आधी प्रपंच करावा नेटका । मग घ्यावें परमार्थविवेका । येथें आळस करूं नका । विवेकी हो ॥ १ ॥

आधी आपला प्रपंच नीट, सुव्यवस्थित करावा आणि मगच परमार्थाचा विचार करावा. यात आळस करू नये, विवेकी बनावे.

आधी प्रपंच करावा नेटका । मग घ्यावें परमार्थविवेका । येथें आळस करूं नका । विवेकी हो ॥ १ ॥

First set your worldly life in proper order, and only then take up the discernment of the spiritual path. Do not be lazy about this — be discerning.

प्रपंच सांडून परमार्थ कराल । तेणें तुम्ही कष्टी व्हाल । प्रपंच परमार्थ चालवाल । तरी तुम्ही विवेकी ॥ २ ॥

प्रपंच सोडून जर परमार्थ करू पाहाल, तर तुम्ही कष्टी व्हाल. प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही एकत्र चालवाल, तरच तुम्ही खरे विवेकी.

प्रपंच सांडून परमार्थ कराल । तेणें तुम्ही कष्टी व्हाल । प्रपंच परमार्थ चालवाल । तरी तुम्ही विवेकी ॥ २ ॥

If you abandon your worldly duties to pursue the spiritual path, you will only suffer hardship. If you carry both worldly life and spiritual life together, then you are truly discerning.

प्रपंच सांडून परमार्थ केला । तरी अन्न मिळेना खायाला । मग तया करंट्याला । परमार्थ कैंचा ॥ ३ ॥

प्रपंच सोडून परमार्थ केला तर खायला अन्नही मिळत नाही; अशा उपासमारीने गांजलेल्या करंट्या माणसाला परमार्थ तरी कसा साधणार?

प्रपंच सांडून परमार्थ केला । तरी अन्न मिळेना खायाला । मग तया करंट्याला । परमार्थ कैंचा ॥ ३ ॥

If you give up worldly life for the spiritual path, you may not even get food to eat. How can such an unfortunate, starving person truly attain the spiritual goal?

परमार्थ सांडून प्रपंच करिसी । तरी तूं येमयातना भोगिसी । अंतीं परम कष्टी होसी । येमयातना भोगितां ॥ ४ ॥

आणि परमार्थ सोडून केवळ प्रपंचातच गुंतशील, तर तुला यमयातना भोगाव्या लागतील; शेवटी त्या यातना भोगताना अतिशय कष्टी व्हावे लागेल.

परमार्थ सांडून प्रपंच करिसी । तरी तूं येमयातना भोगिसी । अंतीं परम कष्टी होसी । येमयातना भोगितां ॥ ४ ॥

And if you abandon the spiritual path and cling only to worldly life, you will suffer the torments of Yama; in the end, enduring those torments, you will be in great agony.

साहेबकामास नाहीं गेला । गृहींच सुरवडोन बैसला । तरी साहेब कुटील तयाला । पाहाती लोक ॥ ५ ॥

जो नोकर आपल्या मालकाच्या कामावर न जाता घरीच आळसावून बसतो, त्याला लोक मालकाचा अप्रिय, वाईट सेवक म्हणून पाहतात.

साहेबकामास नाहीं गेला । गृहींच सुरवडोन बैसला । तरी साहेब कुटील तयाला । पाहाती लोक ॥ ५ ॥

A servant who does not go to attend to his master's work, but sits idly at home, is regarded by people as one his master finds worthless and untrustworthy.

तेव्हां महत्वचि गेलें । दुर्जनाचें हासें जालें । दुःख उदंड भोगिलें । आपुल्या जीवें ॥ ६ ॥

तेव्हा त्याची प्रतिष्ठाच नाहीशी होते, दुर्जन लोक त्याची टिंगल करतात, आणि त्याला स्वतःच्या जिवावर खूप दुःख भोगावे लागते.

तेव्हां महत्वचि गेलें । दुर्जनाचें हासें जालें । दुःख उदंड भोगिलें । आपुल्या जीवें ॥ ६ ॥

Then his standing is lost, wicked people mock him, and he himself has to endure great suffering.

तैसेचि होणार अंतीं । म्हणोन भजावें भगवंतीं । परमार्थाची प्रचिती । रोकडी घ्यावी ॥ ७ ॥

जो प्रपंच-परमार्थ नीट सांभाळत नाही, त्याचीही शेवटी अशीच अवस्था होणार आहे, म्हणून भगवंताचे भजन करावे आणि परमार्थाचा प्रत्यक्ष अनुभव स्वतः घ्यावा.

तैसेचि होणार अंतीं । म्हणोन भजावें भगवंतीं । परमार्थाची प्रचिती । रोकडी घ्यावी ॥ ७ ॥

The same fate awaits one who neglects this balance, so one should worship God and gain the direct, tangible experience of the spiritual truth for oneself.

संसारीं असतां मुक्त । तोचि जाणावा संयुक्त । अखंड पाहे युक्तायुक्त । विचारणा हे ॥ ८ ॥

संसारात राहूनही जो मनाने मुक्त, अलिप्त असतो, तोच खरा योग्य पुरुष जाणावा; तो सतत काय योग्य आणि काय अयोग्य याचा विचार करत असतो.

संसारीं असतां मुक्त । तोचि जाणावा संयुक्त । अखंड पाहे युक्तायुक्त । विचारणा हे ॥ ८ ॥

One who remains inwardly free even while living in the world — he alone should be considered truly accomplished; he constantly weighs what is right and what is wrong.

प्रपंची तो सावधान । तो परमार्थ करील जाण । प्रपंचीं जो अप्रमाण । तो परमार्थीं खोटा ॥ ९ ॥

जो प्रपंचात सावध, दक्ष असतो, तोच परमार्थही नीट साधू शकतो; जो प्रपंचात बेभरवशाचा, बेजबाबदार असतो, तो परमार्थातही खोटा ठरतो.

प्रपंची तो सावधान । तो परमार्थ करील जाण । प्रपंचीं जो अप्रमाण । तो परमार्थीं खोटा ॥ ९ ॥

One who is alert and careful in worldly affairs will also be capable in the spiritual path; one who is unreliable in worldly life will prove false in the spiritual life too.

म्हणौन सावधपणें । प्रपंच परमार्थ चालवणें । ऐसें न करिता भोगणें । नाना दुःखें ॥ १० ॥

म्हणून सावधपणे प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही चालवावेत; असे न केल्यास नाना प्रकारची दुःखे भोगावी लागतात.

म्हणौन सावधपणें । प्रपंच परमार्थ चालवणें । ऐसें न करिता भोगणें । नाना दुःखें ॥ १० ॥

Therefore one should carry on both worldly life and the spiritual path with alertness; failing to do so, one is bound to suffer many kinds of misery.

पर्णाळि पाहोन उचले । जीवसृष्टि विवेकें चाले । आणि पुरुष होऊन भ्रमले । यासी काय म्हणावें ॥ ११ ॥

पावसाची चाहूल किंवा पाण्याचा ओघ पाहून साधे प्राणीही आधीच जागा बदलतात; अशी साधी जीवसृष्टीदेखील विवेकाने, दूरदृष्टीने वागते. मग माणूस होऊनही जर असा भांबावून, बेसावध वागला, तर त्याला काय म्हणावे?

पर्णाळि पाहोन उचले । जीवसृष्टि विवेकें चाले । आणि पुरुष होऊन भ्रमले । यासी काय म्हणावें ॥ ११ ॥

Sensing the coming rains or the flow of water, even simple creatures shift ground beforehand — such lowly life acts with instinctive foresight. What then should one say of a person who, though born human, wanders about heedless and unprepared?

म्हणौन असावी दीर्घ सूचना । अखंड करावी चाळणा । पुढील होणार अनुमाना । आणून सोडावें ॥ १२ ॥

म्हणून माणसाने दूरदृष्टी बाळगावी, सतत सारासार विचार करत राहावे आणि पुढे काय घडणार आहे याचा अंदाज घेऊन त्याप्रमाणे सावध राहावे.

म्हणौन असावी दीर्घ सूचना । अखंड करावी चाळणा । पुढील होणार अनुमाना । आणून सोडावें ॥ १२ ॥

Therefore one should keep long-range foresight, constantly reflect and examine, and anticipate what is likely to happen ahead, staying prepared accordingly.

सुखी असतो खबर्दार । दुःखी होतो बेखबर । ऐसा हा लोकिक विचार । दिसतचि आहे ॥ १३ ॥

जो सावध, सतर्क असतो तो सुखी राहतो आणि जो बेसावध, गाफील असतो तो दुःखी होतो; हे जगातले साधे निरीक्षण उघडच दिसते.

सुखी असतो खबर्दार । दुःखी होतो बेखबर । ऐसा हा लोकिक विचार । दिसतचि आहे ॥ १३ ॥

One who stays alert remains happy, while one who is careless falls into misery — this is a plain truth one can plainly observe in the world.

म्हणौन सर्वसावधान । धन्य तयाचें महिमान । जनीं राखे समाधान । तोचि येक ॥ १४ ॥

म्हणून जो सर्वबाबतीत सावध असतो, त्याचाच खरा मोठेपणा आहे; लोकांमध्ये समाधान राखणारा असाच एकच खरा माणूस.

म्हणौन सर्वसावधान । धन्य तयाचें महिमान । जनीं राखे समाधान । तोचि येक ॥ १४ ॥

Therefore the one who is alert in every respect deserves true praise; he alone is the one who maintains harmony and contentment among people.

चाळणेचा आळस केला । तरी अवचिता पडेल घाला । ते वेळे सावरायाला । अवकाश कैंचा ॥ १५ ॥

विचार करण्यात, चाचपणी करण्यात आळस केला तर अचानक संकट कोसळेल, आणि त्यावेळी सावरायला वेळच मिळणार नाही.

चाळणेचा आळस केला । तरी अवचिता पडेल घाला । ते वेळे सावरायाला । अवकाश कैंचा ॥ १५ ॥

If one is lazy about examining things carefully, a sudden calamity will strike, and there will be no time left to recover from it.

म्हणौन दीर्घसूचनेचे लोक । त्यांचा पाहावा विवेक । लोकांकरिता लोक । शाहाणे होती ॥ १६ ॥

म्हणून दूरदृष्टी बाळगणाऱ्या लोकांचा विवेक पाहत राहावा; माणसे इतर माणसांकडून पाहूनच शहाणी होत असतात.

म्हणौन दीर्घसूचनेचे लोक । त्यांचा पाहावा विवेक । लोकांकरिता लोक । शाहाणे होती ॥ १६ ॥

So one should observe the discernment of people who possess such foresight; people become wise by learning from other people.

परी ते शाहाणे वोळखावे । गुणवंताचे गुण घ्यावे । अवगुण देखोन सांडावे । जनामधें ॥ १७ ॥

पण ते शहाणे कोण हे ओळखता आले पाहिजे; गुणी माणसांचे गुण घ्यावेत आणि लोकांमधले दुर्गुण पाहून ते टाळावेत.

परी ते शाहाणे वोळखावे । गुणवंताचे गुण घ्यावे । अवगुण देखोन सांडावे । जनामधें ॥ १७ ॥

But one must know how to recognize who is truly wise; take the good qualities of virtuous people, and having seen the faults in others, avoid them.

मनुष्य पारखूं राहेना । आणि कोणाचें मन तोडीना । मनुष्यमात्र अनुमाना । आणून पाहे ॥ १८ ॥

शहाणा माणूस माणसांची पारख करत राहतो, पण त्याचबरोबर कोणाचेही मन दुखावत नाही; प्रत्येक माणसाला तो नीट अजमावून पाहतो.

मनुष्य पारखूं राहेना । आणि कोणाचें मन तोडीना । मनुष्यमात्र अनुमाना । आणून पाहे ॥ १८ ॥

A wise person keeps assessing people, yet never hurts anyone's feelings in doing so; he carefully weighs and judges every single person he meets.

दिसे सकळांस सारिखा । पाहातां विवेकी नेटका । कामी निकामी लोकां । बरें पाहे ॥ १९ ॥

तो सर्वांना सारखाच वाटतो, पण खरे पाहता तो पक्का विवेकी असतो; कामाच्या आणि निरुपयोगी अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांचे नीट परीक्षण करतो.

दिसे सकळांस सारिखा । पाहातां विवेकी नेटका । कामी निकामी लोकां । बरें पाहे ॥ १९ ॥

To everyone he appears the same, yet in truth he is thoroughly discerning; he carefully judges both the capable and the useless among people.

जाणोन पाहिजेत सर्व । हेंचि तयाचें अपूर्व । ज्याचे त्यापरी गौरव । राखों जाणे ॥ २० ॥

सर्वांना नीट जाणून घ्यावे लागते, हेच त्याचे वैशिष्ट्य; ज्याचा त्याप्रमाणे यथायोग्य मान-सन्मान राखणे त्याला जमते.

जाणोन पाहिजेत सर्व । हेंचि तयाचें अपूर्व । ज्याचे त्यापरी गौरव । राखों जाणे ॥ २० ॥

One must come to truly know everyone — this is his special gift; he knows how to give each person the respect due to them.