ऐका संसारासी आले हो । स्त्री पुरुष निस्पृह हो । सुचितपणें पाहो । अर्थांतर ॥ १ ॥

हे संसारात आलेल्या स्त्री-पुरुषांनो, ऐका; तुम्ही निरिच्छ, निरपेक्ष वृत्ती धरा आणि मनातल्या हालचालींचा खरा अर्थ सावधपणे समजून घ्या.

ऐका संसारासी आले हो । स्त्री पुरुष निस्पृह हो । सुचितपणें पाहो । अर्थांतर ॥ १ ॥

Listen, all you men and women who have entered this world — cultivate a dispassionate spirit, and carefully discern the real meaning behind what stirs within the mind.

काये म्हणते वासना । काये कल्पिते कल्पना । अंतरींचे तरंग नाना । प्रकारें उठती ॥ २ ॥

मनातली वासना काय म्हणते आहे, कल्पना काय कल्पित आहे, हे पाहावे; अंतःकरणात नाना प्रकारच्या विचारलाटा उठत असतात.

काये म्हणते वासना । काये कल्पिते कल्पना । अंतरींचे तरंग नाना । प्रकारें उठती ॥ २ ॥

See what desire is whispering, what imagination is conjuring; countless waves of thought keep rising within the heart.

बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें । मनासारिखें असावें । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥

चांगले खावे, चांगले जेवावे, चांगले ल्यावे-नेसावे, सर्व काही आपल्या मनासारखे व्हावे, अशी माणसाची इच्छा असते.

बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें । मनासारिखें असावें । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥

To eat well, dress well, adorn oneself well, and have everything turn out just as one wishes — such is the mind's desire.

ऐसें आहे मनोगत । तरी तें कांहींच न होत । बरें करितां अकस्मात । वाईट होतें ॥ ४ ॥

मनात अशी इच्छा असते खरी, पण प्रत्यक्षात तसे काहीच घडत नाही; चांगले करू पाहता अचानक वाईटच घडते.

ऐसें आहे मनोगत । तरी तें कांहींच न होत । बरें करितां अकस्मात । वाईट होतें ॥ ४ ॥

Such is the wish in the mind, yet none of it actually comes to pass; even while trying to do good, something bad suddenly happens instead.

येक सुखी येक दुःखी । प्रत्यक्ष वर्ततें लोकीं । कष्टी होऊनियां सेखीं । प्रारब्धावरी घालिती ॥ ५ ॥

कोणी सुखी असतो, कोणी दुःखी असतो, हे जगात प्रत्यक्ष दिसतेच; शेवटी कष्टी होऊन लोक आपले खापर प्रारब्धावर फोडतात.

येक सुखी येक दुःखी । प्रत्यक्ष वर्ततें लोकीं । कष्टी होऊनियां सेखीं । प्रारब्धावरी घालिती ॥ ५ ॥

Some are happy, some are miserable — this is plainly seen in the world; and in the end, worn out by suffering, people blame it all on fate.

अचुक येत्न करवेना । म्हणौन केलें तें सजेना । आपला अवगुण जाणवेना । कांहीं केल्यां ॥ ६ ॥

नेमके, अचूक प्रयत्न करता येत नाहीत, म्हणून केलेले काम नीट साधत नाही; पण स्वतःचा दोष मात्र कितीही झाले तरी कळत नाही.

अचुक येत्न करवेना । म्हणौन केलें तें सजेना । आपला अवगुण जाणवेना । कांहीं केल्यां ॥ ६ ॥

One is unable to make the right, precise effort, so whatever is undertaken does not turn out well; yet no matter what, one never recognizes one's own fault.

जो आपला आपण नेणे । तो दुसयाचें काये जाणे । न्याये सांडितां दैन्यवाणे । होती लोक ॥ ७ ॥

जो स्वतःलाच ओळखत नाही, तो दुसऱ्याला काय ओळखणार? न्याय सोडला की माणसे दीन, केविलवाणी होतात.

जो आपला आपण नेणे । तो दुसयाचें काये जाणे । न्याये सांडितां दैन्यवाणे । होती लोक ॥ ७ ॥

One who does not even understand himself — how can he understand another? When people abandon fairness, they become wretched and pitiable.

लोकांचे मनोगत कळेना । लोकांसारिखें वर्तवेना । मूर्खपणें लोकीं नाना । कळह उठती ॥ ८ ॥

लोकांचे मनोगत कळत नाही आणि लोकांना अनुसरून वागताही येत नाही; अशा मूर्खपणामुळे माणसांमध्ये नाना प्रकारचे कलह उद्भवतात.

लोकांचे मनोगत कळेना । लोकांसारिखें वर्तवेना । मूर्खपणें लोकीं नाना । कळह उठती ॥ ८ ॥

When one fails to grasp others' inner feelings and cannot behave accordingly, such foolishness gives rise to all manner of quarrels among people.

मग ते कळो वाढती । परस्परें कष्टी होती । प्रेत्न राहातां अंतीं । श्रमचि होयें ॥ ९ ॥

मग ते कलह वाढत जातात, एकमेकांना त्रास होतो, आणि प्रयत्न थांबले की शेवटी नुसताच शीण उरतो.

मग ते कळो वाढती । परस्परें कष्टी होती । प्रेत्न राहातां अंतीं । श्रमचि होयें ॥ ९ ॥

Then these quarrels keep growing, both sides suffer, and when effort is abandoned, all that remains in the end is weary exhaustion.

ऐसी नव्हे वर्तणुक । परिक्षावे नाना लोक । समजलें पाहिजे नेमक । ज्याचें त्यापरी ॥ १० ॥

असे वागणे योग्य नव्हे; निरनिराळ्या लोकांची नीट पारख करावी आणि ज्याचा त्याचा स्वभाव नेमकेपणाने समजून घ्यावा.

ऐसी नव्हे वर्तणुक । परिक्षावे नाना लोक । समजलें पाहिजे नेमक । ज्याचें त्यापरी ॥ १० ॥

Such conduct is not right. One should carefully assess different kinds of people and understand precisely each one's own nature.

शब्द परीक्षा अंतरपरीक्षा । कांहीं येक कळे दक्षा । मनोगत नतद्रक्षा । काय कळे ॥ ११ ॥

शब्दांची पारख आणि अंतरंगाची पारख काही अंशी हुशार, दक्ष माणसाला कळते; पण दुष्ट, नतद्रष्ट माणसाला दुसऱ्याचे मनोगत काय कळणार?

शब्द परीक्षा अंतरपरीक्षा । कांहीं येक कळे दक्षा । मनोगत नतद्रक्षा । काय कळे ॥ ११ ॥

A discerning, alert person can, to some extent, judge words and inner intent alike; but what can a wicked, malicious person ever understand of another's heart?

दुसयास शब्द ठेवणें । आपला कैपक्ष घेणें । पाहों जातां लोकिक लक्षणें । बहुतेक ऐसीं ॥ १२ ॥

दुसऱ्याला दोष देणे आणि स्वतःचीच बाजू घेणे, हे पाहिले तर बहुतेक लोकांचे हेच सामान्य लक्षण दिसते.

दुसयास शब्द ठेवणें । आपला कैपक्ष घेणें । पाहों जातां लोकिक लक्षणें । बहुतेक ऐसीं ॥ १२ ॥

To blame the other person while always taking one's own side — looking around, this turns out to be the common trait of most people.

लोकीं बरें म्हणायाकारणें । भल्यास लागतें सोसणें । न सोसितां भंडवाणें । सहजचि होये ॥ १३ ॥

लोकांनी आपल्याला चांगले म्हणावे यासाठी चांगल्या माणसालाही बरेच सहन करावे लागते; सहन न केल्यास आपसूकच बदनामी होते.

लोकीं बरें म्हणायाकारणें । भल्यास लागतें सोसणें । न सोसितां भंडवाणें । सहजचि होये ॥ १३ ॥

To be spoken well of by people, even a good person must put up with a good deal; if one fails to bear with things, disgrace follows naturally.

आपणास जें मानेना । तेथें कदापि राहावेना । उरी तोडून जावेना । कोणीयेकें ॥ १४ ॥

जे आपल्याला पटत नाही, तेथे कधीच टिकून राहू नये; पण कोणाशीही संबंध पूर्णपणे तोडूनही जाऊ नये.

आपणास जें मानेना । तेथें कदापि राहावेना । उरी तोडून जावेना । कोणीयेकें ॥ १४ ॥

One should never persist where things do not sit right with him, yet neither should one abruptly sever ties with anyone.

बोलतो खरें चालतो खरें । त्यास मानिती लहानथोरें । न्याये अन्याये परस्परें । सहजचि कळे ॥ १५ ॥

जो खरे बोलतो आणि खरे वागतो, त्याला लहानथोर सगळेच मान देतात; आपापसातला न्याय-अन्याय आपोआपच कळून येतो.

बोलतो खरें चालतो खरें । त्यास मानिती लहानथोरें । न्याये अन्याये परस्परें । सहजचि कळे ॥ १५ ॥

One who speaks truly and acts truly is respected by young and old alike; what is fair and what is unfair between people becomes evident on its own.

लोकांस कळेना तंवरी । विवेकें क्ष्मा जो न करी । तेणेंकरितां बराबरी । होत जाते ॥ १६ ॥

लोकांना आपला खरेपणा कळेपर्यंत जो विवेकाने क्षमाशील राहत नाही, त्यामुळे उगीचच बरोबरीचे भांडण होत राहते.

लोकांस कळेना तंवरी । विवेकें क्ष्मा जो न करी । तेणेंकरितां बराबरी । होत जाते ॥ १६ ॥

Until people come to recognize the truth, if one fails to forbear with discerning patience, needless conflict keeps going back and forth on equal terms.

जंवरी चंदन झिजेना । तंव तो सुगंध कळेना । चंदन आणि वृक्ष नाना । सगट होती ॥ १७ ॥

चंदन जोवर झिजत नाही, तोवर त्याचा सुगंध कळत नाही; तोपर्यंत चंदन आणि इतर सामान्य झाडे सगळी सारखीच दिसतात.

जंवरी चंदन झिजेना । तंव तो सुगंध कळेना । चंदन आणि वृक्ष नाना । सगट होती ॥ १७ ॥

Until sandalwood is worn down, its fragrance is not known; till then, sandalwood looks no different from any ordinary tree.

जंव उत्तम गुण न कळे । तों या जनास काये कळे । उत्तम गुण देखतां निवळे । जगदांतर ॥ १८ ॥

जोपर्यंत एखाद्याचे उत्तम गुण कळत नाहीत, तोवर लोकांना त्याची किंमत काय कळणार? पण उत्तम गुण दिसू लागले की लोकांची मने आपोआप स्वच्छ, निवळ होतात.

जंव उत्तम गुण न कळे । तों या जनास काये कळे । उत्तम गुण देखतां निवळे । जगदांतर ॥ १८ ॥

Until one's good qualities become apparent, what can people possibly know of his worth? But once his virtues are seen, people's hearts naturally grow clear and favorable toward him.

जगदांतर निवळत गेलें । जगदांतरी सख्य जालें । मग जाणावें वोळले । विश्वजन ॥ १९ ॥

अशी लोकांची मने हळूहळू निवळत जातात, लोकांशी मैत्रीचे नाते जुळते; मग समजावे की सगळे जग आपल्याला अनुकूल झाले आहे.

जगदांतर निवळत गेलें । जगदांतरी सख्य जालें । मग जाणावें वोळले । विश्वजन ॥ १९ ॥

As people's hearts gradually grow clear, bonds of friendship form with them; then one may know that the whole world has become favorably disposed.

जनींजनार्दन वोळला । तरी काये उणें तयाला । राजी राखावें सकळांला । कठीण आहे ॥ २० ॥

लोकांमध्ये असलेला जनार्दन (परमेश्वर) ज्याच्यावर प्रसन्न झाला, त्याला कशाची उणीव उरेल? पण सर्वांनाच राजी राखणे मात्र फार कठीण काम आहे.

जनींजनार्दन वोळला । तरी काये उणें तयाला । राजी राखावें सकळांला । कठीण आहे ॥ २० ॥

If the Lord dwelling within people becomes gracious to someone, what indeed could he lack? Yet to keep everyone pleased and satisfied is truly a difficult task.

पेरिलें तें उगवतें । उसिणें द्यावें घ्यावें लागतें । वर्म काढितां भंगतें । परांतर ॥ २१ ॥

जे पेरले तेच उगवते; जसे द्याल तसेच परत घ्यावे लागते; आणि दुसऱ्याचे वर्म उकरून काढले की त्याचे मन दुखावते, नाते तुटते.

पेरिलें तें उगवतें । उसिणें द्यावें घ्यावें लागतें । वर्म काढितां भंगतें । परांतर ॥ २१ ॥

Whatever is sown will sprout; as you give, so you must receive in turn; and if you probe another's sore spot, his heart is wounded and the bond breaks.

लोकीकीं बरेपण केलें । तेणें सौख्य वाढलें । उत्तरासारिखें आलें । प्रत्योत्तर ॥ २२ ॥

लोकांशी चांगले वागल्याने सुख वाढते; जसे बोलावे तसेच उत्तर परत मिळते.

लोकीकीं बरेपण केलें । तेणें सौख्य वाढलें । उत्तरासारिखें आलें । प्रत्योत्तर ॥ २२ ॥

Behaving well toward others increases happiness; as one speaks, so comes the reply in kind.

हें आवघें आपणांपासीं । येथें बोल नाहीं जनासी । सिकवावें आपल्या मनासी । क्षणक्षणा ॥ २३ ॥

हे सगळे आपल्याच हातात आहे, यात लोकांना दोष देण्यासारखे काही नाही; स्वतःच्याच मनाला क्षणोक्षणी शिकवत राहावे.

हें आवघें आपणांपासीं । येथें बोल नाहीं जनासी । सिकवावें आपल्या मनासी । क्षणक्षणा ॥ २३ ॥

All of this lies within one's own hands; there is no fault to find with others here — one must keep teaching one's own mind, moment by moment.

खळ दुर्जन भेटला । क्षमेचा धीर बुडाला । तरी मोनेंचि स्थळत्याग केला । पाहिजे साधकें ॥ २४ ॥

एखादा दुष्ट, खल माणूस भेटला आणि क्षमा करण्याचे धैर्यच टिकेना, तर साधकाने काही न बोलता मुकाट्याने तेथून निघून जावे.

खळ दुर्जन भेटला । क्षमेचा धीर बुडाला । तरी मोनेंचि स्थळत्याग केला । पाहिजे साधकें ॥ २४ ॥

If one encounters a wicked, malicious person and finds one's patience for forgiveness giving way, then a seeker should simply leave that place in silence.

लोक नाना परीक्षा जाणती । अंतरपरीक्षा नेणती । तेणें प्राणी करंटे होती । संदेह नाहीं ॥ २५ ॥

लोकांना नाना प्रकारच्या बाह्य परीक्षा माहीत असतात, पण अंतरंगाची परीक्षा त्यांना कळत नाही; त्यामुळे माणसे दुर्दैवी ठरतात, यात शंका नाही.

लोक नाना परीक्षा जाणती । अंतरपरीक्षा नेणती । तेणें प्राणी करंटे होती । संदेह नाहीं ॥ २५ ॥

People know many outward ways of judging things, but they do not know how to judge the inner self; because of this they remain unfortunate — there is no doubt about it.

आपणास आहे मरण । म्हणौन राखावें बरेंपण । कठिण आहे लक्षण । विवेकाचें ॥ २६ ॥

आपल्यालाही मरण आहे, हे लक्षात ठेवून चांगुलपणा राखावा; पण खऱ्या विवेकाचे लक्षण साधणे मात्र फार कठीण आहे.

आपणास आहे मरण । म्हणौन राखावें बरेंपण । कठिण आहे लक्षण । विवेकाचें ॥ २६ ॥

Remembering that death awaits oneself too, one should keep to goodness; yet the true mark of discernment is a difficult thing to attain.

थोर लाहान समान । आपले पारिखे सकळ जन । चढतें वाढतें सनेधान । करितां बरें ॥ २७ ॥

मोठे-लहान, आपले-परके सर्व लोक सारखेच मानून, त्यांच्याशी उत्तरोत्तर वाढते, चांगले नाते जोडत जावे.

थोर लाहान समान । आपले पारिखे सकळ जन । चढतें वाढतें सनेधान । करितां बरें ॥ २७ ॥

Regarding the great and the small, one's own and strangers, all alike, one should build with them a bond that keeps growing and deepening for the better.

बरें करितां बरें होतें । हें तों प्रत्ययास येतें । आतां पुढें सांगावें तें । कोणास काये ॥ २८ ॥

चांगले केले की चांगलेच घडते, हे तर प्रत्यक्ष अनुभवाला येतेच; मग यापुढे कोणाला आणखी काय सांगायचे?

बरें करितां बरें होतें । हें तों प्रत्ययास येतें । आतां पुढें सांगावें तें । कोणास काये ॥ २८ ॥

Doing good brings about good — this one can verify directly through experience; so what more need be told to anyone beyond this?

हरिकथानिरूपण । बरेपणें राजकारण । प्रसंग पाहिल्याविण । सकळ खोटें ॥ २९ ॥

हरिकथा-निरूपण असो किंवा व्यवहारातले राजकारण असो, प्रसंग, वेळकाळ न ओळखता केलेले सगळेच व्यर्थ ठरते.

हरिकथानिरूपण । बरेपणें राजकारण । प्रसंग पाहिल्याविण । सकळ खोटें ॥ २९ ॥

Be it the exposition of God's stories or the conduct of worldly affairs, whatever is done without regard for the right time and occasion turns out worthless.

विद्या उदंडचि सिकला । प्रसंगमान चुकतचि गेला । तरी मग तये विद्येला । कोण पुसे ॥ ३० ॥

कितीही प्रचंड विद्या शिकला तरी वेळ, प्रसंग ओळखायचे चुकतच गेला, तर त्या विद्येला मग कोण विचारतो?

विद्या उदंडचि सिकला । प्रसंगमान चुकतचि गेला । तरी मग तये विद्येला । कोण पुसे ॥ ३० ॥

However vast the learning one has acquired, if one keeps failing to read the right time and occasion, then who indeed cares for that learning?