बरें ऐसा प्रसंग जाला । जाला तो होऊन गेला। आतां तरी ब्राह्मणीं आपणाला । शाहाणे करावें ॥ १ ॥

बरे, असा प्रसंग घडून गेला, जे झाले ते होऊन गेले; आता तरी ब्राह्मणांनी स्वतःला शहाणे करून घ्यावे.

बरें ऐसा प्रसंग जाला । जाला तो होऊन गेला। आतां तरी ब्राह्मणीं आपणाला । शाहाणे करावें ॥ १ ॥

Well, such things have happened, and what has happened is now past; but henceforth brahmins should at least make themselves wise.

देव पुजावा विमळहस्तीं । तेणें भाग्य पाविजे समस्तीं । मूर्ख अभक्त वेस्तीं । दरिद्र भोगिजे ॥ २ ॥

देवाची पूजा शुद्ध हातांनी करावी, त्यामुळे सर्व प्रकारचे भाग्य प्राप्त होते; मूर्ख आणि अभक्त माणसाला मात्र शेवटी दारिद्र्यच भोगावे लागते.

देव पुजावा विमळहस्तीं । तेणें भाग्य पाविजे समस्तीं । मूर्ख अभक्त वेस्तीं । दरिद्र भोगिजे ॥ २ ॥

God should be worshipped with pure hands, and through that one attains fortune in every way; the foolish and irreverent, however, are left in the end to suffer only poverty.

आधीं देवासवोळखावें । मग अनन्यभावें भजावें । अखंड ध्यानचि धरावें । सर्वोत्तमाचें ॥ ३ ॥

प्रथम देवाला नीट ओळखावे, मग अनन्यभावाने त्याचे भजन करावे, आणि सर्वोत्तमाचे अखंड ध्यानच धरावे.

आधीं देवासवोळखावें । मग अनन्यभावें भजावें । अखंड ध्यानचि धरावें । सर्वोत्तमाचें ॥ ३ ॥

First one should truly come to know God, then worship him with single-minded devotion, and hold unbroken meditation upon the Supreme.

सर्वांमधें जो उत्तम । तया नाव सर्वोत्तम । आत्मानात्मविवेकवर्म । ठाईं पाडावें ॥ ४ ॥

सर्वांमध्ये जो उत्तम आहे, त्यालाच सर्वोत्तम म्हणतात; आत्मा-अनात्मा यांतील विवेकाचे रहस्य नीट जाणून घ्यावे.

सर्वांमधें जो उत्तम । तया नाव सर्वोत्तम । आत्मानात्मविवेकवर्म । ठाईं पाडावें ॥ ४ ॥

That which is the best among all is called the Supreme; one should thoroughly grasp the secret of discerning the Self from the not-Self.

जाणजाणों देह रक्षी । आत्मा द्रष्टा अंतरसाक्षी । पदार्थमात्रास परीक्षी । जाणपणें ॥ ५ ॥

जाणतेपणाने देहाचे रक्षण करणारा आत्मा हा द्रष्टा आणि अंतरसाक्षी आहे; तो जाणतेपणानेच प्रत्येक पदार्थाची परीक्षा करतो.

जाणजाणों देह रक्षी । आत्मा द्रष्टा अंतरसाक्षी । पदार्थमात्रास परीक्षी । जाणपणें ॥ ५ ॥

Knowingly protecting the body, the Self is the witness and inner observer; through its very knowing nature it discerns and examines every single object.

तो सकळ देहामधें वर्ततो। इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । प्रचितीनें प्रत्यये येतो । प्राणीमात्रीं ॥ ६ ॥

तो सर्व देहांमध्ये वावरतो, इंद्रियसमूहाला चेतवतो, आणि प्रत्येक प्राणिमात्रामध्ये अनुभवाने त्याची प्रचीती येते.

तो सकळ देहामधें वर्ततो। इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । प्रचितीनें प्रत्यये येतो । प्राणीमात्रीं ॥ ६ ॥

It moves within every body, animates the whole gathering of senses, and its presence is confirmed by direct experience in every living being.

प्राणीमात्रीं जगदांतरें । म्हणोनि राखावीं अंतरें । दाता भोक्ता परस्परें । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

प्राणिमात्रांमध्ये जगदांतर्यामी देव वसतो, म्हणून सर्वांची अंतःकरणे जपावीत; देणारा-भोगणारा हे सर्व शेवटी परस्परच आहेत.

प्राणीमात्रीं जगदांतरें । म्हणोनि राखावीं अंतरें । दाता भोक्ता परस्परें । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

Since the indwelling Lord of the universe dwells within every being, one should hold everyone's heart with care; giver and enjoyer are, in the end, all mutually the same.

देव वर्ततो जगदांतरी । तोचि आपुलें अंतरीं । त्रैलोकींचे प्राणीमात्रीं । बरें पाहा ॥ ८ ॥

देव जगाच्या अंतरंगात वसतो, आणि तोच आपल्याही अंतरंगात वसतो; त्रैलोक्यातील सर्व प्राणिमात्रांमध्ये हे नीट पाहून घ्यावे.

देव वर्ततो जगदांतरी । तोचि आपुलें अंतरीं । त्रैलोकींचे प्राणीमात्रीं । बरें पाहा ॥ ८ ॥

God dwells within the heart of the universe, and that very same God dwells within one's own heart; observe this well in every being of the three worlds.

मुळीं पाहाणार तो येकला । सकळां ठाईं विभागला । देहप्रकृतीनें जाला । भिन्न भिन्न ॥ ९ ॥

मुळात पाहणारा (द्रष्टा) एकच आहे, पण तो सर्वत्र विभागल्यासारखा भासतो; देहप्रकृतीमुळेच तो वेगवेगळा भासतो.

मुळीं पाहाणार तो येकला । सकळां ठाईं विभागला । देहप्रकृतीनें जाला । भिन्न भिन्न ॥ ९ ॥

The one who truly sees is, at root, a single One; yet he appears divided among all; it is only the varying bodily nature that makes him seem different in each.

भिन्न भासें देहाकारें । प्रस्तुता येकचि अंतरें । बोलणें चालणें निर्धारें । त्यासीच घडे ॥ १० ॥

देहाच्या आकारामुळे तो भिन्न भासतो, पण खरोखर अंतरंगाने तो एकच आहे; बोलणे-चालणे हे सर्व निश्चितपणे त्याच्याचमुळे घडते.

भिन्न भासें देहाकारें । प्रस्तुता येकचि अंतरें । बोलणें चालणें निर्धारें । त्यासीच घडे ॥ १० ॥

Through the shape of the body he appears different, yet in inner reality he is one alone; speaking and moving certainly occur through him and him alone.

आपुले पारिखे सकळ लोक । पक्षी स्वापद पश्वादिक । किडा मुंगी देहधारक । सकळ प्राणी ॥ ११ ॥

आपले किंवा परके सर्व लोक, पक्षी, हिंस्र पशू, गुरेढोरे, किडा-मुंगी - असे देहधारी सर्व प्राणी एकाच आत्म्याने व्यापलेले आहेत.

आपुले पारिखे सकळ लोक । पक्षी स्वापद पश्वादिक । किडा मुंगी देहधारक । सकळ प्राणी ॥ ११ ॥

All people, whether one's own or strangers, birds, wild beasts, cattle, ants and insects — every embodied creature is pervaded by that one Self.

खेचर भूचर वनचर । नाना प्रकारें जळचर । चत्वार खाणी विस्तार । किती म्हणोन सांगावा ॥ १२॥

आकाशचर, भूचर, वनचर आणि नाना प्रकारचे जलचर - चार खाणींचा (जन्मप्रकारांचा) हा विस्तार किती म्हणून सांगावा?

खेचर भूचर वनचर । नाना प्रकारें जळचर । चत्वार खाणी विस्तार । किती म्हणोन सांगावा ॥ १२॥

Creatures of the sky, of the land, of the forest, and of the water in their many kinds — how much can one say of the vast extent of these four modes of birth?

समस्त जाणीवेनें वर्तती । रोकडी पाहवी प्रचिती । त्याची आपुली संगती । अखंड आहे ॥ १३॥

हे सर्व जाणिवेने (चैतन्याने) वर्तत असतात, हे प्रत्यक्ष प्रचीतीनेच पाहता येते; त्या चैतन्याची आपली संगत अखंड आहे.

समस्त जाणीवेनें वर्तती । रोकडी पाहवी प्रचिती । त्याची आपुली संगती । अखंड आहे ॥ १३॥

All these move and act through that same awareness, as can be verified by direct experience; one's own companionship with that awareness is unbroken and constant.

जगदांतरें वोळला धणी । किती येकवटील प्राणी । परी ते वोळायाची करणी । आपणापासीं ॥ १४ ॥

जगदांतर्यामी स्वामी सर्वांवर सारखाच प्रसन्न असतो, त्याला किती प्राण्यांनी जोडता येईल; पण त्याला प्रसन्न करण्याची कृती स्वतःच्याच हाती असते.

जगदांतरें वोळला धणी । किती येकवटील प्राणी । परी ते वोळायाची करणी । आपणापासीं ॥ १४ ॥

The indwelling Lord of the universe is equally gracious to all; however many beings one might try to draw together, the actual means of winning his favor lies within oneself alone.

हें आपणाकडेंच येतें । राजी राखिजे समस्तें । देहासि बरें करावें तें । आत्मयास पावे ॥ १५ ॥

हे शेवटी आपल्याकडेच येऊन ठेपते - सर्वांना राजी राखावे; देहाचे जे बरे केले जाते, ते शेवटी आत्म्यालाच पोहोचते.

हें आपणाकडेंच येतें । राजी राखिजे समस्तें । देहासि बरें करावें तें । आत्मयास पावे ॥ १५ ॥

In the end it all comes back to oneself — keep everyone content; whatever good is done for the body ultimately reaches the Self within.

दुर्जन प्राणी त्यांतील देव । त्याचा लाताड स्वभाव । रागास आला जरी राव । तरी तंडों नये कीं ॥ १६ ॥

दुर्जन माणसातही देवच वसलेला असतो, पण त्याचा स्वभाव उद्धट असतो; राजा जरी रागावला तरी त्याच्याशी भांडू नये.

दुर्जन प्राणी त्यांतील देव । त्याचा लाताड स्वभाव । रागास आला जरी राव । तरी तंडों नये कीं ॥ १६ ॥

Even in a wicked person God dwells, though that person's nature is coarse and abusive; even if a king becomes angry, one should not quarrel with him.

प्रसंगीं सांडीच करणें । पुढें विवेकें विवरणें । विवेक सज्जनचि होणें । सकळ लोकीं ॥ १७ ॥

प्रसंगी वाद टाळून माघार घ्यावी, नंतर विवेकाने विचार करावा; सर्व लोकांशी विवेकानेच सज्जनासारखे वागावे.

प्रसंगीं सांडीच करणें । पुढें विवेकें विवरणें । विवेक सज्जनचि होणें । सकळ लोकीं ॥ १७ ॥

In the moment, one should simply withdraw from conflict, and reflect on it afterward with discernment; through discernment one should behave like a truly good person toward all people.

आत्मत्वीं दिसतो भेद । हा अवघाचि देहसमंध । येका जीवनें नाना स्वाद । औषधीभेदें ॥ १८ ॥

आत्मतत्त्वात जो भेद दिसतो, तो सर्व केवळ देहामुळेच निर्माण झालेला आहे; जसे एकाच पाण्याला वनस्पतींच्या भेदामुळे नाना चवी येतात.

आत्मत्वीं दिसतो भेद । हा अवघाचि देहसमंध । येका जीवनें नाना स्वाद । औषधीभेदें ॥ १८ ॥

The difference that appears in the very nature of the Self is entirely a matter of the body alone; just as one and the same water, through different plants, takes on many different tastes.

गरळ आणि अमृत जालें । परी आपपण नाहीं गेलें । साक्षत्वें आत्मयास पाहिलें । पाहिजे तैसें ॥ १९ ॥

तेच पाणी विष आणि अमृत बनले, तरी त्याचे मूळ जलपण नाहीसे झाले नाही; त्याचप्रमाणे आत्म्याला साक्षित्वानेच योग्य प्रकारे पाहिले पाहिजे.

गरळ आणि अमृत जालें । परी आपपण नाहीं गेलें । साक्षत्वें आत्मयास पाहिलें । पाहिजे तैसें ॥ १९ ॥

That same water may become poison or nectar, yet its essential nature as water never disappears; likewise, the Self must be seen properly, only as the witness, unaffected by either.

अंतरिनिष्ठ जो पुरुष । तो अंतरनिष्ठेनें विशेष । जगामधें जो जगदीश । तो तयास वोळखे ॥ २० ॥

जो पुरुष अंतर्निष्ठ असतो, तो त्या अंतर्निष्ठेच्या विशेष सामर्थ्याने जगात जो जगदीश आहे त्याला ओळखतो.

अंतरिनिष्ठ जो पुरुष । तो अंतरनिष्ठेनें विशेष । जगामधें जो जगदीश । तो तयास वोळखे ॥ २० ॥

The person who is inwardly established in the Self recognizes, through the special power of that inner steadfastness, the very Lord of the universe present in the world.

नयनेंचि पाहावा नयेन । मनें शोधावें मन । तैसाचि हा भगवान । सकळां घटीं ॥ २१ ॥

डोळ्यांनीच डोळा पाहावा, मनानेच मनाचा शोध घ्यावा, त्याचप्रमाणे हा भगवान सर्व देहांमध्ये आत्मरूपाने पाहावा.

नयनेंचि पाहावा नयेन । मनें शोधावें मन । तैसाचि हा भगवान । सकळां घटीं ॥ २१ ॥

Just as the eye must be seen through the eye itself, and the mind must search out the mind itself, so too this God is to be perceived within every single body.

तेणेंविण कार्यभाग आडे । सकळ कांहीं तेणेंचि घडे । प्राणी विवेकें पडावे । तेणेंचि योगें ॥ २२ ॥

त्याच्याशिवाय कोणतेही काम होत नाही, सर्व काही त्याच्याचमुळे घडते; जीवाने विवेकाने त्याच्याच योगाने त्याच्यात विलीन व्हावे.

तेणेंविण कार्यभाग आडे । सकळ कांहीं तेणेंचि घडे । प्राणी विवेकें पडावे । तेणेंचि योगें ॥ २२ ॥

Without him no task can be accomplished; everything comes about through him alone; a person should, through discernment, merge into him through that very same union.

जागृतीस व्यापार घडतो । समंध तयासीच पडतो । स्वप्नामधें घडे जो तो । येणेंचि न्यायें ॥ २३ ॥

जागृतावस्थेत जो व्यवहार घडतो, तो त्या अवस्थेलाच लागू होतो; स्वप्नातही जे घडते ते याच न्यायाने घडते.

जागृतीस व्यापार घडतो । समंध तयासीच पडतो । स्वप्नामधें घडे जो तो । येणेंचि न्यायें ॥ २३ ॥

Whatever activity occurs in the waking state pertains only to that waking state; and whatever occurs in the dream state follows this same logic.

अखंड ध्यानाचें लक्षण । अखंड देवाचें स्मरण । याचें कळतां विवरण । सहजचि घडे ॥ २४ ॥

अखंड ध्यानाचे लक्षण म्हणजे देवाचे अखंड स्मरण; याचे विवेचन नीट कळले की ते सहजच घडू लागते.

अखंड ध्यानाचें लक्षण । अखंड देवाचें स्मरण । याचें कळतां विवरण । सहजचि घडे ॥ २४ ॥

The mark of unbroken meditation is unbroken remembrance of God; once this is properly understood, it comes about naturally, of its own accord.

सहज सांडून सायास । हाचि कोणीयेक दोष । आत्मा सांडून अनात्म्यास । ध्यानीं धरिती ॥ २५ ॥

जे सहज असलेले सोडून उगीच सायास करतात, तोच एक दोष आहे; ते आत्म्याला सोडून अनात्म्याचेच ध्यान धरत बसतात.

सहज सांडून सायास । हाचि कोणीयेक दोष । आत्मा सांडून अनात्म्यास । ध्यानीं धरिती ॥ २५ ॥

To abandon what is naturally at hand and toil needlessly instead — this itself is a fault; such people abandon the Self and end up meditating on the not-Self.

परी तें धरितांहि धरेना । ध्यानीं येती वेक्ति ना । उगेंचि कष्टती मना । कासाविस करूनी ॥ २६ ॥

पण ते अनात्म रूप धरायचा प्रयत्न केला तरी धरता येत नाही, ध्यानात ती व्यक्ती स्पष्ट रूपाने येतच नाही; ते उगीचच मन कासावीस करत कष्टी होतात.

परी तें धरितांहि धरेना । ध्यानीं येती वेक्ति ना । उगेंचि कष्टती मना । कासाविस करूनी ॥ २६ ॥

But try as they might to hold onto it, they cannot; no clear form ever appears in their meditation; they merely exhaust and torment their own minds in vain.

मूर्तिध्यान करिता। सायासें । तेथें येकाचें येकचि दिसे । भासों नये तेंचि भासे । विलक्षण ॥ २७ ॥

मूर्तीचे ध्यान अत्यंत सायासाने केले तरी तेथे प्रत्येकाला वेगवेगळेच दिसते; जे भासू नये तेच विलक्षणपणे भासू लागते.

मूर्तिध्यान करिता। सायासें । तेथें येकाचें येकचि दिसे । भासों नये तेंचि भासे । विलक्षण ॥ २७ ॥

Even meditating on a divine form with great effort, each person sees it differently; what should not appear at all ends up appearing in strange, distorted ways.

ध्यान देवाचें करावें । किंवा देवाल्याचें करावें । हेंचि बरें विवरावें । आपले ठाईं ॥ २८ ॥

देवाचेच ध्यान करावे, की देवळाचे (बाह्य मंदिराचे) ध्यान करावे - हेच नीट स्वतःशी विचार करून पाहावे.

ध्यान देवाचें करावें । किंवा देवाल्याचें करावें । हेंचि बरें विवरावें । आपले ठाईं ॥ २८ ॥

Should one meditate on God himself, or merely on the outer temple that houses him? This very question should be carefully examined within oneself.

देह देउळ आत्मा देव । कोठें धरूं पाहातां भाव । देव वोळखोन जीव । तेथेंचि लावावा ॥ २९ ॥

देह हे देऊळ आहे आणि आत्मा हाच देव आहे - मग भाव कोठे धरावा हे वेगळे सांगावे लागत नाही; देवाला ओळखून जीव त्याच्यातच लावावा.

देह देउळ आत्मा देव । कोठें धरूं पाहातां भाव । देव वोळखोन जीव । तेथेंचि लावावा ॥ २९ ॥

The body is the temple and the Self within is the deity — where else, then, should one's devotion be fixed? Having recognized God thus, one's soul should be fastened there alone.

अंतरनिष्ठा ध्यान ऐसें । दंडकध्यान अनारिसें । प्रत्ययेविण सकळ पिसें । अनुमानध्यान ॥ ३० ॥

अंतर्निष्ठेचे ध्यान असे खरे असते, तर बाह्य नियमांचे ध्यान वेगळेच असते; प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केलेले सर्व अनुमानाचे ध्यान म्हणजे केवळ वेड आहे.

अंतरनिष्ठा ध्यान ऐसें । दंडकध्यान अनारिसें । प्रत्ययेविण सकळ पिसें । अनुमानध्यान ॥ ३० ॥

True meditation grounded in inner steadfastness is like this, while mere formal, rule-bound meditation is something else entirely; all meditation based on mere inference, without direct realization, is simply folly.

अनुमानें अनुमान वाढे । ध्यान धरितां सवेंचि मोडे । उगेचि कष्टती बापुडे । स्थूळध्यानें ॥ ३१ ॥

अनुमानाने अनुमानच वाढत जाते, ध्यान धरले की ते लगेच मोडून जाते; बिचारे स्थूल ध्यान करत उगीचच कष्टी होतात.

अनुमानें अनुमान वाढे । ध्यान धरितां सवेंचि मोडे । उगेचि कष्टती बापुडे । स्थूळध्यानें ॥ ३१ ॥

Inference merely breeds more inference; the moment one tries to hold such meditation, it collapses at once; poor souls exhaust themselves needlessly on such crude, external meditation.

देवास देहधारी कल्पिती । तेथें नाना विकल्प उठती । भोगणें त्यागणें विपत्ति । देहयोगें ॥ ३२ ॥

देवाला देहधारी समजले की तेथे नाना शंका-कुशंका उठतात; देहाशी संबंध जोडल्यामुळे भोगणे-त्यागणे-विपत्ती हे सर्व त्याला लागू पडते असे वाटू लागते.

देवास देहधारी कल्पिती । तेथें नाना विकल्प उठती । भोगणें त्यागणें विपत्ति । देहयोगें ॥ ३२ ॥

Once God is imagined to have a body, all sorts of doubts arise; through this association with a body, enjoyment, renunciation, and misfortune all seem to attach themselves to him.

ऐसें मनी आठवतें । विचारितां भलतेंचि होतें । दिसों नये तें दिसतें । नाना स्वप्नीं ॥ ३३ ॥

असे मनात आठवत राहते, पण विचार केला की ते भलतेच ठरते; जसे स्वप्नात न दिसावयाचे ते नाना प्रकारे दिसते.

ऐसें मनी आठवतें । विचारितां भलतेंचि होतें । दिसों नये तें दिसतें । नाना स्वप्नीं ॥ ३३ ॥

Such thoughts keep recurring in the mind, yet on reflection they prove to be quite mistaken; just as, in dreams, things that should never appear, appear in countless strange forms.

दिसतें तें सांगतां न ये । बळें भावर्थ धरितां नये । साधक कासाविस होये । अंतर्यामीं ॥ ३४ ॥

जे दिसते ते नीट सांगताही येत नाही, त्याचा भावार्थ बळजबरीने धरताही येत नाही; त्यामुळे साधक अंतर्यामी कासावीस होतो.

दिसतें तें सांगतां न ये । बळें भावर्थ धरितां नये । साधक कासाविस होये । अंतर्यामीं ॥ ३४ ॥

What appears cannot properly be described, nor can its meaning be grasped by force; and so the seeker becomes distressed and restless within.

सांगोपांग घडे ध्यान । त्यास साक्ष आपुलें मन । मनामध्यें विकल्पदर्शन । होऊंच नये ॥ ३५ ॥

ध्यान जर परिपूर्णपणे घडले, तर त्याला आपले मनच साक्ष असते; अशा वेळी मनात कोणताही विकल्प उद्भवताच कामा नये.

सांगोपांग घडे ध्यान । त्यास साक्ष आपुलें मन । मनामध्यें विकल्पदर्शन । होऊंच नये ॥ ३५ ॥

When meditation is truly complete, one's own mind itself becomes the witness to it; at such a time, no doubt or contrary thought should ever arise within the mind.

फुटक मन येकवटिलें । तेणें तुटक ध्यान केलें । तेथें कोण सार्थक जालें । पाहाना कां ॥ ३६ ॥

विखुरलेले चंचल मन कसेबसे एकवटले आणि त्यातून तुटक-तुटक ध्यान केले, तर त्यातून काय सार्थक साधले, हे स्वतःच पाहावे.

फुटक मन येकवटिलें । तेणें तुटक ध्यान केलें । तेथें कोण सार्थक जालें । पाहाना कां ॥ ३६ ॥

If a scattered, restless mind is somehow gathered and made to meditate in fits and starts, one should ask oneself what real purpose was ever served by it.

अखंड ध्यानें न घडे हित । तरी तो जाणावा पतित । हाचि अर्थ सावचित । बरा पाहावा ॥ ३७ ॥

अखंड ध्यानानेही जर हित साधले नाही, तर तो पतितच समजावा; हाच अर्थ सावधपणे नीट समजून घ्यावा.

अखंड ध्यानें न घडे हित । तरी तो जाणावा पतित । हाचि अर्थ सावचित । बरा पाहावा ॥ ३७ ॥

If even unbroken meditation fails to bring true benefit, one should be considered fallen; this very meaning should be examined carefully and well.

ध्यान धरितें तें कोण । ध्यानीं आठवतें तें कोण । दोनीमधें अनन्य लक्षण । असिलें पाहिजे ॥ ३८ ॥

ध्यान धरणारा कोण आणि ध्यानात आठवणारा (ध्येय) कोण - या दोघांमध्ये अभेदाचे लक्षण असले पाहिजे.

ध्यान धरितें तें कोण । ध्यानीं आठवतें तें कोण । दोनीमधें अनन्य लक्षण । असिलें पाहिजे ॥ ३८ ॥

Who is it that meditates, and who is it that is remembered in meditation? Between the two there must be the mark of complete non-difference.

अनन्य सहजचि आहे । साधक शोधून न पाहे । ज्ञानी तो विवरोन राहे । समाधानें ॥ ३९ ॥

हे अनन्यत्व मुळातच सहज आहे, पण साधक ते शोधून पाहत नाही; ज्ञानी मात्र त्याचा विचार करून समाधानाने राहतो.

अनन्य सहजचि आहे । साधक शोधून न पाहे । ज्ञानी तो विवरोन राहे । समाधानें ॥ ३९ ॥

This non-difference is naturally already so, yet the seeker fails to search it out and see it; the truly wise, however, reflect upon it and rest in contentment.

ऐसीं हे प्रत्ययाची कामें । प्रत्ययेंविण बाधिजे भ्रमें । लोकदंडकसंभ्रमें । चालती प्राणी ॥ ४० ॥

ही सर्व कामे प्रत्यक्ष अनुभवाचीच आहेत; प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय भ्रमानेच बाधा होते; बहुतेक लोक केवळ रूढीच्या गोंधळातच चालत राहतात.

ऐसीं हे प्रत्ययाची कामें । प्रत्ययेंविण बाधिजे भ्रमें । लोकदंडकसंभ्रमें । चालती प्राणी ॥ ४० ॥

All these matters belong to direct realization alone; without it, one is only afflicted by illusion; most people merely go along caught up in mere convention and confusion.

दंडकध्यानाचें लक्षण । धरून बैसलें अवलक्षण । प्रमाण आअणि अप्रमाण । बाजारी नेणती ॥ ४१ ॥

लोक केवळ बाह्य नियमांच्या ध्यानाचे लक्षण धरून बसले आहेत, हे एक अवलक्षणच आहे; सामान्य बाजारी लोकांना प्रमाण काय आणि अप्रमाण काय हे कळतच नाही.

दंडकध्यानाचें लक्षण । धरून बैसलें अवलक्षण । प्रमाण आअणि अप्रमाण । बाजारी नेणती ॥ ४१ ॥

People have settled into merely holding onto the outward form of rule-bound meditation, and this itself is a bad sign; the common crowd cannot distinguish what is valid from what is not.

मिथ्या समाचार उठविती । बाउग्याच बोंबा घालिती । मनांस आणितां अंतीं । आवघेंचि मिथ्या ॥ ४२ ॥

ते खोटी बातमी पसरवतात, उगीचच गोंगाट करतात; पण मनात नीट विचार केला की शेवटी ते सर्व खोटेच ठरते.

मिथ्या समाचार उठविती । बाउग्याच बोंबा घालिती । मनांस आणितां अंतीं । आवघेंचि मिथ्या ॥ ४२ ॥

They spread false rumors and raise empty clamor for no reason; but when one truly reflects on it, all of it in the end turns out to be false.

कोणीयेक ध्यानस्त बैसला । कोणीयेक सिकवी त्याला । मुकुट काढूनि माळ घाला । म्हणिजे बरें ॥ ४३ ॥

कोणी एखादा ध्यानस्थ बसला असता, दुसरा त्याला शिकवतो - "मुकुट काढून टाक आणि माळ घाल, तरच बरे."

कोणीयेक ध्यानस्त बैसला । कोणीयेक सिकवी त्याला । मुकुट काढूनि माळ घाला । म्हणिजे बरें ॥ ४३ ॥

When someone sits down to meditate, another comes along to instruct him — "Take off the crown and put on the rosary instead, that would be better."

मनाचेथें काये दुष्काळ । जे आखुड कल्पिती माळ । सांगते ऐकते केवळ । मूर्ख जाणावे ॥ ४४ ॥

मनात कल्पना करायला काही दुष्काळ आहे का, की लोक अशी क्षुद्र, आखूड कल्पना करत बसतात? असे सांगणारे आणि ऐकणारे दोघेही मूर्खच समजावे.

मनाचेथें काये दुष्काळ । जे आखुड कल्पिती माळ । सांगते ऐकते केवळ । मूर्ख जाणावे ॥ ४४ ॥

Is there some shortage of imagination, that people go about conjuring such petty, stunted notions? Both those who teach such things and those who listen to them should be regarded as fools.

प्रत्यक्ष कष्ट करावे न लगती । दोरे फुलें गुंफावी न लगती । कल्पनेची माळ थिटी करिती । काये निमित्य ॥ ४५ ॥

प्रत्यक्ष कष्ट करावे लागत नाहीत, दोरे-फुले गुंफावी लागत नाहीत - मग कल्पनेतल्याच माळेला कमी-थिटी का करतात, याचे काय कारण?

प्रत्यक्ष कष्ट करावे न लगती । दोरे फुलें गुंफावी न लगती । कल्पनेची माळ थिटी करिती । काये निमित्य ॥ ४५ ॥

No real effort is needed, no thread or flowers need be strung — so why, then, do they even bother shrinking a merely imagined rosary? What is the point of it?

बुधीविण प्राणी सकळ । ते ते अवघेचि बाष्कळ । तया मुर्खासीं खळखळ । कोणें करावी ॥ ४६ ॥

बुद्धीशिवाय असलेले सर्व प्राणी हे अगदी फालतू असतात; अशा मूर्खांशी वाद कोणी करावा?

बुधीविण प्राणी सकळ । ते ते अवघेचि बाष्कळ । तया मुर्खासीं खळखळ । कोणें करावी ॥ ४६ ॥

All beings devoid of understanding are utterly frivolous; who indeed should bother arguing with such fools?

जेणें जैसा परमार्थ केला । तैसाच पृथ्वीवरी दंडक चालिला । साता पांचाचा बळावला । साभिमान ॥ ४७ ॥

ज्याने जसा परमार्थ स्वतःच्या समजुतीने रचला, तसाच तो नियम पृथ्वीवर रूढ झाला; सात-पाच जणांचा अभिमानच त्यात बळावलेला दिसतो.

जेणें जैसा परमार्थ केला । तैसाच पृथ्वीवरी दंडक चालिला । साता पांचाचा बळावला । साभिमान ॥ ४७ ॥

Whatever form of spiritual practice someone happened to devise, that very form became an established custom on earth; it is really only the pride of a handful of people that has grown strong within it.

प्रत्ययेंविण साभिमान । रोगी मारिले झांकून । तेथें अवघाची अनुमान । ज्ञान कैंचें ॥ ४८ ॥

प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय अभिमानच बाळगला, तर त्या अभिमानाने रोग्याला झाकून मारल्यासारखे होते; तेथे सर्वकाही केवळ अनुमानच असते, खरे ज्ञान कोठून असणार?

प्रत्ययेंविण साभिमान । रोगी मारिले झांकून । तेथें अवघाची अनुमान । ज्ञान कैंचें ॥ ४८ ॥

To hold pride without direct realization is like smothering and killing a sick patient by covering him up; there everything is mere guesswork — where, then, is real knowledge?

सर्व साभिमान सांडावा । प्रत्ययें विवेक मांडावा । माया पूर्वपक्ष खंडावा । विवेकबळें ॥ ४९ ॥

सर्व अभिमान सोडून द्यावा, प्रत्यक्ष अनुभवाने विवेक मांडावा, आणि विवेकाच्या बळावर मायेचा पूर्वपक्ष खंडित करावा.

सर्व साभिमान सांडावा । प्रत्ययें विवेक मांडावा । माया पूर्वपक्ष खंडावा । विवेकबळें ॥ ४९ ॥

One should give up all pride entirely, establish discernment on the basis of direct realization, and, through the strength of that discernment, refute and dismantle the illusory claims of maya.