वंदूनियां आदिपुरुष । बोलों निद्रेचा विळास । निद्रा आलियां सावकास । जाणार नाहीं ॥ १ ॥

आदिपुरुषाला वंदन करून आता निद्रेच्या विलासाचे वर्णन करतो; निद्रा एकदा सावकाश आली की ती सहजासहजी जात नाही.

वंदूनियां आदिपुरुष । बोलों निद्रेचा विळास । निद्रा आलियां सावकास । जाणार नाहीं ॥ १ ॥

Having bowed to the Primal Being, let me now speak of the sport of sleep; once sleep settles in leisurely, it does not easily depart.

निद्रेनें व्यापिली काया । आळस आंग मोडे जांभया । तेणेंकरितां बैसावया । धीर नाहीं ॥ २ ॥

निद्रेने शरीर व्यापून टाकले की आळस येतो, अंग मोडते, जांभया येतात; त्यामुळे नीट बसून राहण्याचाही धीर उरत नाही.

निद्रेनें व्यापिली काया । आळस आंग मोडे जांभया । तेणेंकरितां बैसावया । धीर नाहीं ॥ २ ॥

When sleep overtakes the body, lethargy sets in, the limbs stretch, yawns come one after another; because of this, one no longer has the patience even to sit still.

कडकडां जांभया येती । चटचटां चटक्या वाजती । डकडकां डुकल्या देती । सावकास ॥ ३ ॥

कडकडा जांभया येतात, चटचट सांधे-बोटे वाजतात आणि सावकाश डुलक्याही येऊ लागतात.

कडकडां जांभया येती । चटचटां चटक्या वाजती । डकडकां डुकल्या देती । सावकास ॥ ३ ॥

Yawns come with a crackling stretch, joints and fingers crack and click, and slow, heavy nods of drowsiness begin.

येकाचे डोळे झांकती । येकाचे डोळे लागती । येक ते वचकोन पाहाती । चहुंकडे ॥ ४ ॥

कोणाचे डोळे मिटू लागतात, कोणाचे डोळे लागतातच, तर कोणी दचकून चहूकडे बघत राहतात.

येकाचे डोळे झांकती । येकाचे डोळे लागती । येक ते वचकोन पाहाती । चहुंकडे ॥ ४ ॥

Some people's eyes start closing, some drift right off to sleep, while others give a start and look around on every side.

येक उलथोन पडिले । तिहीं ब्रह्मविणे फोडिले । हुडकाचे टुकडे जाले । सुधी नाहीं ॥ ५ ॥

कोणी उताणे उलथून पडले, त्यांनी मडकीच फोडून टाकली; त्यांचे तुकडे तुकडे झाले तरी त्यांना काहीच शुद्ध नव्हती.

येक उलथोन पडिले । तिहीं ब्रह्मविणे फोडिले । हुडकाचे टुकडे जाले । सुधी नाहीं ॥ ५ ॥

Some toppled right over as they fell, shattering vessels in the process; the pieces scattered everywhere, but the sleeper had no awareness of it at all.

येक टेंकोन बैसले । तेथेंचि घोरों लागले । येक उताणे पसरलें । सावकास ॥ ६ ॥

कोणी टेकून बसले आणि तिथेच घोरू लागले, तर कोणी सावकाश उताणे अंग पसरून झोपले.

येक टेंकोन बैसले । तेथेंचि घोरों लागले । येक उताणे पसरलें । सावकास ॥ ६ ॥

Some sat leaning against something and began snoring right there, while others stretched out flat on their backs at leisure.

कोणी मुर्कुंडी घालिती । कोणी कानवडें निजती । कोणी चक्रीं फिरती । चहुंकडे ॥ ७ ॥

कोणी मुटकुळे करून झोपले, कोणी कुशीवर वळून झोपले, तर कोणी चौफेर गोल गोल फिरत राहिले.

कोणी मुर्कुंडी घालिती । कोणी कानवडें निजती । कोणी चक्रीं फिरती । चहुंकडे ॥ ७ ॥

Some curled up into a ball to sleep, some lay curled on their side, while others kept tossing and turning in circles.

येक हात हालविती । येक पाये हालविती । येक दांत खाती । कर्कराटें ॥ ८ ॥

कोणी झोपेतच हात हलवत राहिले, कोणी पाय हलवत राहिले, तर कोणी करकर दात खात राहिले.

येक हात हालविती । येक पाये हालविती । येक दांत खाती । कर्कराटें ॥ ८ ॥

Some kept moving their hands even in sleep, some moved their feet, while others ground their teeth with a grating sound.

येकांचीं वस्त्रें निघोनि गेलीं । ते नागवींच लोळों लागलीं । येकाचीं मुंडासीं गडबडलीं । चहुंकडे ॥ ९ ॥

कोणाची वस्त्रे सुटून गेली आणि ते उघडेच लोळू लागले, तर कोणाची फेटे-मुंडासी सैल होऊन चहूकडे विखुरली.

येकांचीं वस्त्रें निघोनि गेलीं । ते नागवींच लोळों लागलीं । येकाचीं मुंडासीं गडबडलीं । चहुंकडे ॥ ९ ॥

Some people's clothes slipped off and they lay tossing about half-naked, while others' turbans came undone and scattered around in disarray.

येक निजेलीं अव्यावेस्तें । येक दिसती जैसीं प्रेते । दांत पसरुनी जैसीं भूतें । वाईट दिसती ॥ १० ॥

कोणी अस्ताव्यस्त पडून झोपले, कोणी प्रेतासारखे निपचित दिसू लागले; दात विचकून जणू भुतांसारखे विद्रूप दिसत होते.

येक निजेलीं अव्यावेस्तें । येक दिसती जैसीं प्रेते । दांत पसरुनी जैसीं भूतें । वाईट दिसती ॥ १० ॥

Some lay sprawled in disarray, some looked as motionless as corpses; with mouths agape they looked as ugly as ghosts.

येक वोसणतचि उठिले । येक अंधारीं फिरों लागले । येक जाऊन निजेले । उकरड्यावरी ॥ ११ ॥

कोणी बरळत बरळतच उठले, कोणी अंधारात इकडेतिकडे फिरू लागले, तर कोणी जाऊन थेट उकिरड्यावरच झोपून गेले.

येक वोसणतचि उठिले । येक अंधारीं फिरों लागले । येक जाऊन निजेले । उकरड्यावरी ॥ ११ ॥

Some got up mumbling deliriously, some began wandering about in the dark, while others went off and fell asleep right on a refuse heap.

येक मडकीं उतरिती । येक भोई चांचपती । येक उठोन वाटा लागती । भलतीकडे ॥ १२ ॥

कोणी झोपेतच मडकी उतरवत राहिले, कोणी हाताने जमीन चाचपत राहिले, तर कोणी उठून वाट्टेल त्या दिशेने चालू लागले.

येक मडकीं उतरिती । येक भोई चांचपती । येक उठोन वाटा लागती । भलतीकडे ॥ १२ ॥

Some fumbled about taking down pots even in their sleep, some groped along the ground with their hands, while others got up and wandered off in any random direction.

येक प्राणी वोसणाती । येक फुंदफुंदों रडती । येक खदखदां हासती । सावकास ॥ १३ ॥

कोणी प्राणी झोपेत बरळत होते, कोणी हुंदके देत रडत होते, तर कोणी सावकाश खदखदा हसत होते.

येक प्राणी वोसणाती । येक फुंदफुंदों रडती । येक खदखदां हासती । सावकास ॥ १३ ॥

Some creatures muttered deliriously in their sleep, some sobbed and whimpered, while others burst out laughing heartily, quite at ease.

येक हाका मारूं लागले । येक बो।म्बलित उठिले । येक वचकोन राहिले । आपुले ठाईं ॥ १४ ॥

कोणी हाका मारू लागले, कोणी बोंबलत उठले, तर कोणी दचकून जागच्याजागी थिजून राहिले.

येक हाका मारूं लागले । येक बो।म्बलित उठिले । येक वचकोन राहिले । आपुले ठाईं ॥ १४ ॥

Some began calling out loudly, some sat up wailing, while others gave a start and froze right where they were.

येक क्षणक्षणा खुरडती । येक डोई खाजविती । येक कढों लागती । सावकास ॥ १५ ॥

कोणी क्षणाक्षणाला अंग खरवडत होते, कोणी डोके खाजवत होते, तर कोणी सावकाश हळूहळू करवळत होते.

येक क्षणक्षणा खुरडती । येक डोई खाजविती । येक कढों लागती । सावकास ॥ १५ ॥

Some kept scratching themselves every moment, some scratched their heads, while others slowly began to stir and rouse themselves.

येकाच्या लाळा गळाल्या । येकाच्या पिका सांडल्या । येकीं लघुशंका केल्या । सावकास ॥ १६ ॥

कोणाच्या तोंडातून लाळ गळत होती, कोणाची पिंक सांडली, तर कोणी झोपेतच सावकाश लघुशंका करून टाकली.

येकाच्या लाळा गळाल्या । येकाच्या पिका सांडल्या । येकीं लघुशंका केल्या । सावकास ॥ १६ ॥

Some drooled saliva from their mouths, some spat out tobacco spittle, while others, still half asleep, casually relieved themselves.

येक राउत सोडिती । येक कर्पट ढेंकर देती । येक खांकरुनी थुंकिती । भलतीकडे ॥ १७ ॥

कोणी वारे सोडत होते, कोणी करपट ढेकर देत होते, तर कोणी खाकरून वाट्टेल तिकडे थुंकत होते.

येक राउत सोडिती । येक कर्पट ढेंकर देती । येक खांकरुनी थुंकिती । भलतीकडे ॥ १७ ॥

Some passed wind, some belched with a sour smell, while others hawked and spat carelessly in any direction.

येक हागती येक वोकिती । येक खोंकिती येक सिंकिती । येक ते पाणी मागती । निदसुया स्वरें ॥ १८ ॥

कोणी मलविसर्जन करत होते, कोणी उलटी करत होते, कोणी खोकत होते, कोणी शिंकत होते, तर कोणी झोपाळलेल्या स्वरात पाणी मागत होते.

येक हागती येक वोकिती । येक खोंकिती येक सिंकिती । येक ते पाणी मागती । निदसुया स्वरें ॥ १८ ॥

Some defecated, some vomited, some coughed, some sneezed, while others asked for water in a drowsy, half-asleep voice.

येक दुस्वप्नें निर्बुजले । येक सुस्वप्नें संतोषले । येक ते गाढमुढी पडिले । सुषुप्तिमधें ॥ १९ ॥

कोणी वाईट स्वप्नांनी घाबरले, कोणी चांगल्या स्वप्नांनी सुखावले, तर कोणी गाढ, बेशुद्धीसारख्या सुषुप्तीत निपचित पडून राहिले.

येक दुस्वप्नें निर्बुजले । येक सुस्वप्नें संतोषले । येक ते गाढमुढी पडिले । सुषुप्तिमधें ॥ १९ ॥

Some were frightened by bad dreams, some were pleased by good ones, while others lay utterly still, sunk in deep, dreamless sleep.

इकडे उजेडाया जालें । कोण्हीं पढणें आरंभिलें । कोणीं प्रातस्मरामि मांडिलें । हरिकिर्तन ॥ २० ॥

इकडे उजाडू लागले, तसे कोणी पठण सुरू केले, तर कोणी "प्रातःस्मरामि" म्हणत हरिकीर्तन मांडले.

इकडे उजेडाया जालें । कोण्हीं पढणें आरंभिलें । कोणीं प्रातस्मरामि मांडिलें । हरिकिर्तन ॥ २० ॥

Meanwhile, as dawn began to break, some started their morning recitations, while others took up chanting "Pratah-smarami" and began kirtan to God.

कोणीं आठविल्या ध्यानमूर्ति । कोणी येकांतीं जप करिती । कोणी पाठांतर उजळिती । नाना प्रकारें ॥ २१ ॥

कोणी आपल्या ध्यानमूर्तीचे स्मरण केले, कोणी एकांतात जप करू लागले, तर कोणी नाना प्रकारे आपले पाठांतर उजळत बसले.

कोणीं आठविल्या ध्यानमूर्ति । कोणी येकांतीं जप करिती । कोणी पाठांतर उजळिती । नाना प्रकारें ॥ २१ ॥

Some called to mind the image they meditate upon, some began quietly repeating their japa in solitude, while others sat refreshing their memorized texts in various ways.

नाना विद्या नाना कळा । आपलाल्या सिकती सकळा । तानमानें गायेनकळा । येक गाती ॥ २२ ॥

सर्वजण आपापल्या नाना विद्या आणि नाना कला शिकू-सराव करू लागले; कोणी तर तानमानासह गायनकलेचा सराव गाऊ लागले.

नाना विद्या नाना कळा । आपलाल्या सिकती सकळा । तानमानें गायेनकळा । येक गाती ॥ २२ ॥

Everyone took up practicing their own various branches of learning and arts; some began singing, practicing the art of music with proper melody and rhythm.

मागें निद्रा संपली । पुढें जागृती प्राप्त जाली । वेवसाईं बुद्धी आपुली । प्रेरिते जाले ॥ २३ ॥

अशा प्रकारे मागे निद्रा संपली आणि पुढे जागृती प्राप्त झाली; प्रत्येकाची बुद्धी आपापल्या व्यवसायाकडे प्रेरित होऊ लागली.

मागें निद्रा संपली । पुढें जागृती प्राप्त जाली । वेवसाईं बुद्धी आपुली । प्रेरिते जाले ॥ २३ ॥

In this way sleep came to an end behind, and wakefulness dawned ahead; each one's mind began to turn itself toward its own daily occupation.

ज्ञाता तत्वें सांडून पळाला । तुर्येपैलिकडे गेला । आत्मनिवेदनें जाला । ब्रह्मरूप ॥ २४ ॥

पण खरा ज्ञाता मात्र सर्व तत्त्वे मागे टाकून, जागृती-स्वप्न-सुषुप्ती-तुर्या या चारीही अवस्थांच्याही पलीकडे गेला; आत्मनिवेदनाने तो ब्रह्मरूपच झाला.

ज्ञाता तत्वें सांडून पळाला । तुर्येपैलिकडे गेला । आत्मनिवेदनें जाला । ब्रह्मरूप ॥ २४ ॥

But the true knower left all these states behind and passed beyond even the fourth state, turiya; through self-surrender he became one with Brahman itself.