धान्य उदंड मोजिलें । परी त्या मापें नाहीं भक्षिलें । विवरल्यविण तैसें जालें । प्राणीमात्रासी ॥ १ ॥

धान्य भरपूर मोजून ठेवले, पण त्या मापाइतके ते खाल्लेच गेले नाही; विवेकाने विवरण न केल्यास प्राण्यांचीही अशीच अवस्था होते.

धान्य उदंड मोजिलें । परी त्या मापें नाहीं भक्षिलें । विवरल्यविण तैसें जालें । प्राणीमात्रासी ॥ १ ॥

A great quantity of grain was measured out, yet it was never actually eaten in that measure; without reflection and discernment, every creature ends up the same way.

पाठ म्हणतां आवरेना । पुसतां कांहींच कळेना । अनुभव पाहातां अनुमाना- । मधें पडें ॥ २ ॥

पाठ म्हणताना (मुखोद्गत असूनही) ते आवरत नाही आणि विचारले असता काहीच कळत नाही; प्रत्यक्ष अनुभव पाहू गेले तर ते नुसत्या अंदाजातच अडकून राहते.

पाठ म्हणतां आवरेना । पुसतां कांहींच कळेना । अनुभव पाहातां अनुमाना- । मधें पडें ॥ २ ॥

When reciting from memory it will not hold together, and when questioned nothing is truly understood; when one looks for real experience behind it, it turns out to be mere guesswork.

शब्दरत्नें परीक्षावीं । प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं । येर ते अवघीं सांडावीं । येकीकडे ॥ ३ ॥

शब्दरूपी रत्ने पारखून घ्यावीत, त्यांतील प्रचितीची (अनुभवाला उतरणारी) तेवढी निवडावीत आणि बाकीची सगळी एका बाजूला सोडून द्यावीत.

शब्दरत्नें परीक्षावीं । प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं । येर ते अवघीं सांडावीं । येकीकडे ॥ ३ ॥

One should examine words as one would jewels, keeping only those confirmed by real experience, and set all the rest aside.

नावरूप आवघें सांडावें । मग अनुभवास मांडावें । सार असार येकचि करावें । हें मूर्खपण ॥ ४ ॥

नाव-रूप (बाह्य देखावा) पूर्ण सोडून द्यावे आणि मग अनुभवाची मांडणी करावी; सार आणि असार एकच मानणे हा शुद्ध मूर्खपणा आहे.

नावरूप आवघें सांडावें । मग अनुभवास मांडावें । सार असार येकचि करावें । हें मूर्खपण ॥ ४ ॥

One should set aside mere names and appearances and then build upon actual experience; to treat the essential and the worthless as one and the same is sheer foolishness.

लेखकें कुळ समजवावें । किंवा उगेंच वाचावें । येणें दृष्टांतें समजावें । कोणींतरी ॥ ५ ॥

लेखकाने (वक्त्याने) मूळ अर्थकुळ नीट समजावून सांगावे, किंवा नुसतेच वाचून दाखवावे; या दृष्टान्ताने कोणीतरी हे समजून घ्यावे.

लेखकें कुळ समजवावें । किंवा उगेंच वाचावें । येणें दृष्टांतें समजावें । कोणींतरी ॥ ५ ॥

A writer or speaker should either properly explain the true lineage of meaning, or merely read it aloud without understanding; let someone grasp the point through this illustration.

जेथें नाहीं समजावीस । तेथें आवघी कुसमुस । पुसों जातां वसवस । वक्ता करी ॥ ६ ॥

जिथे नीट समजावून सांगणे नसते, तिथे सगळी कुजबुज-गोंधळच असतो; विचारायला गेले असता वक्ताही चाचपडतो.

जेथें नाहीं समजावीस । तेथें आवघी कुसमुस । पुसों जातां वसवस । वक्ता करी ॥ ६ ॥

Where there is no true explaining, there is only murmuring confusion; and when one goes to ask, even the speaker fumbles and hesitates.

नाना शब्द येकवटिले । प्रचीतीवीण उपाव केले । परी ते अवघेचि वेर्थ गेले । फडप्रसंगीं ॥ ७ ॥

नाना शब्द एकत्र जमवले आणि प्रचितीशिवाय नाना उपाय केले, पण जाहीर सभेच्या प्रसंगी ते सगळे व्यर्थच ठरले.

नाना शब्द येकवटिले । प्रचीतीवीण उपाव केले । परी ते अवघेचि वेर्थ गेले । फडप्रसंगीं ॥ ७ ॥

Many words were gathered together and various tricks tried without real experience behind them, but at the moment of public gathering all of it proved utterly worthless.

पसेवरी वैरण घातलें । तांतडीनें जातें वोडिलें । तेणें पीठ बारीक आलें । हें तो घडेना ॥ ८ ॥

मूठभर धान्याहून जास्त धान्य ओतले आणि घाईघाईने जाते ओढले, तर त्याचे पीठ बारीक येणे हे कधीच घडणार नाही.

पसेवरी वैरण घातलें । तांतडीनें जातें वोडिलें । तेणें पीठ बारीक आलें । हें तो घडेना ॥ ८ ॥

If more grain than a handful is poured in and the grindstone is turned in haste, fine flour never results from that.

घांसामागें घांस घातला । आवकाश नाहीं चावायाला । अवघा बोकणा भरिला । पुढें कैसें ॥ ९ ॥

घासामागून घास तोंडात कोंबला, चावायलाही अवसर दिला नाही, अवघा बकाणा भरला - मग पुढे पचायचे कसे?

घांसामागें घांस घातला । आवकाश नाहीं चावायाला । अवघा बोकणा भरिला । पुढें कैसें ॥ ९ ॥

Morsel after morsel was crammed in without time even to chew, the mouth stuffed full at once - how then can it be digested afterward?

ऐका फडनिसीचें लक्षण । विरंग जाऊं नेदी क्षण । समस्तांचें अंतःकर्ण । सांभाळीत जावें ॥ १० ॥

फडनिसाचे (सभानायकाचे) लक्षण ऐका - तो एक क्षणही रसभंग होऊ देत नाही आणि सर्वांचे मन सांभाळत राहतो.

ऐका फडनिसीचें लक्षण । विरंग जाऊं नेदी क्षण । समस्तांचें अंतःकर्ण । सांभाळीत जावें ॥ १० ॥

Hear the mark of a good presiding speaker - he never lets the mood break even for a moment, and keeps caring for everyone's hearts.

सूक्ष्म नामें सुखें घ्यावीं । तितुकीं रूपें वोळखावीं । वोळखोन समजवावीं । श्रोतयांसी ॥ ११ ॥

सूक्ष्म नावे सहज ओळखून घ्यावीत, त्यांची रूपेही ओळखावीत आणि ती ओळखून श्रोत्यांना नीट समजावून द्यावीत.

सूक्ष्म नामें सुखें घ्यावीं । तितुकीं रूपें वोळखावीं । वोळखोन समजवावीं । श्रोतयांसी ॥ ११ ॥

One should readily grasp subtle names, recognize their true forms, and, having recognized them, explain them clearly to the listeners.

समशा पुरतां सुखी होती । श्रोते अवघे आनंदती । अवघे क्षणक्षणा वंदिती । गोसावियांसी ॥ १२ ॥

कोडे (अर्थभेद) उलगडले की सर्वजण सुखी होतात, सर्व श्रोते आनंदतात आणि सगळेजण क्षणोक्षणी वक्त्याला वंदन करतात.

समशा पुरतां सुखी होती । श्रोते अवघे आनंदती । अवघे क्षणक्षणा वंदिती । गोसावियांसी ॥ १२ ॥

When the riddle of meaning is resolved, everyone becomes content, all the listeners rejoice, and every moment they bow in reverence to the speaker.

समशा पुरतां वंदिती । समशा न पुरतां निंदिती । गोसांवी चिणचिण करिती । कोण्या हिशेबें ॥ १३ ॥

कोडे उलगडले की वंदन करतात, न उलगडले की निंदा करतात; मग वक्त्याने उगीच चिडचिड करण्यात काय अर्थ आहे?

समशा पुरतां वंदिती । समशा न पुरतां निंदिती । गोसांवी चिणचिण करिती । कोण्या हिशेबें ॥ १३ ॥

When the riddle is resolved they bow, and when it is not, they criticize; so what is the point of the speaker fretting and fuming over it?

शुध सोनें पाहोन घ्यावें । कसीं लाउनी तावावें । श्रवणमननें जाणावें । प्रत्ययासी ॥ १४ ॥

शुद्ध सोने कसोटीवर घासून, तावून-सुलाखून पारखून घ्यावे; त्याचप्रमाणे श्रवण-मननानेच खऱ्या प्रचितीची पारख करावी.

शुध सोनें पाहोन घ्यावें । कसीं लाउनी तावावें । श्रवणमननें जाणावें । प्रत्ययासी ॥ १४ ॥

Pure gold should be tested on the touchstone and refined by fire before being accepted; likewise, true realization should be verified through hearing and reflection.

वैद्याची प्रचित येना । वेथा परती होयेना । आणी रागेजावें जना । कोण्या हिशेबें ॥ १५ ॥

वैद्याचा उपाय जर फळाला येत नाही आणि रोग बरा होत नाही, तर उगीच लोकांवर रागावण्यात काय अर्थ आहे?

वैद्याची प्रचित येना । वेथा परती होयेना । आणी रागेजावें जना । कोण्या हिशेबें ॥ १५ ॥

If a physician's treatment does not work and the illness does not recede, what sense is there in getting angry at the people instead?

खोटें कोठेंचि चालेना । खोटें कोणास मानेना । याकारणें अनुमाना । खरें आणावें ॥ १६ ॥

खोटेपणा कुठेच चालत नाही, खोटेपणा कोणालाही मानवत नाही; म्हणून विचारपूर्वक खरेच अंगीकारावे.

खोटें कोठेंचि चालेना । खोटें कोणास मानेना । याकारणें अनुमाना । खरें आणावें ॥ १६ ॥

Falsehood does not work anywhere, and no one accepts falsehood; therefore one must arrive at truth through careful reasoning.

लिहिणें न येतां व्यापार केला । कांहीं येक दिवस चालिला । पुसता सुरनीस भेटला । तेव्हां खोटें ॥ १७ ॥

लिहायला येत नसतानाही व्यवहार केला, काही दिवस तो चालूनही गेला; पण चौकशी करणारा हिशेबनीस भेटला की खोटेपणा उघड झालाच.

लिहिणें न येतां व्यापार केला । कांहीं येक दिवस चालिला । पुसता सुरनीस भेटला । तेव्हां खोटें ॥ १७ ॥

One conducted business without even knowing how to keep accounts, and it went on for a few days; but the moment an actual accountant came to check, the falsehood was exposed.

सर्व आवघें हिशेबीं ठावें । प्रत्यय साक्षीनें बोलावें । मग सुरनीसें काये करावें । सांगाना ना ॥ १८ ॥

सगळे काही हिशेबाने माहीत असावे आणि प्रत्ययाच्या साक्षीने बोलावे; मग तपासनीस असला तरी त्याला काय करता येणार, हे सांगा बरे.

सर्व आवघें हिशेबीं ठावें । प्रत्यय साक्षीनें बोलावें । मग सुरनीसें काये करावें । सांगाना ना ॥ १८ ॥

One should have every account clear and speak only with the backing of real proof; then, tell me, what could even an auditor do about it?

स्वये आपणचि गुंते । समजावीस कैसे होते । नेणतां कोणीयेक ते । आपदों लागती ॥ १९ ॥

(नीट अभ्यास नसेल तर) माणूस स्वतःच गुंतत जातो; न समजल्यासारखी अवस्था कशी होते ते पाहा - न कळल्यामुळेच काहीजण संकटात सापडतात.

स्वये आपणचि गुंते । समजावीस कैसे होते । नेणतां कोणीयेक ते । आपदों लागती ॥ १९ ॥

Without real grounding, one entangles oneself; see how one is left without understanding - it is from not knowing that some fall into trouble.

बळेंविण युद्धास गेला । तो सर्वस्वें नागवला । शब्द ठेवावा कोणाला । कोण कैसा ॥ २० ॥

बळाशिवाय जो युद्धाला गेला, तो सर्वस्व गमावून बसला; मग दोष तरी कोणाला द्यावा - चूक कोणाची, कशी?

बळेंविण युद्धास गेला । तो सर्वस्वें नागवला । शब्द ठेवावा कोणाला । कोण कैसा ॥ २० ॥

Whoever went to battle without real strength lost everything; whom, then, should one blame - whose fault was it, and how?

जे प्रचीतीस आलें खरें । तेंचि घ्यावें अत्यादरें । अनुभवेंविण जें उत्तरें । तें फलकटें जाणावीं ॥ २१ ॥

जे प्रचितीला खरे उतरले तेच अत्यंत आदराने स्वीकारावे; अनुभवाशिवाय दिलेली उत्तरे फोल समजावीत.

जे प्रचीतीस आलें खरें । तेंचि घ्यावें अत्यादरें । अनुभवेंविण जें उत्तरें । तें फलकटें जाणावीं ॥ २१ ॥

One should accept with great respect only what has proven true in experience; answers given without real experience should be recognized as hollow.

सिकऊं जातां राग चढे । परंतु पुढें आदळ घडे । खोटा निश्चय तात्काळ उडे । लोकामधें ॥ २२ ॥

शिकवायला गेले असता (चुकीच्या माणसाला) राग चढतो, पण पुढे त्याचा आदळआपट घडतोच; खोटा निश्चय लोकांमध्ये तत्काळ उघडा पडतो.

सिकऊं जातां राग चढे । परंतु पुढें आदळ घडे । खोटा निश्चय तात्काळ उडे । लोकामधें ॥ २२ ॥

When one tries to instruct a wrong or stubborn person, anger flares up, but a clash inevitably follows; a false conviction is instantly exposed before people.

खरें सांडुनी खोटें घेणें । भकाधेस काये उणें । त्रिभुवनीं नारायणे । न्याय केला ॥ २३ ॥

खरे सोडून खोटे स्वीकारणाऱ्याला उन्मत्तपणाची काय कमतरता! त्रिभुवनामध्ये नारायणानेच हा न्याय स्थापन केला आहे (की सत्यच टिकते).

खरें सांडुनी खोटें घेणें । भकाधेस काये उणें । त्रिभुवनीं नारायणे । न्याय केला ॥ २३ ॥

For one who abandons the true and clings to the false, what lack is there of sheer folly! In all three worlds it is Narayana himself who has established this law of justice.

तो न्याय सांडितां सेवटीं । अवघें जगचि लागे पाठीं । जनीं भंडभांडों हिंपुटीं । किती व्हावें ॥ २४ ॥

तो न्याय सोडून दिला तर शेवटी सारे जगच मागे लागते; मग लोकांमध्ये भांडत-तंडत, केविलवाणे होऊन किती काळ राहावे?

तो न्याय सांडितां सेवटीं । अवघें जगचि लागे पाठीं । जनीं भंडभांडों हिंपुटीं । किती व्हावें ॥ २४ ॥

If that law of truth is abandoned, in the end the whole world turns against one; how long must one go on wrangling and quarreling, pitiable, among people?

अन्यायें बहुतांस पुरवलें । हें देखिलें ना ऐकिलें । वेडें उगेंचि भरीं भरलें । असत्याचे ॥ २५ ॥

अन्यायाने पुष्कळांचे भले झाले असे कधी पाहिलेही नाही किंवा ऐकिलेही नाही; असत्याच्या नादाने वेडेपणानेच माणूस उगाच फुगून जातो.

अन्यायें बहुतांस पुरवलें । हें देखिलें ना ऐकिलें । वेडें उगेंचि भरीं भरलें । असत्याचे ॥ २५ ॥

That injustice ever truly benefited anyone has never been seen or heard; it is only foolish self-delusion that swells up on the strength of falsehood.

असत्य म्हणिजे तेंचि पाप । सत्य जाणावें स्वरूप । दोहींमधें साक्षप । कोणाचा करावा ॥ २६ ॥

असत्य म्हणजेच पाप आणि सत्य हेच खरे स्वरूप जाणावे; या दोहोंत आग्रह कोणाच्या बाजूने धरावा (हे उघडच आहे).

असत्य म्हणिजे तेंचि पाप । सत्य जाणावें स्वरूप । दोहींमधें साक्षप । कोणाचा करावा ॥ २६ ॥

Falsehood itself is sin, and truth should be known as the real nature of things; between the two, whose side should one truly insist upon - the answer is plain.

मायेमधें बोलणें चालणें साचें । माया नस्तां बोलणें कैंचें । याकारणें निशब्दाचें । मूळ शोधावें ॥ २७ ॥

मायेच्या अस्तित्वामुळेच बोलणे-चालणे प्रत्यक्ष घडते; माया नसती तर बोलणे कुठून असणार? म्हणून शब्दातीत (निःशब्द) अशा मुळाचा शोध घ्यावा.

मायेमधें बोलणें चालणें साचें । माया नस्तां बोलणें कैंचें । याकारणें निशब्दाचें । मूळ शोधावें ॥ २७ ॥

It is only within maya that speech and movement truly occur; if maya did not exist, where would speech come from? Therefore one should seek out that wordless origin beyond it.

वच्यांश जाणोनि सांडावा । लक्ष्यांश विवरोन घ्यावा । याकारणें निशब्द मुळाचा गोवा । आढळेना ॥ २८ ॥

शब्दांचा वाच्यांश (शब्दार्थ) ओळखून सोडून द्यावा आणि लक्ष्यांश (गर्भितार्थ) विवरून घ्यावा; त्यामुळेच निःशब्द मुळाचा गुंता कुठेच सापडेनासा होतो.

वच्यांश जाणोनि सांडावा । लक्ष्यांश विवरोन घ्यावा । याकारणें निशब्द मुळाचा गोवा । आढळेना ॥ २८ ॥

The literal sense of words should be recognized and set aside, while their implied, deeper sense should be carefully grasped; only then does the knot of that wordless origin become untraceable, dissolved.

अष्टधा प्रकृती पूर्वपक्ष । सांडून अलक्षीं लावावें लक्ष । मननसीळ परम दक्ष । तोचि जाणे ॥ २९ ॥

अष्टधा प्रकृतीचा पूर्वपक्ष (प्राथमिक विचार) सोडून लक्ष्य त्या अलक्ष्यावर लावावे; हे केवळ मननशील आणि अत्यंत दक्ष असणारा माणूसच जाणतो.

अष्टधा प्रकृती पूर्वपक्ष । सांडून अलक्षीं लावावें लक्ष । मननसीळ परम दक्ष । तोचि जाणे ॥ २९ ॥

One should leave behind the preliminary view of the eightfold primal nature and fix attention on that which lies beyond all perception; only one who is deeply reflective and utterly vigilant truly knows this.

नाना भूस आणि कण । येकचि म्हणणें अप्रमाण । रस चोवडिया कोण । शाहाणा सेवी ॥ ३० ॥

भुसा आणि कण (सार) हे एकच आहेत असे म्हणणे चुकीचे आहे; उष्टे, बेचव झालेले सार कोणता शहाणा माणूस सेवन करील?

नाना भूस आणि कण । येकचि म्हणणें अप्रमाण । रस चोवडिया कोण । शाहाणा सेवी ॥ ३० ॥

To say that husk and kernel are the same is simply wrong; what wise person would consume the stale, tasteless residue instead of the essence?

पिंडीं नित्यानित्य विवेक । ब्रह्मांडीं सारासार अनेक । सकळ शोधूनियां येक । सार घ्यावें ॥ ३१ ॥

शरीरात नित्य-अनित्याचा विवेक करावा, ब्रह्मांडात सार-असार अनेक असते; हे सगळे शोधून त्यातून एकच सार घ्यावे.

पिंडीं नित्यानित्य विवेक । ब्रह्मांडीं सारासार अनेक । सकळ शोधूनियां येक । सार घ्यावें ॥ ३१ ॥

Within the individual body one should discern the eternal from the transient; in the universe there is much that is essential and much that is not - having searched through all of it, one should take up that single essence.

मायेकरितां कोणीयेक । अन्वय आणि वीतरेक । ते माया नस्तां विवेक । कैसा करावा ॥ ३२ ॥

मायेमुळेच कोणाला अन्वय (नाते जोडणे) आणि व्यतिरेक (वेगळे करणे) हे शक्य होते; माया नसती तर हा विवेकच कसा करता येईल?

मायेकरितां कोणीयेक । अन्वय आणि वीतरेक । ते माया नस्तां विवेक । कैसा करावा ॥ ३२ ॥

It is only because of maya that any connecting and distinguishing becomes possible; if maya did not exist, how could such discernment even be carried out?

तत्वें तत्व शोधावें । माहांवाकीं प्रवेशावें । आत्मनिवेदनें पावावें । समाधान ॥ ३३ ॥

तत्त्वामागून तत्त्व शोधत जावे, महावाक्यांत प्रवेश करावा आणि आत्मनिवेदनाने अखेर समाधान प्राप्त करावे.

तत्वें तत्व शोधावें । माहांवाकीं प्रवेशावें । आत्मनिवेदनें पावावें । समाधान ॥ ३३ ॥

One should trace principle after principle, enter into the great Vedantic pronouncements, and through self-surrender finally attain true peace.