न्यायें निष्ठुर बोलणें । बहुतांस वाटे कंटाळवाणें । मळमळ करितां जेवणें । विहित नव्हे ॥ १ ॥

योग्य असले तरी परखड, कठोर बोलणे अनेकांना कंटाळवाणे वाटते; पण मळमळ करत करत जेवणे हेही योग्य नाही - सत्य कटू असले तरी सांगावेच लागते.

न्यायें निष्ठुर बोलणें । बहुतांस वाटे कंटाळवाणें । मळमळ करितां जेवणें । विहित नव्हे ॥ १ ॥

Speaking plainly and firmly, even when it is right, feels tiresome to most people; but eating one's meal while grumbling and complaining is no better way either — the hard truth still must be told.

बहुतीं विषय निंदिले । आणि तेचि सेवित गेले । विषयत्यागें देह चाले । हें तों घडेना ॥ २ ॥

पुष्कळांनी विषयांची निंदा केली, पण तेच विषय तेही सेवीतच राहिले; आणि विषयांचा संपूर्ण त्याग करून देह चालवणे, हे तर प्रत्यक्षात घडतच नाही.

बहुतीं विषय निंदिले । आणि तेचि सेवित गेले । विषयत्यागें देह चाले । हें तों घडेना ॥ २ ॥

Many have condemned sensory pleasures in words, yet continued to indulge in those very pleasures; and to keep the body going while wholly renouncing all sense-objects — that, in fact, never actually happens.

बोलणें येक चालणें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । येणें करितां सकळ लोक । हांसों लागती ॥ ३ ॥

बोलणे एक आणि प्रत्यक्ष वागणे भलतेच, यालाच हीन, कमी दर्जाचा विवेक म्हणतात; असे केल्याने लोक हसू लागतात.

बोलणें येक चालणें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । येणें करितां सकळ लोक । हांसों लागती ॥ ३ ॥

To say one thing and do quite another — this is what is called shallow, deficient discernment; and when one behaves this way, people begin to laugh at it.

विषयत्यागेंविण तों कांहीं । परलोक तो प्राप्त नाहीं । ऐसें बोलणें ठाईं ठाईं । बरें पाहा ॥ ४ ॥

विषयत्यागाशिवाय परलोक-प्राप्ती होतच नाही, असे बोलणे जागोजागी ऐकू येते; पण त्याचा नीट विचार करून पाहा.

विषयत्यागेंविण तों कांहीं । परलोक तो प्राप्त नाहीं । ऐसें बोलणें ठाईं ठाईं । बरें पाहा ॥ ४ ॥

"Without renouncing sense-objects, one cannot attain the world beyond" — such talk is heard everywhere; but consider carefully whether this is really so.

प्रपंची खाती जेविती । परमार्थी काये उपवास करिती । उभयता सारिखे दिसती । विषयाविषईं ॥ ५ ॥

संसारी माणसे खातात-पितात, आणि परमार्थी माणसे तरी काय उपाशी राहतात का? विषयांच्या बाबतीत दोघेही सारखेच दिसतात.

प्रपंची खाती जेविती । परमार्थी काये उपवास करिती । उभयता सारिखे दिसती । विषयाविषईं ॥ ५ ॥

Householders eat and drink their fill; do the spiritually devoted, then, go about starving? In the matter of using sense-objects, both look much the same.

देह चालतां विषय त्यागी । ऐसा कोण आहे जगीं । याचा निर्वाह मजलागीं । देवें निरोपावा ॥ ६ ॥

देह टिकवायचा आणि तरीही विषयांचा संपूर्ण त्याग करायचा, असा कोण आहे या जगात? याचा खुलासा मला देवानेच, गुरूने सांगावा.

देह चालतां विषय त्यागी । ऐसा कोण आहे जगीं । याचा निर्वाह मजलागीं । देवें निरोपावा ॥ ६ ॥

Who in this world keeps the body alive while wholly renouncing every sense-object? Let God — the guru — explain to me how this is even possible.

विषय अवघा त्यागावा । तरीच परमार्थ करावा । ऐसें पाहातां गोवा । दिसतो किं ॥ ७ ॥

सगळेच विषय टाकून द्यावेत, तरच परमार्थ साधतो, असे मानले तर यात एक पेच, गुंता दिसून येतो ना?

विषय अवघा त्यागावा । तरीच परमार्थ करावा । ऐसें पाहातां गोवा । दिसतो किं ॥ ७ ॥

If it is held that one must give up every sense-object entirely before pursuing the spiritual path, then, looking closely, is there not a real knot, a contradiction here?

ऐसा श्रोता अनुवादला । वक्ता उत्तर देता जाला । सावध होऊन मन घाला । येतद्विषईं ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे श्रोत्याने शंका विचारली, आणि वक्त्याने त्याला उत्तर द्यायला सुरुवात केली; याविषयी सावध होऊन मन लावून ऐका.

ऐसा श्रोता अनुवादला । वक्ता उत्तर देता जाला । सावध होऊन मन घाला । येतद्विषईं ॥ ८ ॥

Thus the listener raised this question, and the speaker set about answering it; pay close, alert attention to what follows on this matter.

वैरग्यें करावा त्याग । तरीच परमार्थयोग । प्रपंचत्यागें सर्व सांग । परमार्थ घडे ॥ ९ ॥

वैराग्यबुद्धीने विषयांचा त्याग केला, तरच खरा परमार्थयोग साधतो; प्रपंचाच्या आसक्तीचा असा संपूर्ण त्याग केला की परमार्थ सर्वार्थाने सिद्ध होतो.

वैरग्यें करावा त्याग । तरीच परमार्थयोग । प्रपंचत्यागें सर्व सांग । परमार्थ घडे ॥ ९ ॥

Renunciation must be made through true dispassion — only then is union with the spiritual path attained; through such complete relinquishing of worldly attachment, the spiritual goal is fully accomplished.

मागें ज्ञानी होऊन गेले । तेंहिं बहुत कष्ट केले । तरी मग विख्यात जाले । भूमंडळीं ॥ १० ॥

पूर्वी जे ज्ञानी होऊन गेले, त्यांनीही खूप कष्ट, तपश्चर्या केली, तेव्हाच ते या भूमंडळावर विख्यात झाले.

मागें ज्ञानी होऊन गेले । तेंहिं बहुत कष्ट केले । तरी मग विख्यात जाले । भूमंडळीं ॥ १० ॥

Those who in the past became enlightened also underwent great effort and hardship; only then did they become renowned throughout this world.

येर मत्सर करितांच गेलीं । अन्न अन्न म्हणतां मेलीं । कित्येक भ्रष्टलीं । पोटासाठीं ॥ ११ ॥

बाकीची, कष्ट न करणारी माणसे नुसता मत्सरच करत राहिली आणि 'अन्न अन्न' करत भुकेने मरून गेली; कित्येकजण तर पोटासाठी भ्रष्ट झाले.

येर मत्सर करितांच गेलीं । अन्न अन्न म्हणतां मेलीं । कित्येक भ्रष्टलीं । पोटासाठीं ॥ ११ ॥

The rest, who did not make such effort, spent their lives only in envy, and died crying for food; many even fell into corruption merely to fill their bellies.

वैराग्य मुळींहून नाहीं । ज्ञान प्रत्ययाचें नाहीं । सुचि आचार तोहि नाहीं । भजन कैंचें ॥ १२ ॥

अशा लोकांना मुळातच वैराग्य नसते, प्रत्यक्ष अनुभवाचे ज्ञानही नसते, शुद्ध आचारही नसतो — मग भजन तरी कुठून असणार?

वैराग्य मुळींहून नाहीं । ज्ञान प्रत्ययाचें नाहीं । सुचि आचार तोहि नाहीं । भजन कैंचें ॥ १२ ॥

Such people have no dispassion whatsoever at the root, no knowledge grounded in real experience, and not even pure conduct — so from where, then, could true devotion possibly come?

ऐसे प्रकारीचे जन । आपणास म्हणती सज्जन । पाहों जातां अनुमान । अवघाच दिसे ॥ १३ ॥

असे लोकही स्वतःला सज्जन म्हणवून घेतात; पण नीट पाहू गेले तर त्यांच्यातले सगळे सज्जनपण केवळ भासच, तर्कच असल्याचे दिसून येते.

ऐसे प्रकारीचे जन । आपणास म्हणती सज्जन । पाहों जातां अनुमान । अवघाच दिसे ॥ १३ ॥

Such people even call themselves virtuous and good; but on close examination, their whole goodness turns out to be mere appearance, mere assumption.

जयास नाहीं अनुताप । हेंचि येक पूर्वपाप । क्षणक्ष्णा विक्षेप । पराधीकपणें ॥ १४ ॥

ज्याला आपल्या चुकांबद्दल पश्चातापच वाटत नाही, हेच त्याचे एक मोठे पूर्वपाप समजावे; असा माणूस परावलंबित्वामुळे क्षणोक्षणी अस्वस्थ, विचलित होत राहतो.

जयास नाहीं अनुताप । हेंचि येक पूर्वपाप । क्षणक्ष्णा विक्षेप । पराधीकपणें ॥ १४ ॥

One who feels no remorse at all for his own faults — this very lack of remorse is itself a grave, deep-seated sin; such a person, bound by dependence on others, remains restless and disturbed at every moment.

मज नाहीं तुज साजेना । हें तों अवघें ठाउकें आहे जना । खात्यास नखातें देखों सकेना । ऐसें आहे ॥ १५ ॥

'मला मिळत नाही, तर तुलाही शोभू नये' अशी मत्सरी वृत्ती लोकांत सर्रास आढळते; ज्याच्याजवळ नाही, त्याला दुसऱ्याचे खाणे-पिणे पाहवतही नाही.

मज नाहीं तुज साजेना । हें तों अवघें ठाउकें आहे जना । खात्यास नखातें देखों सकेना । ऐसें आहे ॥ १५ ॥

"If I don't have it, you shouldn't have it either" — such an envious attitude is common among people; one who has nothing cannot even bear to watch another eating his fill.

भाग्यपुरुष थोर थोर । त्यास निंदिती डीवाळखोर । सावास देखतां चोर । चर्फडी जैसा ॥ १६ ॥

मोठमोठ्या भाग्यवान पुरुषांची दिवाळखोर, कफल्लक माणसे निंदा करतात; जसा सावकाराला पाहून चोर चरफडतो, तसाच हा प्रकार.

भाग्यपुरुष थोर थोर । त्यास निंदिती डीवाळखोर । सावास देखतां चोर । चर्फडी जैसा ॥ १६ ॥

Bankrupt, penniless people speak ill of great and fortunate men; it is just like a thief gnashing his teeth in envy at the sight of a wealthy moneylender.

वैराग्यपरतें नाहीं भग्य । वैराग्य नाहीं तें अभाग्य । वैराग्य नस्तां योग्य । परमार्थ नव्हे ॥ १७ ॥

वैराग्यापेक्षा मोठे भाग्य दुसरे नाही; ज्याला वैराग्य नाही, तो अभागीच समजावा; वैराग्य नसेल तर योग्य परमार्थही साधत नाही.

वैराग्यपरतें नाहीं भग्य । वैराग्य नाहीं तें अभाग्य । वैराग्य नस्तां योग्य । परमार्थ नव्हे ॥ १७ ॥

There is no greater good fortune than true dispassion; one who lacks it should be considered truly unfortunate; without dispassion, the spiritual path cannot be rightly attained at all.

प्रत्ययेज्ञानी वीतरागी । विवेकबळें सकळ त्यागी । तो जाणीजे माहांयोगी । ईश्वरी पुरुष ॥ १८ ॥

जो प्रत्यक्ष अनुभवाने ज्ञानी झालेला, विषयांबद्दल वीतराग असलेला, आणि विवेकाच्या बळावर सर्वस्वाचा त्याग करणारा असतो, त्यालाच खरा महायोगी, ईश्वरी पुरुष समजावे.

प्रत्ययेज्ञानी वीतरागी । विवेकबळें सकळ त्यागी । तो जाणीजे माहांयोगी । ईश्वरी पुरुष ॥ १८ ॥

One who has become truly wise through direct experience, free of all attachment to sense-objects, and who through the strength of discernment renounces everything — he alone should be recognized as a great yogi, a truly godlike man.

अष्टमा सिद्धीची उपेक्षा । करून घेतली योगदीक्षा । घरोघरीं मागे भिक्षा । माहादेव ॥ १९ ॥

आठही सिद्धींची उपेक्षा करून ज्याने योगदीक्षा घेतली, असा प्रत्यक्ष महादेवही घरोघरी भिक्षा मागतो.

अष्टमा सिद्धीची उपेक्षा । करून घेतली योगदीक्षा । घरोघरीं मागे भिक्षा । माहादेव ॥ १९ ॥

Even Mahadeva himself, who took up the discipline of yoga while disdaining all eight supernatural powers, goes begging alms from door to door.

ईश्वराची बराबरी । कैसा करील वेषधारी । म्हणोनियां सगट सरी । होत नाहीं ॥ २० ॥

केवळ वैराग्याचा वेष धारण करणारा माणूस त्या ईश्वराची बरोबरी कशी करू शकेल? म्हणूनच सगळ्यांचीच अशी सरसकट तुलना होऊ शकत नाही.

ईश्वराची बराबरी । कैसा करील वेषधारी । म्हणोनियां सगट सरी । होत नाहीं ॥ २० ॥

How could a mere man wearing the outer garb of renunciation ever equal God himself? Therefore not everyone can be measured by the same standard, indiscriminately.

उदास आणि विवेक । त्यास शोधिती सकळ लोक । जैसें लालची मूर्ख रंक । तें दैन्यवाणें ॥ २१ ॥

खरी उदासीनता आणि विवेक असलेल्या माणसाचा सगळे लोक शोध घेत असतात; पण लोभी, मूर्ख, दरिद्री माणूस मात्र दीन-केविलवाणाच राहतो.

उदास आणि विवेक । त्यास शोधिती सकळ लोक । जैसें लालची मूर्ख रंक । तें दैन्यवाणें ॥ २१ ॥

All people go in search of one who has true detachment and discernment; but the greedy, foolish, destitute person remains only pitiable and wretched.

जे विचारापासून चेवले । जे आचारापासून भ्रष्ठले । विवेक करूं विसरले । विषयलोभीं ॥ २२ ॥

जे विचारापासूनच दूर सरकले, जे सदाचारापासून भ्रष्ट झाले, आणि विषयलोभात अडकून विवेक करायचाच विसरले, असे लोक दयनीय होतात.

जे विचारापासून चेवले । जे आचारापासून भ्रष्ठले । विवेक करूं विसरले । विषयलोभीं ॥ २२ ॥

Those who have drifted away from right reflection, fallen from right conduct, and, caught up in craving for sense-pleasures, have forgotten discernment altogether — such people come to ruin.

भजन तरी आवडेना । पुरश्चर्ण कदापि घडेना । भल्यांस त्यांस पडेना । येतन्निमित्य ॥ २३ ॥

अशा माणसांना भजनही आवडत नाही, कधी पुरश्चरणही घडत नाही; चांगल्या माणसांना याविषयी त्यांच्याशी काही देणेघेणे उरत नाही.

भजन तरी आवडेना । पुरश्चर्ण कदापि घडेना । भल्यांस त्यांस पडेना । येतन्निमित्य ॥ २३ ॥

Such people take no delight in devotional worship, never undertake any disciplined spiritual practice; and good people find no cause to concern themselves with them on this account.

वैराग्यें करून भ्रष्टेना । ज्ञान भजन सांडिना । वित्पन्न आणि वाद घेना । ऐसा थोडा ॥ २४ ॥

वैराग्य धारण करूनही जो भ्रष्ट होत नाही, ज्ञान आणि भजन सोडत नाही, विद्वान असूनही वादविवाद करत नाही — असा माणूस विरळाच असतो.

वैराग्यें करून भ्रष्टेना । ज्ञान भजन सांडिना । वित्पन्न आणि वाद घेना । ऐसा थोडा ॥ २४ ॥

One who takes up dispassion yet does not fall into corruption, who never abandons knowledge and devotion, and who, though learned, avoids needless argument — such a person is truly rare.

कष्ट करितां सेत पिके । उंच वस्त तत्काळ विके । जाणत्या लोकांच्या कौतुकें । उड्या पडती ॥ २५ ॥

कष्ट केले की शेत पिकते, चांगला माल लगेच विकला जातो; अशा जाणत्या, गुणी लोकांचे कौतुक करायला लोक धावत येतात.

कष्ट करितां सेत पिके । उंच वस्त तत्काळ विके । जाणत्या लोकांच्या कौतुकें । उड्या पडती ॥ २५ ॥

With hard work the field yields its harvest, fine goods sell quickly; people rush eagerly to praise and honor such wise and capable persons.

येर ते अवघेचि मंदले । दुराशेनें खोटे जाले । कानकोंडें ज्ञान केलें । भ्रष्टाकारें ॥ २६ ॥

बाकीचे मात्र सगळे मंदावलेले, दुराशेने खोटे बनलेले असतात; भ्रष्ट आचरणाने त्यांनी आपल्या ज्ञानालाही लाजिरवाणे, कमीपणाचे करून टाकलेले असते.

येर ते अवघेचि मंदले । दुराशेनें खोटे जाले । कानकोंडें ज्ञान केलें । भ्रष्टाकारें ॥ २६ ॥

The rest, by contrast, remain dull and lazy, made false by vain hope; through their corrupt conduct they have made even their own knowledge something shameful and disgraceful.

सबळ विषय त्यागणें । शुद्ध कार्याकारण घेणें । विषयत्यागाचीं लक्षणें । वोळखा ऐसीं ॥ २७ ॥

प्रबळ, आसक्तीचे विषय पूर्णपणे टाकून द्यावेत, आणि जे शुद्ध कार्यकारणासाठी आवश्यक तेवढेच घ्यावे; विषयत्यागाची खरी लक्षणे अशीच ओळखावी.

सबळ विषय त्यागणें । शुद्ध कार्याकारण घेणें । विषयत्यागाचीं लक्षणें । वोळखा ऐसीं ॥ २७ ॥

One should give up entirely those powerful, binding sense-attachments, and take only what is genuinely needed for one's proper functioning; know these to be the true marks of real renunciation.

सकळ कांहीं कर्ता देव । नाहीं प्रकृतीचा ठाव । विवेकाचा अभिप्राव । विवेकी जाणती ॥ २८ ॥

सर्वांचा खरा कर्ता देवच आहे, प्रकृतीला, मायेला स्वतःचे असे काही अस्तित्वच नाही; विवेकाचा हा खरा अभिप्राय फक्त विवेकी लोकांनाच कळतो.

सकळ कांहीं कर्ता देव । नाहीं प्रकृतीचा ठाव । विवेकाचा अभिप्राव । विवेकी जाणती ॥ २८ ॥

God alone is the true doer of everything; nature, prakriti, has no independent existence of its own — only the truly discerning understand this deeper meaning of discernment.

शूरत्वविषईं खडतर । त्यास मानिती लाहानथोर । कामगार आणि आंगचोर । येक कैसा ॥ २९ ॥

शौर्याच्या बाबतीत जो कठोर, कणखर असतो, त्याला लहानथोर सगळेच मान देतात; कष्ट करणारा कामगार आणि अंगचोरी करणारा आळशी हे दोघे सारखे कसे असतील?

शूरत्वविषईं खडतर । त्यास मानिती लाहानथोर । कामगार आणि आंगचोर । येक कैसा ॥ २९ ॥

One who is firm and unyielding in valor is respected by all, great and small alike; how indeed can a hardworking laborer and a lazy shirker ever be counted as equal?

त्यागात्याग तार्किक जाणे । बोलाऐसें चालों जाणे । पिंडब्रह्मांड सकळ जाणे । येथायोग्य ॥ ३० ॥

काय त्यागावे आणि काय त्यागू नये, हे नेमके जाणणारा, बोलण्याप्रमाणे वागणारा, आणि पिंड-ब्रह्मांडाचे सगळे स्वरूप यथायोग्य जाणणारा असा माणूस खरोखर विवेकी असतो.

त्यागात्याग तार्किक जाणे । बोलाऐसें चालों जाणे । पिंडब्रह्मांड सकळ जाणे । येथायोग्य ॥ ३० ॥

One who truly discerns what should be renounced and what should not, who acts exactly as he speaks, and who rightly understands the whole nature of both the individual body and the cosmos — such a person is genuinely wise.

ऐसा जो सर्वजाणता । उत्तमलक्षणी पुरुता । तयाचेनि सार्थकता । सहजचि होये ॥ ३१ ॥

असा जो सर्वज्ञ, उत्तम गुणांनी परिपूर्ण असतो, त्याच्यामुळेच, त्याच्या सहवासाने आपल्या जन्माचे सार्थक आपोआपच होऊन जाते.

ऐसा जो सर्वजाणता । उत्तमलक्षणी पुरुता । तयाचेनि सार्थकता । सहजचि होये ॥ ३१ ॥

Through such a person — one who knows all and is complete in every excellent quality — the fulfillment of one's own life comes about quite naturally, just by being near him.