ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । शाश्वत सार अमळ विमळ । अवकाश घन पोकळ । गगनाऐसें ॥ १ ॥

ब्रह्म हे निर्मळ, निश्चळ, शाश्वत, सारभूत, निर्दोष आणि निष्कलंक आहे; ते आकाशासारखे घनदाट आणि तरीही पोकळ, अवकाशरूप आहे.

ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । शाश्वत सार अमळ विमळ । अवकाश घन पोकळ । गगनाऐसें ॥ १ ॥

Brahman is pure, unmoving, eternal, the very essence, spotless and stainless; it is like the sky — dense and yet utterly empty space.

तयास करणें ना धरणें । तयास जन्म ना मरणें । तेथें जाणणें ना नेणणें । सुन्यातीत ॥ २ ॥

त्याला काही करणे किंवा धारण करणे नाही, त्याला जन्मही नाही आणि मरणही नाही; तिथे जाणणे किंवा न जाणणे असेही काही नाही — ते शून्याच्याही पलीकडचे आहे.

तयास करणें ना धरणें । तयास जन्म ना मरणें । तेथें जाणणें ना नेणणें । सुन्यातीत ॥ २ ॥

It has nothing to do and nothing to hold; it has neither birth nor death; there, neither knowing nor not-knowing exists — it is beyond even the void.

तें रचेना ना खचेना । तें होयेना ना जायेना । मायातीत निरंजना पारचि नाहीं ॥ ३ ॥

ते निर्माणही होत नाही आणि नाशही पावत नाही, ते उत्पन्नही होत नाही आणि नाहीसेही होत नाही; मायेच्या पलीकडे असलेल्या त्या निरंजनाला अंतच नाही.

तें रचेना ना खचेना । तें होयेना ना जायेना । मायातीत निरंजना पारचि नाहीं ॥ ३ ॥

It is neither constructed nor destroyed, neither comes into being nor ceases to be; that stainless Reality beyond maya has no limit or end.

पुढें संकल्प उठिला । षडगुणेश्वर बोलिजे त्याला । अर्धरारीनटेश्वराला । बोलिजेतें ॥ ४ ॥

त्यानंतर त्या निर्गुणात संकल्प उठला, त्यालाच षड्‌गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर म्हणतात; त्यालाच अर्धनारीनटेश्वर असेही संबोधले जाते.

पुढें संकल्प उठिला । षडगुणेश्वर बोलिजे त्याला । अर्धरारीनटेश्वराला । बोलिजेतें ॥ ४ ॥

Thereupon a first stirring of will arose, and that is spoken of as Ishwara, possessed of the six divine attributes; he is also referred to as the Lord who is half male, half female in form.

सर्वेश्वर सर्वज्ञ । साक्षी द्रष्टा ज्ञानघन । परेश परमात्मा जगजीवन । मूळपुरुष ॥ ५ ॥

तोच सर्वांचा ईश्वर, सर्वज्ञ, साक्षी, द्रष्टा, ज्ञानाने घनदाट असा, परेश, परमात्मा, जगाचा जीव, आणि मूळपुरुष होय.

सर्वेश्वर सर्वज्ञ । साक्षी द्रष्टा ज्ञानघन । परेश परमात्मा जगजीवन । मूळपुरुष ॥ ५ ॥

He is the lord of all, all-knowing, the witness, the seer, dense with pure knowledge — the supreme lord, the supreme self, the life of the world, the primeval being.

ते मूळमाया बहुगुणी । अधोमुखें गुणक्षोभिणी । गुणत्रये तिजपासूनि । निर्माण जाले ॥ ६ ॥

त्याच्याजवळची मूळमाया अनेक गुणांनी युक्त, अधोमुख होऊन गुणांना क्षुब्ध करणारी अशी आहे; तिच्यापासूनच सत्त्व-रज-तम हे तीन गुण निर्माण झाले.

ते मूळमाया बहुगुणी । अधोमुखें गुणक्षोभिणी । गुणत्रये तिजपासूनि । निर्माण जाले ॥ ६ ॥

Alongside him is the primal maya, rich with many qualities, turning downward and stirring the gunas into motion; from her the three qualities — sattva, raja, and tama — came into being.

पुढें विष्णु जाला निर्माण । जाणतीकळा सत्वगुण । जो करिताहे पाळण । त्रैलोक्याचें ॥ ७ ॥

पुढे सत्त्वगुणाच्या, ज्ञानसंपन्न कळेतून विष्णू निर्माण झाला, जो त्रैलोक्याचे पालन करतो.

पुढें विष्णु जाला निर्माण । जाणतीकळा सत्वगुण । जो करिताहे पाळण । त्रैलोक्याचें ॥ ७ ॥

Next, from the knowing power of the sattva quality, Vishnu came into being, who sustains and preserves the three worlds.

पुढें जाणीवनेणीवमिश्रित । ब्रह्मा जाणावा नेमस्त । त्याच्या गुणें उत्पत्ति होत । भुवनत्रैं ॥ ८ ॥

नंतर जाणीव आणि नेणीव यांच्या मिश्रणातून निश्चितपणे ब्रह्मदेव निर्माण झाला असे जाणावे; त्याच्या रजोगुणाने तिन्ही भुवनांची उत्पत्ती होते.

पुढें जाणीवनेणीवमिश्रित । ब्रह्मा जाणावा नेमस्त । त्याच्या गुणें उत्पत्ति होत । भुवनत्रैं ॥ ८ ॥

Then, from a mixture of knowing and not-knowing, Brahma came into being, one should understand; through his quality of raja, the creation of the three worlds takes place.

पुढें रुद्र तमोगुण । सकळ संव्हाराचें कारण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ ९ ॥

पुढे तमोगुणापासून रुद्र निर्माण झाला, जो सर्व संहाराचे कारण आहे; अशा प्रकारे सर्व कर्तेपण याच त्रिमूर्तीत सामावलेले आहे.

पुढें रुद्र तमोगुण । सकळ संव्हाराचें कारण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ ९ ॥

Then, from the quality of tama, Rudra came into being, who is the cause of all dissolution; thus all agency and doership comes to rest within this trinity.

तेथून पुढें पंचभूतें । पावलीं पष्ट दशेतें । अष्टधा प्रकृतीचें स्वरूप तें । मुळींच आहे ॥ १० ॥

त्यानंतर पंचमहाभूते स्पष्ट, प्रकट स्वरूपाला आली; अष्टधा प्रकृतीचे हे स्वरूप मुळातच अस्तित्वात असते.

तेथून पुढें पंचभूतें । पावलीं पष्ट दशेतें । अष्टधा प्रकृतीचें स्वरूप तें । मुळींच आहे ॥ १० ॥

After this, the five great elements came into manifest, distinct form; this eightfold nature exists there from the very root of creation.

निश्चळीं जालें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । पंचभूतें आणि त्रिगुण । सूक्ष्म अष्टधा ॥ ११ ॥

निश्चळामध्ये जे चलन, हालचाल उत्पन्न झाली तेच वायूचे लक्षण होय; पंचमहाभूते आणि तीन गुण मिळून सूक्ष्म अष्टधा प्रकृती बनते.

निश्चळीं जालें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । पंचभूतें आणि त्रिगुण । सूक्ष्म अष्टधा ॥ ११ ॥

The very stirring of movement within what was still and unmoving — that itself is the mark of the element of air; the five elements together with the three gunas form the subtle eightfold nature.

आकाश म्हणिजे अंतरात्मा । प्रत्ययें पाहवा महिमा । त्या आकाशापासून जन्मा । वायो आला ॥ १२ ॥

आकाश म्हणजेच अंतरात्मा असे जाणावे, याचा महिमा प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहावा; त्या आकाशापासूनच वायूचा जन्म झाला.

आकाश म्हणिजे अंतरात्मा । प्रत्ययें पाहवा महिमा । त्या आकाशापासून जन्मा । वायो आला ॥ १२ ॥

Space itself is to be understood as the inner self; its glory should be seen through direct experience; from that space, the element of air was born.

तया वायोच्या दोनी झुळुका । उष्ण सीतळ ऐका । सीतळापासून तारा मयंका । जन्म जाला ॥ १३ ॥

त्या वायूच्या उष्ण आणि शीतल अशा दोन झुळका आहेत, हे ऐका; त्यातील शीतल झुळकीपासून तारे आणि चंद्र यांचा जन्म झाला.

तया वायोच्या दोनी झुळुका । उष्ण सीतळ ऐका । सीतळापासून तारा मयंका । जन्म जाला ॥ १३ ॥

That air carries two currents, one hot and one cool — hear this; from the cool current were born the stars and the moon.

उष्णापासून रवि वन्ही । विद्युल्यता आदिकरूनि । सीतळ उष्ण मिळोनि । तेज जाणावें ॥ १४ ॥

उष्ण झुळकीपासून सूर्य, अग्नी, वीज इत्यादी निर्माण झाले; शीतल आणि उष्ण या दोन्ही मिळून तेजतत्त्व बनते असे जाणावे.

उष्णापासून रवि वन्ही । विद्युल्यता आदिकरूनि । सीतळ उष्ण मिळोनि । तेज जाणावें ॥ १४ ॥

From the hot current arose the sun, fire, lightning, and the like; know that the element of fire, tej, is formed from the union of both the cool and the hot currents.

तया तेजापासून जालें आप । आप आळोन पृथ्वीचें रूप । पुढें औषधी अमूप । निर्माण जाल्यां ॥ १५ ॥

त्या तेजापासून आप, जल तत्त्व निर्माण झाले, आणि जल घनरूप होऊन पृथ्वीचे रूप धारण केले; त्यानंतर असंख्य औषधी, वनस्पती निर्माण झाल्या.

तया तेजापासून जालें आप । आप आळोन पृथ्वीचें रूप । पुढें औषधी अमूप । निर्माण जाल्यां ॥ १५ ॥

From that fire arose water, and water, condensing, took the form of the earth; thereafter countless plants and herbs came into being.

औषधीपासून नाना रस । नाना बीज अन्नरस । चौयासि लक्ष योनीच वास । भूमंडळीं ॥ १६ ॥

वनस्पतींपासून नाना रस, नाना बीजे आणि अन्नरस निर्माण झाले; आणि पृथ्वीवर चौऱ्यांशी लक्ष योनींचा वास सुरू झाला.

औषधीपासून नाना रस । नाना बीज अन्नरस । चौयासि लक्ष योनीच वास । भूमंडळीं ॥ १६ ॥

From these plants came countless saps, countless seeds, and the essence of food; and upon this earth arose the dwelling of the eighty-four lakh species of life.

ऐसी जाली सृष्टीरचना । विचार आणिला पाहिजे मना । प्रत्ययेंविण अनुमाना । पात्र होईजे ॥ १७ ॥

अशा रीतीने ही सृष्टीरचना झाली; याचा मनाने नीट विचार करावा; कारण प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ अनुमानावरच अवलंबून राहावे लागते.

ऐसी जाली सृष्टीरचना । विचार आणिला पाहिजे मना । प्रत्ययेंविण अनुमाना । पात्र होईजे ॥ १७ ॥

Thus this creation of the universe came about; one should reflect on this carefully in the mind, for without direct experience one is left relying merely on inference.

ऐसा जाला आकार । येणेंचि न्यायें संव्हार । सारासारविचार । यास बोलिजे ॥ १८ ॥

अशा प्रकारे हा आकार, ही सृष्टी निर्माण झाली, आणि त्याच न्यायाने तिचा संहारही होतो; यालाच सारासार विचार म्हणतात.

ऐसा जाला आकार । येणेंचि न्यायें संव्हार । सारासारविचार । यास बोलिजे ॥ १८ ॥

In this manner this form, this creation, came into being, and by that same logic it is also dissolved; this very understanding is called the discernment of the real from the unreal.

जें जें जेथून निर्माण जालें । तें तें तेथेंचि निमालें । येणेंचि न्यायें संव्हारलें । माहाप्रळईं ॥ १९ ॥

जे जे ज्या ज्या तत्त्वापासून निर्माण झाले, ते ते त्याच तत्त्वातच विरून जाते; याच न्यायाने महाप्रलयात सर्व काही संहारले जाते.

जें जें जेथून निर्माण जालें । तें तें तेथेंचि निमालें । येणेंचि न्यायें संव्हारलें । माहाप्रळईं ॥ १९ ॥

Whatever was born from a particular source dissolves back into that very source; by this same principle everything is drawn back into dissolution at the time of the great cosmic deluge.

आद्य मध्य अवसान । जें शाश्वत निरंजन । तेथें लावावें अनुसंधान । जाणते पुरुषीं ॥ २० ॥

सुरुवात, मध्य आणि शेवट यांच्या पलीकडे जे शाश्वत, निरंजन तत्त्व आहे, तिथेच जाणत्या पुरुषांनी आपले अनुसंधान, चित्त लावावे.

आद्य मध्य अवसान । जें शाश्वत निरंजन । तेथें लावावें अनुसंधान । जाणते पुरुषीं ॥ २० ॥

What remains constant through beginning, middle, and end — that eternal, stainless Reality — is where the wise should keep their attention continually fixed.

होत जाते नाना रचना । परी ते कांहींच तगेना । सारासार विचारणा । याकारणें ॥ २१ ॥

नाना रचना घडत राहतात, पण त्यातील एकही टिकून राहत नाही; म्हणूनच सारासार विचार करणे आवश्यक आहे.

होत जाते नाना रचना । परी ते कांहींच तगेना । सारासार विचारणा । याकारणें ॥ २१ ॥

Countless creations keep forming and passing away, yet not one of them endures; for this very reason, discernment between the real and the unreal is essential.

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । सर्वत्र बोलती महिमा । परी हे सर्वसाक्षिणी अवस्ता मां । प्रत्ययें पाहवी ॥ २२ ॥

द्रष्टा, साक्षी, अंतरात्मा असा त्याचा महिमा सर्वत्र सांगितला जातो; पण ही सर्वसाक्षी अवस्था मात्र स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवानेच पाहावी लागते.

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । सर्वत्र बोलती महिमा । परी हे सर्वसाक्षिणी अवस्ता मां । प्रत्ययें पाहवी ॥ २२ ॥

Everywhere it is spoken of as the seer, the witness, the inner self, and its glory is praised; but this state of being witness to all must be seen and verified through one's own direct experience.

मुळापासून सेवटवरी । अवघी मायेची भरोवरी । नाना विद्या कळाकुंसरी । तयेमधें ॥ २३ ॥

सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत हा सगळा मायेचाच पसारा, विस्तार आहे; नाना विद्या आणि कलाकौशल्ये त्याच मायेतच सामावलेली आहेत.

मुळापासून सेवटवरी । अवघी मायेची भरोवरी । नाना विद्या कळाकुंसरी । तयेमधें ॥ २३ ॥

From beginning to end, all this is nothing but the vast expanse of maya; every kind of learning and skill and art is contained within that very maya.

जो उपाधीचा सेवट पावेल । त्यास भ्रम ऐसें वाटेल । जो उपाधीमध्यें आडकेल । त्यास काढिता कवण ॥ २४ ॥

जो या उपाधींच्या, मायेच्या पार जाऊन शेवटाला पोहोचेल, त्यालाच हे सगळे भ्रमासारखे वाटेल; पण जो उपाधींतच अडकून राहील, त्याला त्यातून बाहेर कोण काढणार?

जो उपाधीचा सेवट पावेल । त्यास भ्रम ऐसें वाटेल । जो उपाधीमध्यें आडकेल । त्यास काढिता कवण ॥ २४ ॥

Only one who reaches beyond all these limiting attributes to their very end will see all this as mere illusion; but one who remains trapped within these attributes — who indeed will free him?

विवेक प्रत्ययाचीं कामें । कैसीं घडतील अनुमानभ्रमें । सारासारविचाराचेन संभ्रमें । पाविजे ब्रह्म ॥ २५ ॥

विवेक आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांची कामे केवळ तर्काच्या भ्रमाने कशी साधणार? सारासार विचाराच्या साक्षात्काराने, अनुभवानेच ब्रह्म प्राप्त होते.

विवेक प्रत्ययाचीं कामें । कैसीं घडतील अनुमानभ्रमें । सारासारविचाराचेन संभ्रमें । पाविजे ब्रह्म ॥ २५ ॥

How can the work of true discernment and direct experience ever be accomplished through the illusion of mere inference? It is through the direct realization born of discerning the real from the unreal that Brahman is attained.

ब्रह्मांडींचे माहाकारण । ते मुळमाया जाण । अपूर्णास म्हणती ब्रह्म पूर्ण । विवेकहीन ॥ २६ ॥

ब्रह्मांडाचे महाकारण म्हणजे ती मूळमायाच आहे, हे जाणावे; अविवेकी लोक मात्र त्या अपूर्ण मायेलाच पूर्ण ब्रह्म समजतात.

ब्रह्मांडींचे माहाकारण । ते मुळमाया जाण । अपूर्णास म्हणती ब्रह्म पूर्ण । विवेकहीन ॥ २६ ॥

Know that the great cause of the entire universe is that primal maya itself; but those lacking discernment mistake this incomplete maya for the complete, perfect Brahman.

सृष्टीमधें बहुजन । येक भोगिती नृपासन । येक विष्ठा टाकिती जाण । प्रत्येक्ष आतां ॥ २७ ॥

या सृष्टीत पुष्कळ माणसे आहेत; त्यांतले काही राजसिंहासनावर बसून राज्यभोग भोगतात, तर काही अगदी हलक्या कामांत गुंतलेले असतात — हे प्रत्यक्ष दिसतच आहे.

सृष्टीमधें बहुजन । येक भोगिती नृपासन । येक विष्ठा टाकिती जाण । प्रत्येक्ष आतां ॥ २७ ॥

In this creation there are countless people; some enjoy the throne of kingship, while others are engaged in the lowliest tasks — this is plain to see, right before our eyes.

ऐसे उदंड लोक असती । आपणास थोर म्हणती । परी ते विवेकी जाणती । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

असे असंख्य लोक आहेत, जे स्वतःला मोठे, श्रेष्ठ समजतात; पण खरे विवेकी लोक मात्र त्या मोठेपणाचे खरे स्वरूप जाणून असतात.

ऐसे उदंड लोक असती । आपणास थोर म्हणती । परी ते विवेकी जाणती । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

There are countless such people who consider themselves great and superior; but those who are truly discerning understand the real truth behind all of this.

ऐसा आहे समाचार । कारण पाहिजे विचार । बहुतांच्या बोलें हा संसर । नासूं नये ॥ २९ ॥

अशी ही खरी वस्तुस्थिती आहे; म्हणून त्याबाबत स्वतः विचार करणे आवश्यक आहे; नुसत्या बहुतांच्या बोलण्यावर विसंबून आपला हा संसार, हे जीवन नासवू नये.

ऐसा आहे समाचार । कारण पाहिजे विचार । बहुतांच्या बोलें हा संसर । नासूं नये ॥ २९ ॥

Such is the true state of affairs; therefore one must reflect on it for oneself; one should not ruin this life of one's own merely by relying on what most people happen to say.

पुस्तकज्ञानें निश्चये धरणें । तरी गुरु कासया करणें । याकारणें विवरणें । आपुल्या प्रत्ययें ॥ ३० ॥

नुसत्या पुस्तकी ज्ञानावरूनच जर निश्चय बांधायचा असेल, तर मग गुरु कशाला करायचा? म्हणूनच स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवानेच याचा विचार, विवरण करावे.

पुस्तकज्ञानें निश्चये धरणें । तरी गुरु कासया करणें । याकारणें विवरणें । आपुल्या प्रत्ययें ॥ ३० ॥

If one is to settle one's conviction merely from book-knowledge, then what need is there for a guru at all? For this very reason, one must examine and verify all this through one's own direct experience.

जो बहुतांच्या बोलें लागला । तो नेमस्त जाणावा बुडाला । येक साहेब नस्तां कोणाला । मुश्यारा मगावा ॥ ३१ ॥

जो नुसत्या बहुतांच्या बोलण्यावर विसंबतो, तो निश्चितपणे बुडालाच समजावा; एकच खरा साहेब, सद्गुरू नसेल तर मग मोबदला, मार्गदर्शन कोणाकडे मागावे?

जो बहुतांच्या बोलें लागला । तो नेमस्त जाणावा बुडाला । येक साहेब नस्तां कोणाला । मुश्यारा मगावा ॥ ३१ ॥

One who relies merely on what most people say should certainly be reckoned as lost; if one has no single true master to rely on, from whom indeed is one to seek one's due guidance and reward?