, हा विचार ज्याला कळला, त्यानेच सर्व लोकांचे अंतःकरण सांभाळून राखावे.

आपणाहून देव थोर । ऐसा जयास कळला विचार । सकळ कांहीं जगदांतर । तेहिं राखावें ॥ ३४ ॥

One who has understood that God is greater than himself is precisely the one who should look after and safeguard the hearts of all people.

सभेमधें कळहो जाला । शब्द येतो जाणत्याला । अंतरें राखों नाहीं सिकला । कैसा योगी ॥ ३५॥

सभेत कलह झाला तर त्याचा दोष जाणत्या (नेतृत्व करणाऱ्या) माणसालाच येतो; जो लोकांचे मन सांभाळायला शिकलाच नाही, तो कसला योगी?

सभेमधें कळहो जाला । शब्द येतो जाणत्याला । अंतरें राखों नाहीं सिकला । कैसा योगी ॥ ३५॥

If a quarrel breaks out in an assembly, the blame falls upon the knowing one in charge of it; one who has never learned to safeguard people's hearts - what kind of yogi is he?

वैर करितां वैरचि वाढे । आपणास दुःख भोग्णें घडे । म्हणोनि शाहाण्याचे कुकडे । कळों आलें ॥ ३६॥

वैर केले की वैरच वाढत जाते आणि स्वतःलाच दुःख भोगावे लागते; म्हणूनच शहाण्या माणसाचे हे मर्म लक्षात आलेले असते.

वैर करितां वैरचि वाढे । आपणास दुःख भोग्णें घडे । म्हणोनि शाहाण्याचे कुकडे । कळों आलें ॥ ३६॥

When one nurses enmity, enmity only grows further, and one ends up suffering for it oneself; this is precisely the wisdom a truly wise person comes to understand.

अखंड आपणा सांभळिती । क्षुल्लकपण येऊं नेदिती । थोर लोकांस क्ष्मा शांति । अगत्य करणें ॥ ३७ ॥

(शहाणे लोक) सतत स्वतःला सांभाळत राहतात, क्षुद्रपणा अंगी येऊ देत नाहीत; मोठ्या माणसांनी क्षमा आणि शांती अवश्य बाळगली पाहिजे.

अखंड आपणा सांभळिती । क्षुल्लकपण येऊं नेदिती । थोर लोकांस क्ष्मा शांति । अगत्य करणें ॥ ३७ ॥

The wise constantly keep watch over themselves and never allow pettiness to creep in; great people must without fail practice forgiveness and equanimity.

अवगुणापासीं बैसला गुणी । आवगुण कळतो ततक्षणीं । विवेकी पुरुषाची करणी । विवेकें होते ॥ ३८ ॥

अवगुणी माणसापाशी गुणी माणूस बसला की त्याचा अवगुण त्याला त्याक्षणी कळतो; विवेकी पुरुषाचे वागणे विवेकानेच घडते.

अवगुणापासीं बैसला गुणी । आवगुण कळतो ततक्षणीं । विवेकी पुरुषाची करणी । विवेकें होते ॥ ३८ ॥

When a virtuous person sits near one who is faulty, the fault becomes apparent to him at once; a discerning person's every action proceeds from discernment.

उपाये परियाये दीर्घ प्रेत्‍न । विवेकबळें नाना येत्‍न । करील तयाचें महिमान । तोचि जाणे ॥ ३९ ॥

उपाय, अनेक मार्ग आणि दीर्घ प्रयत्न - विवेकाच्या बळावर जो नाना प्रकारे झटतो, त्याचाच महिमा तोच जाणतो.

उपाये परियाये दीर्घ प्रेत्‍न । विवेकबळें नाना येत्‍न । करील तयाचें महिमान । तोचि जाणे ॥ ३९ ॥

Remedies, various alternative approaches, and sustained effort - whoever strives in many such ways through the strength of discernment, he alone knows the true worth of it.

दुर्जनीं वेवदरून घेतला । बाश्कळ लोकीं घसरिला । विवेकापासून चेवला । विवेकी कैसा ॥ ४० ॥

दुर्जनांनी त्याला भांडणात ओढले, वाचाळ लोकांनी त्याला घसरवले - असा जो विवेकापासून ढळला, तो विवेकी कसा म्हणावा?

दुर्जनीं वेवदरून घेतला । बाश्कळ लोकीं घसरिला । विवेकापासून चेवला । विवेकी कैसा ॥ ४० ॥

The wicked drew him into a quarrel, and idle chatterers made him stumble - one who thus strays from discernment, how can he be called discerning?

न्याये परियाये उपाये । मूर्खास हें कळे काये । मूर्खाकरितां चिवडा होये । मज्यालसीचा ॥ ४१ ॥

न्याय, अनेक मार्ग, उपाय - हे मूर्खाला काय कळणार? मूर्खामुळेच सगळ्या गोंधळाचा चिवडा होऊन बसतो.

न्याये परियाये उपाये । मूर्खास हें कळे काये । मूर्खाकरितां चिवडा होये । मज्यालसीचा ॥ ४१ ॥

Justice, alternative approaches, remedies - what would a fool understand of these? Because of the fool, the whole affair turns into a hodgepodge of confusion.

मग ते शाहाणे नीट करिती । स्वयें साहोन साहविती । स्वयें करून करविती । लोकांकरवीं ॥ ४२ ॥

मग शहाणे लोकच ते सगळे नीट करतात - स्वतः सोसून दुसऱ्यांनाही सोसायला लावतात, स्वतः करून लोकांकडूनही करवून घेतात.

मग ते शाहाणे नीट करिती । स्वयें साहोन साहविती । स्वयें करून करविती । लोकांकरवीं ॥ ४२ ॥

Then it is the wise who set everything right - bearing with it themselves and helping others bear with it too, doing it themselves and getting others to do it as well.

पृथ्वीमधें उदंड जन । जनामधें असती सज्जन । जयांकरितां समाधान । प्राणीमात्रासी ॥ ४३ ॥

पृथ्वीवर लोक अगणित आहेत, त्या लोकांमध्येच सज्जनही असतात; त्यांच्यामुळेच सर्व प्राणिमात्रांना समाधान लाभते.

पृथ्वीमधें उदंड जन । जनामधें असती सज्जन । जयांकरितां समाधान । प्राणीमात्रासी ॥ ४३ ॥

There are countless people on this earth, and among them are the good and virtuous; it is because of them that all creatures find contentment.

तो मनोगतांचीं आंगें जाणे । मान प्रसंग समये जाणे । संतप्तालागीं निवऊ जाणे । नाना प्रकारें ॥ ४४ ॥

तो (सज्जन) लोकांच्या मनोगताच्या बारीकसारीक गोष्टी जाणतो, मान-प्रसंग-वेळ ओळखतो आणि संतप्त झालेल्यालाही नाना प्रकारे शांत करायला जाणतो.

तो मनोगतांचीं आंगें जाणे । मान प्रसंग समये जाणे । संतप्तालागीं निवऊ जाणे । नाना प्रकारें ॥ ४४ ॥

Such a good person knows the fine nuances of what is in people's hearts, understands proper regard, occasion, and timing, and knows how to soothe the distressed in many different ways.

ऐसा तो जाणता लोक । समर्थ तयाचा विवेक । त्यचें करणें कांहिं येक । जनास कळेना ॥ ४५ ॥

असा तो जाणता माणूस, त्याचा विवेक समर्थ असतो; त्याचे काही काही करणे सामान्य लोकांना कळतच नाही.

ऐसा तो जाणता लोक । समर्थ तयाचा विवेक । त्यचें करणें कांहिं येक । जनास कळेना ॥ ४५ ॥

Such a knowing person has a capable, powerful discernment; some of what he does is simply beyond ordinary people's understanding.

बहुत जनस चलवी । नाना मंडळें हालवी । ऐसी हे समर्थपदवी । विवेकें होते ॥ ४६ ॥

तो पुष्कळ लोकांना चालवतो, नाना मंडळांना हलवतो (प्रभावित करतो); अशी ही समर्थपदवी केवळ विवेकानेच प्राप्त होते.

बहुत जनस चलवी । नाना मंडळें हालवी । ऐसी हे समर्थपदवी । विवेकें होते ॥ ४६ ॥

He guides vast numbers of people and moves whole assemblies and organizations; such a station of true mastery comes about through discernment alone.

विवेक एकांती करावा । जगदीश धारणेनें धरावा । लोक आपला आणी परावा । म्हणोंचि नये ॥ ४७ ॥

विवेक एकांतात करावा, जगदीशाला अखंड धारणेने अंतरी धरावे; आणि लोकांना "आपला" वा "परका" असे कधीच म्हणू नये.

विवेक एकांती करावा । जगदीश धारणेनें धरावा । लोक आपला आणी परावा । म्हणोंचि नये ॥ ४७ ॥

Discernment should be cultivated in solitude, and God should be held within through constant, unbroken awareness; and one should never divide people into "one's own" and "others."

येकांती विवेक ठाईं पडे । येकांतीं येत्‍न सांपडे । येकांतीं तर्क वावडे । ब्रह्मांडगोळीं ॥ ४८ ॥

एकांतातच विवेक गवसतो, एकांतातच योग्य प्रयत्न सापडतो; एकांतातच बुद्धीची झेप ब्रह्मांडगोलभर पोहोचते.

येकांती विवेक ठाईं पडे । येकांतीं येत्‍न सांपडे । येकांतीं तर्क वावडे । ब्रह्मांडगोळीं ॥ ४८ ॥

It is in solitude that discernment is truly found, in solitude that the right effort is discovered, and in solitude that one's reasoning ranges freely across the whole sphere of the universe.

येकांती स्मरण करावें । चुकलें निधान पडे ठावें । अंतरात्म्यासरिसें फिरावें । कांहीं तरी ॥ ४९ ॥

एकांतात स्मरण करावे, म्हणजे हरवलेले निधान (आत्मधन) सापडते; अंतरात्म्याच्याच सोबतीने काहीसे फिरत राहावे.

येकांती स्मरण करावें । चुकलें निधान पडे ठावें । अंतरात्म्यासरिसें फिरावें । कांहीं तरी ॥ ४९ ॥

In solitude one should keep remembrance; thereby the lost treasure within is found again; one should, in some sense, keep company with the inner Self alone.

जयास येकांत मानला । अवघ्या आधीं कळे त्याला । त्यावेगळें वडिलपणाला । ठवचि नाहीं ॥ ५० ॥

ज्याला एकांत मानवला, त्याला सर्वांच्याही आधी सगळे कळते; त्याच्याशिवाय खऱ्या मोठेपणाला दुसरे कोणतेही स्थान नाही.

जयास येकांत मानला । अवघ्या आधीं कळे त्याला । त्यावेगळें वडिलपणाला । ठवचि नाहीं ॥ ५० ॥

Whoever comes to cherish solitude understands everything even before all others; apart from him, true greatness has no other place to stand.