नाना वेश नाना आश्रम । सर्वांचें मूळ गृहस्थाश्रम । जेथें पावती विश्राम । त्रैलोक्यवासी ॥ १ ॥

नाना वेष आणि नाना आश्रम असले तरी त्या सर्वांचे मूळ गृहस्थाश्रम आहे; तेथेच त्रैलोक्यातील सर्व जीवांना विश्राम मिळतो.

नाना वेश नाना आश्रम । सर्वांचें मूळ गृहस्थाश्रम । जेथें पावती विश्राम । त्रैलोक्यवासी ॥ १ ॥

However many the outward forms and stages of life, the householder's stage is the root of them all; it is there that beings of all three worlds find rest and support.

देव ऋषी मुनी योगी । नाना तापसी वीतरागी । पितृआदिकरून विभागी । अतीत अभ्यागत ॥ २ ॥

देव, ऋषी, मुनी, योगी, नाना तपस्वी, विरागी, तसेच पितर आणि अतिथी-अभ्यागत - हे सर्व गृहस्थाश्रमाशीच संबंधित असतात.

देव ऋषी मुनी योगी । नाना तापसी वीतरागी । पितृआदिकरून विभागी । अतीत अभ्यागत ॥ २ ॥

Gods, sages, ascetics, yogis, various renunciants, ancestors, and unexpected as well as invited guests — all of these depend upon it.

गृहस्थाश्रमीं निर्माण जाले । आपला आश्रम टाकून गेले । परंतु गृहस्थागृहीं हिंडों लागले । कीर्तिरूपें ॥ ३ ॥

हे सर्व मुळात गृहस्थाश्रमातच जन्माला आले; पुढे आपला आश्रम सोडून गेले, तरी गृहस्थांच्या घरोघरी ते कीर्तिरूपाने फिरतच राहतात.

गृहस्थाश्रमीं निर्माण जाले । आपला आश्रम टाकून गेले । परंतु गृहस्थागृहीं हिंडों लागले । कीर्तिरूपें ॥ ३ ॥

All these were originally born within the householder's life; though they later left that stage, they continue to move from householder's home to home, in the form of their enduring fame.

याकारणें गृहस्थाश्रम । सकळामधें उत्तमोत्तम । परंतु पाहिजे स्वधर्म । आणी भूतदया ॥ ४ ॥

याच कारणाने गृहस्थाश्रम हा सर्व आश्रमांत उत्तमोत्तम आहे; पण त्यासाठी स्वधर्माचे पालन आणि भूतदया असणे आवश्यक आहे.

याकारणें गृहस्थाश्रम । सकळामधें उत्तमोत्तम । परंतु पाहिजे स्वधर्म । आणी भूतदया ॥ ४ ॥

For this reason, the householder's life is the best among all stages; but it requires the practice of one's proper duty and compassion for all beings.

जेथें शडकर्में चालती । विध्योक्त क्रिया आचरती । वाग्माधुर्यें बोलती । प्राणीमात्रासी ॥ ५ ॥

जेथे ब्राह्मणांची सहा कर्मे चालतात, शास्त्रोक्त क्रिया आचरल्या जातात, आणि सर्व प्राण्यांशी माधुर्याने बोलले जाते.

जेथें शडकर्में चालती । विध्योक्त क्रिया आचरती । वाग्माधुर्यें बोलती । प्राणीमात्रासी ॥ ५ ॥

Where the six prescribed duties are carried out, scripturally ordained rites are practiced, and every being is spoken to with sweetness of speech.

सर्वप्रकारें नेमक । शास्त्रोक्त करणें कांहींयेक । त्याहिमध्यें अलोलिक । तो हा भक्तिमार्ग ॥ ६ ॥

सर्व प्रकारे नेमस्तपणे शास्त्रोक्त कर्म करणे हे उत्तमच आहे; पण त्याहूनही श्रेष्ठ असा हा भक्तिमार्ग आहे.

सर्वप्रकारें नेमक । शास्त्रोक्त करणें कांहींयेक । त्याहिमध्यें अलोलिक । तो हा भक्तिमार्ग ॥ ६ ॥

To perform scripturally ordained duties in a disciplined, proper manner in every respect is indeed good; but surpassing even that is this path of devotion.

पुरश्चरणी कायाक्लेसी । दृढव्रती परम सायासी । जगदीशावेगळें जयासी । थोर नाहीं ॥ ७ ॥

जो पुरश्चरण करणारा, देहाला कष्ट देणारा, दृढव्रती आणि अत्यंत परिश्रमी असतो, त्याला जगदीशाशिवाय दुसरे काही मोठे वाटत नाही.

पुरश्चरणी कायाक्लेसी । दृढव्रती परम सायासी । जगदीशावेगळें जयासी । थोर नाहीं ॥ ७ ॥

One who performs repeated recitations, subjects the body to hardship, keeps firm vows, and undertakes great effort — to him nothing seems greater than the Lord of the universe.

काया वाचा जीवें प्राणें । कष्टे भगवंताकारणें । मनें घेतलें धरणें । भजनमार्गीं ॥ ८ ॥

तो कायावाचामनेप्राणे भगवंतासाठीच कष्ट उपसतो; मनाने भजनमार्गाचा हट्ट धरलेला असतो.

काया वाचा जीवें प्राणें । कष्टे भगवंताकारणें । मनें घेतलें धरणें । भजनमार्गीं ॥ ८ ॥

With body, speech, mind, and life-breath he labors solely for God's sake; his mind holds fast, unyielding, to the path of devotion.

ऐसा भगवंताचा भक्त । विशेष अंतरीं विरक्त । संसार सांडून झाला मुक्त । देवाकारणें ॥ ९ ॥

असा भगवंताचा भक्त अंतरंगात विशेष विरक्त असतो; तो संसार सोडून देवासाठी मुक्त झालेला असतो.

ऐसा भगवंताचा भक्त । विशेष अंतरीं विरक्त । संसार सांडून झाला मुक्त । देवाकारणें ॥ ९ ॥

Such a devotee of God is, at heart, exceptionally dispassionate; he has abandoned worldly life and attained freedom, all for the sake of God.

अंतरापासून वैराग्य । तेंचि जाणावें महद्भा्ग्य । लोलंगतेयेवढें अभाग्य । आणीक नाहीं ॥ १० ॥

अंतःकरणापासून उपजलेले खरे वैराग्य हेच मोठे भाग्य समजावे; विषयलोलुपतेइतके दुसरे कोणतेही दुर्भाग्य नाही.

अंतरापासून वैराग्य । तेंचि जाणावें महद्भा्ग्य । लोलंगतेयेवढें अभाग्य । आणीक नाहीं ॥ १० ॥

True dispassion, arising from within the heart, should be recognized as great good fortune; there is no misfortune equal to being enslaved by sensory craving.

राजे राज्य सांडून गेले । भगवंताकारणें हिंडलें । कीर्तिरूपें पावन जाले । भूमंडळीं ॥ ११ ॥

राजांनी आपले राज्य सोडून भगवंतासाठी भ्रमण केले, आणि त्यायोगे ते पृथ्वीवर कीर्तिरूपाने पावन झाले.

राजे राज्य सांडून गेले । भगवंताकारणें हिंडलें । कीर्तिरूपें पावन जाले । भूमंडळीं ॥ ११ ॥

Kings gave up their kingdoms and wandered for God's sake, and thereby they became sanctified on this earth in the form of enduring fame.

ऐसा जो कां योगेश्वर । अंतरीं प्रत्ययाचा विचार । उकलूं जाणे अंतर । प्राणीमात्रांचें ॥ १२॥

असा जो योगेश्वर असतो, ज्याच्या अंतरंगात प्रत्यक्ष अनुभवाचा विचार असतो, तो सर्व प्राणिमात्रांचे अंतरंग उकलून जाणू शकतो.

ऐसा जो कां योगेश्वर । अंतरीं प्रत्ययाचा विचार । उकलूं जाणे अंतर । प्राणीमात्रांचें ॥ १२॥

Such a master of yoga, within whom dwells thought grounded in direct realization, is able to unravel and understand the inner heart of every living being.

ऐसी वृत्ति उदासीन । त्याहिवरी विशेष आत्मज्ञान । दर्शनमात्रें समाधान । पावती लोक ॥ १३॥

अशी उदासीन (अनासक्त) वृत्ती आणि त्याहूनही विशेष असे आत्मज्ञान असलेल्या पुरुषाच्या केवळ दर्शनानेच लोकांना समाधान लाभते.

ऐसी वृत्ति उदासीन । त्याहिवरी विशेष आत्मज्ञान । दर्शनमात्रें समाधान । पावती लोक ॥ १३॥

With such a detached disposition, and self-knowledge even beyond that, the mere sight of such a person brings people deep contentment.

बहुतांसी करी उपाये । तो जनाच्या वाट्या न ये । अखंड जयाचे हृदये । भगवद्रूसप ॥ १४ ॥

जो अनेकांसाठी उपाय करतो, तो लोकांच्या वाट्याला (सामान्यांच्या पंक्तीत) येत नाही; त्याच्या हृदयात अखंड भगवद्रूप वास करत असते.

बहुतांसी करी उपाये । तो जनाच्या वाट्या न ये । अखंड जयाचे हृदये । भगवद्रूसप ॥ १४ ॥

One who works for the good of many stands apart from the common run of people; in his heart the form of God dwells continually.

जनास दिसे हा दुश्चित । परी तो आहे सावचित । अखंड जयाचें चित्त । परमेश्वरीं ॥ १५ ॥

लोकांना तो विचलित असल्यासारखा वाटतो, पण प्रत्यक्षात तो पूर्ण सावध असतो; त्याचे चित्त अखंडपणे परमेश्वराच्या ठायी असते.

जनास दिसे हा दुश्चित । परी तो आहे सावचित । अखंड जयाचें चित्त । परमेश्वरीं ॥ १५ ॥

To others he may seem distracted or absent-minded, but in truth he is fully alert; his mind rests unbroken upon God alone.

उपासनामूर्तिध्यानीं । अथवा आत्मानुसंधानीं । नाहिं तरी श्रवणमननीं । निरंतर ॥ १६ ॥

तो सतत उपास्य मूर्तीच्या ध्यानात, किंवा आत्मानुसंधानात, किंवा श्रवण-मननात मग्न असतो.

उपासनामूर्तिध्यानीं । अथवा आत्मानुसंधानीं । नाहिं तरी श्रवणमननीं । निरंतर ॥ १६ ॥

He remains constantly absorbed — in meditation on his chosen deity's form, or in contemplation of the Self, or in listening and reflecting on scripture.

पूर्वजांच्या पुण्यकोटी । संग्रह असिल्या गांठीं । तरीच ऐसीयाची भेटी । होये जनासी ॥ १७ ॥

पूर्वजांच्या कोट्यवधी पुण्याची शिदोरी गाठीशी असेल, तरच अशा महात्म्याची भेट सामान्य लोकांना घडते.

पूर्वजांच्या पुण्यकोटी । संग्रह असिल्या गांठीं । तरीच ऐसीयाची भेटी । होये जनासी ॥ १७ ॥

Only if one has stored up the merit of countless past lives and ancestors does an ordinary person get to meet such a great soul.

प्रचीतिविण जें ज्ञान । तो आवघाचि अनुमान । तेथें कैंचें परत्रसाधन । प्राणीयासी ॥ १८ ॥

प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय असलेले ज्ञान हे केवळ अनुमानच असते; अशा ज्ञानाने माणसाला परलोकाचे साधन कसे साध्य होणार?

प्रचीतिविण जें ज्ञान । तो आवघाचि अनुमान । तेथें कैंचें परत्रसाधन । प्राणीयासी ॥ १८ ॥

Knowledge without direct realization is nothing but mere inference; how then can such knowledge serve as a means to the life hereafter?

याकारणें मुख्य प्रत्यये । प्रचीतिविण काम नये । उपायासारिखा अपाये । शाहाणे जाणती ॥ १९ ॥

याचकारणाने प्रत्यक्ष अनुभव हाच मुख्य आहे; प्रचीतीशिवाय काहीही उपयोगाचे नाही; उपायासोबत त्याचा अपायही शहाणे लोकच जाणतात.

याकारणें मुख्य प्रत्यये । प्रचीतिविण काम नये । उपायासारिखा अपाये । शाहाणे जाणती ॥ १९ ॥

For this reason, direct realization is what truly matters; without it, nothing avails; only the wise understand both the benefit of a remedy and its accompanying risk.

वेडें संसार सांडून गेलें । तरी तें कष्टकष्टोंचि मेलें । दोहिकडे अंतरलें । इहलोक परत्र ॥ २० ॥

एखादा मूर्ख माणूस नुसता संसार सोडून गेला, तर तो केवळ कष्ट भोगूनच मरतो; त्याला इहलोक आणि परलोक दोन्हीकडून वंचित राहावे लागते.

वेडें संसार सांडून गेलें । तरी तें कष्टकष्टोंचि मेलें । दोहिकडे अंतरलें । इहलोक परत्र ॥ २० ॥

If a foolish man merely abandons worldly life without true understanding, he only dies amid suffering; he loses out on both this world and the next.

रागें रागें निघोन गेला । तरी तो भांडभांडोंचि मेला । बहुत लोक कष्टी केला । आपणहि कष्टी ॥ २१ ॥

जो रागारागाने घर सोडून निघून गेला, तो भांडतभांडतच मेला; त्याने अनेकांना कष्टी केले आणि स्वतःही कष्टी झाला.

रागें रागें निघोन गेला । तरी तो भांडभांडोंचि मेला । बहुत लोक कष्टी केला । आपणहि कष्टी ॥ २१ ॥

One who leaves home in a fit of anger dies still quarreling; he causes many others distress and suffers distress himself as well.

निघोन गेला परी अज्ञान । त्याचे संगती लागले जन । गुरु शिष्य दोघे समान । अज्ञानरूपें ॥ २२ ॥

तो निघून गेला खरा, पण अज्ञानीच राहिला; त्याच्या संगतीला लागलेले लोकही अज्ञानीच राहिले - गुरु व शिष्य दोघेही अज्ञानरूपानेच समान ठरले.

निघोन गेला परी अज्ञान । त्याचे संगती लागले जन । गुरु शिष्य दोघे समान । अज्ञानरूपें ॥ २२ ॥

He left home, true, but remained ignorant; those who followed him remained ignorant too — teacher and disciple alike, both equal in their ignorance.

आशावादी अनाचारी । निघोनि गेला देशांतरीं । तरी तो अनाचारचि करी । जनामध्यें ॥ २३ ॥

जो आशाळू आणि अनाचारी होता, तो परदेशी निघून गेला तरी तेथेही तो लोकांमध्ये अनाचारच करत राहतो.

आशावादी अनाचारी । निघोनि गेला देशांतरीं । तरी तो अनाचारचि करी । जनामध्यें ॥ २३ ॥

One who was covetous and undisciplined, even after moving to a foreign land, continues to behave in the same undisciplined way among people there.

गृहीं पोटेविण कष्टती । कष्टी होऊन निघोन जाती । त्यास ठाईं ठाईं मारिती । चोरी भरतां ॥ २४ ॥

घरी पोट भरत नाही म्हणून जे कष्टी होतात आणि निघून जातात, ते चोरी करू लागले की त्यांना जागोजागी मारहाण होते.

गृहीं पोटेविण कष्टती । कष्टी होऊन निघोन जाती । त्यास ठाईं ठाईं मारिती । चोरी भरतां ॥ २४ ॥

Those who suffer at home for lack of livelihood and leave in distress, if they turn to theft, get beaten wherever they are caught.

संसार मिथ्या ऐसा कळला । ज्ञान समजोन निघोन गेला । तेणें जन पावन केला । आपणाऐसा ॥ २५ ॥

पण ज्याला संसार मिथ्या आहे हे खरोखर कळले, जो ज्ञान समजून घेऊन निघून गेला, त्याने लोकांनाही आपल्यासारखेच पावन केले.

संसार मिथ्या ऐसा कळला । ज्ञान समजोन निघोन गेला । तेणें जन पावन केला । आपणाऐसा ॥ २५ ॥

But one who truly understood that worldly life is illusory, and left home only after genuinely grasping knowledge, sanctified others just as he himself became sanctified.

येके संगतीनें तरती । येके संगतीनें बुडती । याकारणें सत्संगती । बरी पाहावी ॥ २६ ॥

कोणाच्या संगतीने माणसे तरतात, तर कोणाच्या संगतीने बुडतात; म्हणून चांगली सत्संगतीच शोधून धरावी.

येके संगतीनें तरती । येके संगतीनें बुडती । याकारणें सत्संगती । बरी पाहावी ॥ २६ ॥

By some company people cross over to safety, by other company they sink; therefore one should carefully seek the good company of the virtuous.

जेथें नाहीं विवेकपरीक्षा । तेथें कैंची असेल दीक्षा । घरोघरीं मागतां भिक्षा । कोठेंहि मिळेना ॥ २७ ॥

जेथे विवेकाने परीक्षा केली जात नाही, तेथे खरी दीक्षा कोठून असणार? घरोघरी भिक्षा मागूनही ती कोठेच मिळत नाही.

जेथें नाहीं विवेकपरीक्षा । तेथें कैंची असेल दीक्षा । घरोघरीं मागतां भिक्षा । कोठेंहि मिळेना ॥ २७ ॥

Where discernment and testing are absent, how can there be genuine initiation? Begging alms from door to door, without discernment, one finds nothing anywhere.

जो दुसयाचें अंतर जाणे । देश काळ प्रसंग जाणे । तया पुरुषा काय उणें । भूमंडळीं ॥ २८ ॥

जो दुसऱ्याचे अंतःकरण जाणतो, देश-काळ-प्रसंग ओळखतो, अशा पुरुषाला या भूमंडळावर कशाचीही उणीव भासत नाही.

जो दुसयाचें अंतर जाणे । देश काळ प्रसंग जाणे । तया पुरुषा काय उणें । भूमंडळीं ॥ २८ ॥

One who understands another's heart, who reads place, time, and circumstance rightly — such a person lacks nothing at all on this earth.

नीच प्राणी गुरुत्व पावला । तेथें आचारचि बुडाला । वेदशास्त्रब्राह्मणाला । कोण पुसे ॥ २९ ॥

जेव्हा नीच माणूस गुरुपद पावतो, तेव्हा तेथे सदाचारच बुडालेला असतो; वेद-शास्त्र-ब्राह्मण यांना कोण विचारतो?

नीच प्राणी गुरुत्व पावला । तेथें आचारचि बुडाला । वेदशास्त्रब्राह्मणाला । कोण पुसे ॥ २९ ॥

When an unworthy, lowly person attains the status of a guru, right conduct itself has already sunk; who then cares for the Vedas, the scriptures, or the brahmin?

ब्रह्मज्ञानाचा विचारू । त्याचा ब्राह्मणासीच अधिकारू । वर्णानां ब्रह्मणो गुरुः । ऐसें वचन ॥ ३० ॥

ब्रह्मज्ञानाच्या विचाराचा खरा अधिकार ब्राह्मणालाच आहे; "सर्व वर्णांचा गुरु ब्राह्मणच आहे" असे शास्त्रवचन आहे.

ब्रह्मज्ञानाचा विचारू । त्याचा ब्राह्मणासीच अधिकारू । वर्णानां ब्रह्मणो गुरुः । ऐसें वचन ॥ ३० ॥

The right to reflect on the knowledge of Brahman properly belongs to the brahmin alone; there is a scriptural saying — "the brahmin is the teacher of all the varnas."

ब्राह्मण बुद्धिपासून चेवले । आचारापासून भ्रष्टले । गुरुत्व सांडून जाले । शिष्य शिष्यांचे ॥ ३१ ॥

पण ब्राह्मण आपल्या बुद्धीपासूनच दुरावले, आचारापासून भ्रष्ट झाले, आणि गुरुपद सोडून ते इतरांचे शिष्य बनले.

ब्राह्मण बुद्धिपासून चेवले । आचारापासून भ्रष्टले । गुरुत्व सांडून जाले । शिष्य शिष्यांचे ॥ ३१ ॥

But brahmins have strayed from their own true wisdom, fallen from right conduct, and, abandoning their rightful role as teachers, have become disciples of others' disciples.

कित्येक दावलमलकास जाती। कित्येक पीरास भजती । कित्येक तुरुक होती । आपले इछेनें ॥ ३२ ॥

काही जण दावलमलकाकडे जातात, काही पीराला भजतात, आणि काहीजण स्वखुशीने मुसलमान बनतात.

कित्येक दावलमलकास जाती। कित्येक पीरास भजती । कित्येक तुरुक होती । आपले इछेनें ॥ ३२ ॥

Some go to worship at the shrine of Davalmalak, some venerate a pir, and some, of their own free will, convert to Islam.

ऐसा कलयुगींचा आचार । कोठें राहिला विचार । पुढें पुढें वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ३३ ॥

कलियुगात असा आचार झाला आहे; विवेकपूर्ण विचार कुठे राहिला? पुढेपुढे तर वर्णसंकरच होणार आहे.

ऐसा कलयुगींचा आचार । कोठें राहिला विचार । पुढें पुढें वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ३३ ॥

Such is the state of conduct in this Kali age; where has right judgment gone? As time goes on, an even greater confusion of social order is bound to follow.

गुरुत्व आले नीचयाती । कांहींयेक वाढली महंती । शुद्र आचार बुडविती । ब्रह्मणाचा ॥ ३४ ॥

गुरुपद नीच जातीकडे आले आहे, त्यांचे मोठेपण काही प्रमाणात वाढले आहे; आणि शूद्र लोक ब्राह्मणांचा आचार बुडवत आहेत.

गुरुत्व आले नीचयाती । कांहींयेक वाढली महंती । शुद्र आचार बुडविती । ब्रह्मणाचा ॥ ३४ ॥

Guruship has fallen into the hands of low-caste people, and their stature has risen somewhat; meanwhile shudras are undermining the proper conduct of brahmins.

हें ब्रह्मणास कळेना । त्याची वृत्तिच वळेना । मिथ्या अभिमान गळेना । मूर्खपणाचा ॥ ३५ ॥

हे ब्राह्मणांना उमजत नाही, त्यांची वृत्तीच सुधारत नाही, आणि त्यांचा मूर्खपणाचा खोटा अभिमानही गळून पडत नाही.

हें ब्रह्मणास कळेना । त्याची वृत्तिच वळेना । मिथ्या अभिमान गळेना । मूर्खपणाचा ॥ ३५ ॥

Brahmins fail to understand this; their disposition simply will not change, and their foolish, false pride refuses to fall away.

राज्य नेलें म्लेंचिं क्षेत्रीं । गुरुत्व नेलें कुपात्रीं । आपण अरत्रीं ना परत्रीं । कांहींच नाहीं ॥ ३६ ॥

राज्य म्लेंच्छांनी (परकीयांनी) घेतले, गुरुत्व अपात्र लोकांनी घेतले; आणि स्वतः ब्राह्मण इहलोकीही राहिले नाहीत, परलोकीही काही मिळवू शकले नाहीत.

राज्य नेलें म्लेंचिं क्षेत्रीं । गुरुत्व नेलें कुपात्रीं । आपण अरत्रीं ना परत्रीं । कांहींच नाहीं ॥ ३६ ॥

The kingdom has been taken over by foreigners, guruship has been taken over by unworthy people; and the brahmin himself is left with nothing, neither in this world nor in the next.

ब्रह्मणास ग्रामणीनें बुडविलें। विष्णूनें श्रीवत्स मिरविलें । त्याच विष्णूनें श्रापिलें । फरशरामें ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणांना ग्रामणीने (नीच जातीच्या पुढाऱ्याने) बुडवले; विष्णूने आपल्या वक्षावर श्रीवत्स चिन्ह मिरवले, पण त्याच विष्णूला परशुरामाने शाप दिला.

ब्रह्मणास ग्रामणीनें बुडविलें। विष्णूनें श्रीवत्स मिरविलें । त्याच विष्णूनें श्रापिलें । फरशरामें ॥ ३७ ॥

Brahmins have been ruined by petty headmen; Vishnu himself bore the mark of Shrivatsa on his chest, yet that same Vishnu (as Rama) was once cursed by Parashurama.

आम्हीहि तेचि ब्रह्मण । दुःखें बोलिलें हें वचन । वडिल गेले ग्रामणी करून । आम्हां भोवतें ॥ ३८ ॥

"आम्हीही तेच ब्राह्मण आहोत" - हे वचन दुःखाने बोलले आहे; आमचे वडीलच आम्हाला नीच पुढाऱ्यांच्या भोवती फिरवून गेले.

आम्हीहि तेचि ब्रह्मण । दुःखें बोलिलें हें वचन । वडिल गेले ग्रामणी करून । आम्हां भोवतें ॥ ३८ ॥

"We too are those very same brahmins" — this is said with sorrow; our own forefathers left us circling around petty headmen for our livelihood.

अतांचे ब्रह्मणीं काये केलें । अन्न मिळेना ऐसें जालें । तुम्हा बहुतांचे प्रचितीस आलें । किंवा नाहीं ॥ ३९ ॥

आताच्या ब्राह्मणांनी असे काय केले की त्यांना अन्नही मिळेनासे झाले? हे तुम्हा अनेकांच्या अनुभवास आले आहे की नाही?

अतांचे ब्रह्मणीं काये केलें । अन्न मिळेना ऐसें जालें । तुम्हा बहुतांचे प्रचितीस आलें । किंवा नाहीं ॥ ३९ ॥

What have today's brahmins done, that they now cannot even find enough food? Has this not come within the experience of many of you?

बरें वडिलांस काये म्हणावें । ब्रह्मणाचें अदृष्ट जाणावें । प्रसंगें बोलिलें स्वभावें । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ४०॥

बरे, वडिलांना तरी काय म्हणावे? हे ब्राह्मणाचे दुर्दैवच समजावे; प्रसंगवशात सहजपणे हे बोलले गेले, त्याबद्दल क्षमा असावी.

बरें वडिलांस काये म्हणावें । ब्रह्मणाचें अदृष्ट जाणावें । प्रसंगें बोलिलें स्वभावें । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ४०॥

Well, what is there to say against our forefathers? Let it be understood as the brahmin community's own misfortune; this was said naturally, as the occasion demanded — may it be forgiven.