मूळमाया जगदेश्वर । पुढें अष्टधेचा विस्तार । सृष्टिक्रमें आकार । आकारला ॥ १ ॥

मूळमाया आणि जगदीश्वर यांच्यापासून पुढे अष्टधा प्रकृतीचा विस्तार झाला, आणि सृष्टिक्रमाने हा सगळा आकार, हे जग साकार झाले.

मूळमाया जगदेश्वर । पुढें अष्टधेचा विस्तार । सृष्टिक्रमें आकार । आकारला ॥ १ ॥

From the primal maya and the Lord of the world, the eightfold nature unfolded further, and through the sequence of creation, this entire manifest form, this world, came into being.

हें अवघेंच नस्तां निर्मळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकारीं काळवेळ । कांहींच नाहीं ॥ २ ॥

हे सगळे नसताना केवळ निर्मळ आकाशासारखी पोकळी होती; त्या निराकार अवस्थेत काळ किंवा वेळ असे काहीच नव्हते.

हें अवघेंच नस्तां निर्मळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकारीं काळवेळ । कांहींच नाहीं ॥ २ ॥

Before all this existed, there was only a pure emptiness, like the sky's own void; in that formless state there was no such thing as time at all.

उपाधीचा विस्तार जाला । तेथें काळ दिसोन आला । येरवीं पाहातां काळाला । ठावचि नाही ॥ ३ ॥

जेव्हा उपाधींचा, सृष्टीचा विस्तार झाला, तेव्हाच काळ दिसू लागला; एरवी पाहता काळाला स्वतःचे असे मुळी अस्तित्वच नाही.

उपाधीचा विस्तार जाला । तेथें काळ दिसोन आला । येरवीं पाहातां काळाला । ठावचि नाही ॥ ३ ॥

Only once the expanse of limiting forms and attributes came into being did time appear; otherwise, looked at closely, time has no independent existence at all.

येक चंचळ येक निश्चल । यावेगळा कोठें काळ । चंचळ आहे तावत्काळ । काळ म्हणावें ॥ ४ ॥

एक चंचळ, जग आणि एक निश्चळ, ब्रह्म — या दोन्हींव्यतिरिक्त काळ कुठे वेगळा असतो? जोवर चंचळ आहे तोवरच त्याला 'काळ' म्हणावे.

येक चंचळ येक निश्चल । यावेगळा कोठें काळ । चंचळ आहे तावत्काळ । काळ म्हणावें ॥ ४ ॥

One thing is restless, another unmoving — apart from these two, where else does time separately exist? Only for as long as the restless persists should that span be called "time."

आकाश म्हणिजे अवकाश । अवकाश बोलिजे विलंबास । त्या विलंबरूप काळास । जाणोनि घ्यावें ॥ ५ ॥

आकाश म्हणजेच अवकाश, जागा, आणि अवकाश म्हणजे विलंब, कालावधी; त्या विलंबरूप, अंतररूप गोष्टीलाच काळ म्हणतात हे जाणून घ्यावे.

आकाश म्हणिजे अवकाश । अवकाश बोलिजे विलंबास । त्या विलंबरूप काळास । जाणोनि घ्यावें ॥ ५ ॥

Space means room, extension; and that extension itself is spoken of as duration, delay; one should understand that this very interval, this delay, is what is called time.

सूर्याकरितां विलंब कळे । गणना सकळांची आकळे । पळापासून निवळे । युगपरियंत ॥ ६ ॥

सूर्यामुळेच हा विलंब, हा काळाचा फरक कळतो, आणि त्यावरूनच सगळी गणना समजते; अगदी पळापासून ते युगापर्यंतचा हिशोब त्यातूनच स्पष्ट होतो.

सूर्याकरितां विलंब कळे । गणना सकळांची आकळे । पळापासून निवळे । युगपरियंत ॥ ६ ॥

It is through the sun that this passage of time is known, and from it all reckoning is grasped; the calculation, from the smallest unit up to an entire cosmic age, becomes clear through it.

पळ घटिका प्रहर दिवस । अहोरात्र पक्ष मास । शड्मास वरि युगास । ठाव जाला ॥ ७ ॥

पळ, घटिका, प्रहर, दिवस, अहोरात्र, पक्ष, महिना, सहा महिने, आणि पुढे युगापर्यंत — अशा सगळ्यांना जागा, स्थान मिळाले.

पळ घटिका प्रहर दिवस । अहोरात्र पक्ष मास । शड्मास वरि युगास । ठाव जाला ॥ ७ ॥

Moments, measured hours, watches of the day, full days, day-and-night, fortnights, months, half-years, and on up to whole ages — each of these found its place.

क्रेत त्रेत द्वापार कळी । संख्या चालिली भूमंडळी । देवांचीं आयुष्यें आगळीं । शास्त्रीं निरोपिलीं ॥ ८ ॥

कृत, त्रेता, द्वापार आणि कली अशी युगांची गणना या भूमंडळावर चालत आली; देवांची आयुष्ये तर याहूनही वेगळी, मोठी असतात, असे शास्त्रांत सांगितलेले आहे.

क्रेत त्रेत द्वापार कळी । संख्या चालिली भूमंडळी । देवांचीं आयुष्यें आगळीं । शास्त्रीं निरोपिलीं ॥ ८ ॥

Krita, Treta, Dvapara, and Kali — this reckoning of the ages has continued upon this earth; the lifespans of the gods, far vaster still, have been described in the scriptures.

ते देवत्रयाची खटपट । सूक्ष्मरूपें विलगट । दंडक सांडितां चटपट । लोकांस होते ॥ ९ ॥

या ब्रह्मा-विष्णू-महेश या त्रिदेवांचा सगळा खटाटोप सूक्ष्मरूपाने अगदी वेगवेगळा आहे; या क्रमाचा, नियमाचा विचार सोडला की लोकांना नुसता गोंधळच होतो.

ते देवत्रयाची खटपट । सूक्ष्मरूपें विलगट । दंडक सांडितां चटपट । लोकांस होते ॥ ९ ॥

The workings of this trinity of gods — Brahma, Vishnu, and Shiva — are, in their subtle nature, each quite distinct; if one abandons this proper order of understanding, people are left only in confusion.

मिश्रित त्रिगुण निवडेना । तेणें आद्यंत सृष्टिरचना । कोण थोर कोण साना । कैसा म्हणावा ॥ १० ॥

तिन्ही गुण एकमेकांत मिसळलेले असल्यामुळे ते वेगळे ओळखता येत नाहीत; त्यामुळे आदीपासून अंतापर्यंतच्या या सृष्टिरचनेत कोण मोठा आणि कोण लहान, हे तरी कसे ठरवावे?

मिश्रित त्रिगुण निवडेना । तेणें आद्यंत सृष्टिरचना । कोण थोर कोण साना । कैसा म्हणावा ॥ १० ॥

Since the three gunas are so thoroughly intermixed, they cannot be neatly separated out; so in this creation stretching from beginning to end, how indeed is one to say who is greater and who is lesser?

असो हीं जाणत्याचीं कामें । नेणता उगाच गुंते भ्रमें । प्रत्यये जाणजाणों वर्में । ठाईं पाडावीं ॥ ११ ॥

असो, ही सगळी कामे जाणत्या, ज्ञानी लोकांचीच आहेत; अजाण माणूस उगीचच भ्रमात अडकतो; अशी खरी वर्मे जाणकारांनी प्रत्यक्ष अनुभवाने पडताळून घ्यावीत.

असो हीं जाणत्याचीं कामें । नेणता उगाच गुंते भ्रमें । प्रत्यये जाणजाणों वर्में । ठाईं पाडावीं ॥ ११ ॥

Well, this is the proper work of the wise and knowing alone; the ignorant only get needlessly entangled in confusion; such essential truths should be verified and grasped by the wise through their own direct experience.

उत्पन्नकाळ सृष्टिकाळ । स्थितिकाळ संव्हारकाळ । आद्यंत अवघा काळ । विलंबरूपी ॥ १२ ॥

उत्पत्तीचा काळ, सृष्टीचा काळ, स्थितीचा काळ आणि संहाराचा काळ — आरंभापासून अंतापर्यंतचा हा सगळा काळ म्हणजे केवळ विलंबाचेच रूप आहे.

उत्पन्नकाळ सृष्टिकाळ । स्थितिकाळ संव्हारकाळ । आद्यंत अवघा काळ । विलंबरूपी ॥ १२ ॥

The time of origination, the time of creation, the time of sustenance, and the time of dissolution — this entire span from beginning to end is nothing but a form of duration, of mere passing delay.

जें जें जये प्रसंगीं जालें । तेथें काळाचें नांव पडिलें । बरें नसेल अनुमानलें । तरी पुढें ऐका ॥ १३ ॥

जे जे ज्या ज्या प्रसंगी घडले, त्या त्या प्रसंगाला 'काळ' असे नाव पडले; हे नीट अनुमानाने पटले नसेल तर पुढे ऐका.

जें जें जये प्रसंगीं जालें । तेथें काळाचें नांव पडिलें । बरें नसेल अनुमानलें । तरी पुढें ऐका ॥ १३ ॥

Whatever happened on whatever occasion, that occasion itself came to be named "time"; if this has not become clear through reasoning so far, listen to what follows.

प्रजन्यकाळ शीतकाळ । उष्णकाळ संतोषकाळ । सुखदुःखआनंदकाळ । प्रत्यये येतो ॥ १४ ॥

पावसाळा, थंडीचा काळ, उन्हाळा, आनंदाचा काळ, सुख-दुःख-आनंदाचा काळ — असे नाना प्रकारचे काळ प्रत्यक्ष अनुभवाला येतात.

प्रजन्यकाळ शीतकाळ । उष्णकाळ संतोषकाळ । सुखदुःखआनंदकाळ । प्रत्यये येतो ॥ १४ ॥

The rainy season, the cold season, the hot season, a time of joy, times of happiness, sorrow, and delight — all these different "times" come within our direct experience.

प्रातःकाळ माध्यानकाळ । सायंकाळ वसंतकाळ । पर्वकाळ कठिणकाळ । जाणिजे लोकीं ॥ १५ ॥

पहाटेची वेळ, माध्यान्हीची वेळ, संध्याकाळ, वसंतऋतूचा काळ, सणासुदीचा काळ, आणि संकटाचा कठीण काळ — असे नाना काळ लोकांत ओळखले जातात.

प्रातःकाळ माध्यानकाळ । सायंकाळ वसंतकाळ । पर्वकाळ कठिणकाळ । जाणिजे लोकीं ॥ १५ ॥

Dawn, midday, evening, springtime, festive occasions, and hard, difficult times — such are the many kinds of "time" recognized among people.

जन्मकाळ बाळत्वकाळ । तारुण्यकाळ वृधाप्यकाळ । अंतकाळ विषमकाळ । वेळरूपें ॥ १६ ॥

जन्माचा काळ, बालपणाचा काळ, तारुण्याचा काळ, वृद्धापकाळ, आणि अंतकाळ किंवा संकटाचा विषम काळ — अशा वेळांच्या रूपाने काळ ओळखला जातो.

जन्मकाळ बाळत्वकाळ । तारुण्यकाळ वृधाप्यकाळ । अंतकाळ विषमकाळ । वेळरूपें ॥ १६ ॥

The time of birth, the time of childhood, the time of youth, old age, the final hour of death, and times of grave difficulty — time is thus recognized in the form of these various occasions.

सुकाळ आणि दुष्काळ । प्रदोषकाळ पुण्यकाळ । सकळ वेळा मिळोन काळ । तयास म्हणावें ॥ १७ ॥

सुकाळ, दुष्काळ, प्रदोषाची वेळ, पुण्यकाळ — अशा सगळ्या वेळा मिळून बनणाऱ्या गोष्टीलाच 'काळ' असे म्हणावे.

सुकाळ आणि दुष्काळ । प्रदोषकाळ पुण्यकाळ । सकळ वेळा मिळोन काळ । तयास म्हणावें ॥ १७ ॥

Times of abundance and times of famine, the twilight hour, times of merit — all such occasions together are what should properly be called "time."

असतें येक वाटतें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । नाना प्रवृत्तीचे लोक । प्रवृत्ति जाणती ॥ १८ ॥

प्रत्यक्षात असते एक आणि वाटते भलतेच, यालाच हीन, चुकीचा विवेक म्हणतात; प्रवृत्तिमार्गाचे लोक केवळ प्रवृत्तीच जाणत असतात, निवृत्ती नाही.

असतें येक वाटतें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । नाना प्रवृत्तीचे लोक । प्रवृत्ति जाणती ॥ १८ ॥

What actually is, is one thing, and what one merely imagines is another — this is what is called flawed, deficient discernment; people absorbed in worldly activity know only that activity, nothing of withdrawal from it.

प्रवृत्ति चाले अधोमुखें । निवृत्ति धावे ऊर्धमुखें । ऊर्धमुखें नाना सुखें । विवेकी जाणती ॥ १९ ॥

प्रवृत्तिमार्ग खालच्या दिशेने, बहिर्मुख होऊन चालतो, तर निवृत्तिमार्ग वरच्या दिशेने, अंतर्मुख होऊन धावतो; अशा ऊर्ध्वमुख वाटचालीतले नाना सुख फक्त विवेकी माणसांनाच कळते.

प्रवृत्ति चाले अधोमुखें । निवृत्ति धावे ऊर्धमुखें । ऊर्धमुखें नाना सुखें । विवेकी जाणती ॥ १९ ॥

The path of worldly activity moves downward, turned outward, while the path of withdrawal runs upward, turned inward; only the discerning know the many joys found along this upward, inward path.

ब्रह्मांडरचना जेथून जाली । तेथें विवेकी दृष्टि घाली । विवरतां विवरतां लाधली । पूर्वापर स्थिति ॥ २० ॥

ब्रह्मांडाची रचना जिथून झाली, तिथेच विवेकी माणूस आपली दृष्टी लावतो; असा सतत विचार, विवरण करत करत त्याला पूर्वापर स्थितीचे ज्ञान प्राप्त होते.

ब्रह्मांडरचना जेथून जाली । तेथें विवेकी दृष्टि घाली । विवरतां विवरतां लाधली । पूर्वापर स्थिति ॥ २० ॥

The discerning person fixes his gaze on that very source from which the universe was formed; through such continual reflection and inquiry, he comes to understand the true sequence of cause and effect.

प्रपंची असोन परमार्थ पाहे । तोहि ये स्थितीतें लाहे । प्रारब्धयोगें करून राहे । लोकांमधें ॥ २१ ॥

संसारात राहूनही जो परमार्थाकडे लक्ष ठेवतो, त्यालाही ही उच्च स्थिती प्राप्त होते; तो आपल्या प्रारब्धानुसार लोकांमध्येच राहतो.

प्रपंची असोन परमार्थ पाहे । तोहि ये स्थितीतें लाहे । प्रारब्धयोगें करून राहे । लोकांमधें ॥ २१ ॥

Even one who lives in the midst of worldly life while keeping his sight on the spiritual goal can attain this same high state; he continues to live among people, as his own destiny requires.

सकळांचे येकचि मूळ । येक जाणते येक बाष्कळ । विवेकें करून तत्काळ । परलोक साधावा ॥ २२ ॥

सगळ्यांचे मूळ एकच आहे, तरी कोणी जाणते असतात तर कोणी पोरकट, अज्ञानी; विवेकाच्या साहाय्याने ताबडतोब परलोक साधून घ्यावा.

सकळांचे येकचि मूळ । येक जाणते येक बाष्कळ । विवेकें करून तत्काळ । परलोक साधावा ॥ २२ ॥

Though all share the very same origin, some are wise while others remain foolish and shallow; one should use discernment to secure the world beyond without delay.

तरीच जन्माचें सार्थक । भले पाहाती उभये लोक । कारण मुळींचा विवेक । पाहिला पाहिजे ॥ २३ ॥

तरच जन्माचे सार्थक होते, आणि चांगली माणसे इहलोक-परलोक दोन्ही नीट साधतात; यासाठी मुळातला विवेकच आधी पाहिला पाहिजे.

तरीच जन्माचें सार्थक । भले पाहाती उभये लोक । कारण मुळींचा विवेक । पाहिला पाहिजे ॥ २३ ॥

Only then is one's birth truly fulfilled, and good people come to secure both this world and the next; for this, one must first look to that fundamental discernment at the root of it all.

विवेकहीन जे जन । ते जाणावे पशुसमान । त्यांचे ऐकतां भाषण । परलोक कैंचा ॥ २४ ॥

जे लोक विवेकहीन असतात, ते पशूसमानच समजावेत; त्यांचे बोलणे ऐकून वागल्यास परलोक तरी कसा साधणार?

विवेकहीन जे जन । ते जाणावे पशुसमान । त्यांचे ऐकतां भाषण । परलोक कैंचा ॥ २४ ॥

People who lack discernment should be regarded as no different from animals; if one follows their words, how indeed could the world beyond ever be attained?

बरें आमचें काये गेलें । जें केलें तें फळास आलें । पेरिलें तें उगवलें । भोगिती आतां ॥ २५ ॥

विवेकी माणूस म्हणतो: आमचे तर काही बिघडलेच नाही, कारण जे केले त्याचेच फळ मिळाले; जे पेरले तेच उगवले, आणि आता त्याचे भोग भोगले जात आहेत.

बरें आमचें काये गेलें । जें केलें तें फळास आलें । पेरिलें तें उगवलें । भोगिती आतां ॥ २५ ॥

The discerning person says: nothing of ours is truly lost, for whatever was done has simply borne its own fruit; whatever was sown has sprouted, and its results are now being reaped.

पुढेंहि करी तो पावे । भक्तियोगें भगवंत फावे । देव भक्त मिळतां दुणावें । समाधान ॥ २६ ॥

जो पुढेही चांगले कर्म करत राहतो, त्याला त्याचे फळ मिळतेच; भक्तियोगाने भगवंताची प्राप्ती होते, आणि देव-भक्त एकत्र आले की समाधान दुणावते.

पुढेंहि करी तो पावे । भक्तियोगें भगवंत फावे । देव भक्त मिळतां दुणावें । समाधान ॥ २६ ॥

Whoever continues to act well going forward reaps its reward accordingly; through the path of devotion, God is attained, and when God and devotee come together, contentment doubles.

कीर्ति करून नाहीं मेले । उगेच आले आणि गेले । शाहाणे होऊन भुलले । काये सांगवें ॥ २७ ॥

कित्येक माणसे काही कीर्ती न कमावताच, नुसतीच जन्माला येऊन निघून गेली; शहाणे असूनही ते भुलून गेले, याबद्दल आणखी काय सांगावे?

कीर्ति करून नाहीं मेले । उगेच आले आणि गेले । शाहाणे होऊन भुलले । काये सांगवें ॥ २७ ॥

Many people pass away having achieved no lasting reputation at all — they simply came into the world and departed again; even the wise among them got led astray — what more is there to say?

येथील येथें अवघेंचि राहातें । ऐसें प्रत्ययास हेतें । कोण काये घेऊन जातें । सांगाना कां ॥ २८ ॥

या जगातले सगळे या जगातच राहून जाते, हे प्रत्यक्ष अनुभवाने कळते; इथून जाताना कोण बरोबर काय घेऊन जातो, ते जरा सांगा बरे?

येथील येथें अवघेंचि राहातें । ऐसें प्रत्ययास हेतें । कोण काये घेऊन जातें । सांगाना कां ॥ २८ ॥

Everything of this world stays behind in this world — this is confirmed by direct experience; tell me, then, who has ever taken anything along when he departs from here?

पदार्थीं असावें उदास । विवेक पाहावा सावकास । येणेंकरितां जगदीश । अलभ्य लाभे ॥ २९ ॥

पदार्थांबाबत उदासीन, अलिप्त वृत्ती ठेवावी, आणि निवांतपणे विवेक करत राहावे; असे केल्याने अलभ्य असा जगदीश प्राप्त होतो.

पदार्थीं असावें उदास । विवेक पाहावा सावकास । येणेंकरितां जगदीश । अलभ्य लाभे ॥ २९ ॥

One should remain detached toward worldly things, and calmly, patiently apply discernment; by doing so, one attains God himself — a gain otherwise unattainable.

जगदीशापरता लाभ नाहीं । कार्याकारण सर्व कांहीं । संसार करित असतांहि । समाधान ॥ ३० ॥

जगदीशाहून मोठा लाभ दुसरा नाही; सगळे कार्यकारणभाव त्याच्यातच सामावलेले आहेत; संसार करत असतानाही त्याच्या स्मरणाने समाधान लाभते.

जगदीशापरता लाभ नाहीं । कार्याकारण सर्व कांहीं । संसार करित असतांहि । समाधान ॥ ३० ॥

There is no gain greater than God himself; the whole chain of cause and effect rests within him; even while carrying on with worldly life, true contentment can be found through remembrance of him.

मागां होते जनकादिक । राज्य करितांहि अनेक । तैसेचि आतां पुण्यश्लोक । कित्येक असती ॥ ३१ ॥

पूर्वी जनकासारखे अनेक राजे राज्य करत असतानाही परमार्थ साधत होते; तसेच आताही पुण्यश्लोक असलेले कित्येक जण आहेत.

मागां होते जनकादिक । राज्य करितांहि अनेक । तैसेचि आतां पुण्यश्लोक । कित्येक असती ॥ ३१ ॥

In ancient times there were kings like Janaka who ruled their kingdoms while still holding to the spiritual path; even now, likewise, there are many people of similar merit and renown.

राजा असतां मृत्यु आला । लक्ष कोटी कबुल जाला । तरि सोडिना तयाला । मृत्य कांहीं ॥ ३२ ॥

राजा असतानाही जेव्हा मृत्यू आला, तेव्हा त्याने लाखो-कोट्यवधी संपत्ती देण्याचे कबूल केले; तरीही मृत्यूने त्याला मुळीच सोडले नाही.

राजा असतां मृत्यु आला । लक्ष कोटी कबुल जाला । तरि सोडिना तयाला । मृत्य कांहीं ॥ ३२ ॥

Even when a king faced death, he offered millions upon millions of wealth in exchange; yet death did not let him go for even that price.

ऐसें हें पराधेन जिणें । यामधें दुखणें बाहाणें । नाना उद्वेग चिंता करणें । किती म्हणोनि ॥ ३३ ॥

असे हे परावलंबी जिणे आहे; त्यात रोगराई, निमित्ते, आणि नाना प्रकारचे उद्वेग व चिंता किती म्हणून सांगाव्यात?

ऐसें हें पराधेन जिणें । यामधें दुखणें बाहाणें । नाना उद्वेग चिंता करणें । किती म्हणोनि ॥ ३३ ॥

Such is this dependent, fragile existence; within it there is sickness, endless pretexts, and how many kinds of anguish and worry can one even count?

हाट भरला संसाराचा । नफा पाहावा देवाचा । तरीच या कष्टाचा । परियाये होतो ॥ ३४ ॥

संसाराचा बाजार असा भरलेला आहे; त्यात देवाच्या प्राप्तीचाच खरा नफा पाहावा, तरच या सगळ्या कष्टांचे खरे फळ, सार्थक मिळते.

हाट भरला संसाराचा । नफा पाहावा देवाचा । तरीच या कष्टाचा । परियाये होतो ॥ ३४ ॥

The marketplace of worldly life is thus in full swing; one should seek out the true profit of attaining God within it — only then does this entire struggle bear its real, worthwhile fruit.