मुळीं ब्रह्म निराकार । तेथें स्फूर्तिरूप अहंकार । तो पंचभूतांचा विचार । ज्ञानदशकीं बोलिला ॥ १॥

मूळचे ब्रह्म निराकार आहे. त्यातून स्फुरणरूपाने अहंकार निर्माण झाला. पंचमहाभूतांची ही उत्पत्ती ज्ञानदशकात सांगितली आहे.

मुळीं ब्रह्म निराकार । तेथें स्फूर्तिरूप अहंकार । तो पंचभूतांचा विचार । ज्ञानदशकीं बोलिला ॥ १॥

In its origin, Brahman is formless. From it arose, as a spontaneous impulse, the sense of 'I'. This account of the five elements has already been given in the Jnana-dashak.

तो अहंकार वायोरूप । तयावरी तेजाचें स्वरूप । तया तेजाच्या आधारें आप । आवर्णोदक दाटलें ॥ २॥

तो अहंकार वायुरूप बनला, त्यावर तेजाचे स्वरूप निर्माण झाले, आणि त्या तेजाच्या आधारे आपतत्त्वाचे आवरणोदक साठले.

तो अहंकार वायोरूप । तयावरी तेजाचें स्वरूप । तया तेजाच्या आधारें आप । आवर्णोदक दाटलें ॥ २॥

That primal ego took the form of air, above it arose the form of fire, and based on that fire, the enveloping cosmic waters grew dense.

तया आवर्णोदकाच्या आधारें । धरा धरिली फणिवरें । वरती छपन्न कोटी विस्तारें । वसुंधरा हे ॥ ३॥

त्या आवरणोदकाच्या आधारे शेषनागाने पृथ्वी धारण केली. तिच्या वर छपन्न कोटी योजने विस्तारलेली ही वसुंधरा आहे.

तया आवर्णोदकाच्या आधारें । धरा धरिली फणिवरें । वरती छपन्न कोटी विस्तारें । वसुंधरा हे ॥ ३॥

Based on those enveloping waters, the serpent Shesha held up the earth. Above it lies this earth, spread across fifty-six crore leagues.

इयेवरी परिघ सप्त सागर । मध्य मेरू माहां थोर । अष्ट दिग्पाळ तो परिवार । अंतरें वेष्टित राहिला ॥ ४॥

या पृथ्वीभोवती सात समुद्रांचा परीघ आहे, मध्यभागी महामेरू पर्वत उभा आहे, आणि आठ दिक्पाल त्याभोवती अंतरा-अंतरावर उभे आहेत.

इयेवरी परिघ सप्त सागर । मध्य मेरू माहां थोर । अष्ट दिग्पाळ तो परिवार । अंतरें वेष्टित राहिला ॥ ४॥

Around this earth lie the seven encircling oceans, in the center stands the great Meru mountain, and the eight guardians of the directions stand around it at intervals.

तो सुवर्णाचा माहा मेरू । पृथ्वीस तयाचा आधारु । चौरुआसी सहस्र विस्तारु । रुंदी तयाची ॥ ५॥

तो सुवर्णाचा महामेरू पृथ्वीचा आधार आहे. त्याचा विस्तार चौऱ्यांशी हजार योजने रुंद आहे.

तो सुवर्णाचा माहा मेरू । पृथ्वीस तयाचा आधारु । चौरुआसी सहस्र विस्तारु । रुंदी तयाची ॥ ५॥

That golden Mount Meru is the support of the earth. Its width extends across eighty-four thousand leagues.

उंच तरी मर्यादेवेगळा । भूमीमधें सहस्र सोळा । तया भोवता वेष्टित पाळा । लोकालोक पर्वताचा ॥ ६ ॥

उंचीला त्याला मर्यादा नाही, आणि तो जमिनीखाली एक हजार सोळा योजने खोल गेलेला आहे. त्याभोवती लोकालोक पर्वताचे कडे वेढलेले आहे.

उंच तरी मर्यादेवेगळा । भूमीमधें सहस्र सोळा । तया भोवता वेष्टित पाळा । लोकालोक पर्वताचा ॥ ६ ॥

In height it exceeds all bounds, and it extends one thousand sixteen leagues below the ground. Around it lies encircled the range of the Lokalok mountain.

तया ऐलिकडे हिमाचळ । जेथें पांडव गळाले सकळ । धर्म आणी तमाळनीळ । पुढें गेले ॥ ७॥

याअलीकडे हिमालय आहे, जेथे सर्व पांडव गळून पडले. धर्मराज मात्र पुढे निघून गेला.

तया ऐलिकडे हिमाचळ । जेथें पांडव गळाले सकळ । धर्म आणी तमाळनीळ । पुढें गेले ॥ ७॥

On this side lies the Himalaya, where all the Pandavas fell along the way. Only Dharmaraja continued on ahead.

जेथें जावया मार्ग नाहीं । मार्गी पसरले माहा अही । सितसुखें सुखावले ते ही । पर्वतरूप भासती ॥ ८॥

जेथे पुढे जायला वाटच उरत नाही, तेथे मोठमोठे साप वाटेवर पसरलेले असतात. ते शीतल सुखात मश्गुल झाल्याने पर्वतासारखे भासतात.

जेथें जावया मार्ग नाहीं । मार्गी पसरले माहा अही । सितसुखें सुखावले ते ही । पर्वतरूप भासती ॥ ८॥

Where no path remains to go further, great serpents lie stretched across the way. Being at ease in the cool comfort there, they appear like mountains.

तया ऐलिकडे सेवटीं जाण । बद्रिकाश्रम बद्रिनारायण । तेथें माहां तापसी, निर्वाण- । देहत्यागार्थ जाती ॥ ९॥

याअलीकडे शेवटी बद्रिकाश्रम व बद्रिनारायण आहे, जेथे मोठमोठे तपस्वी देहत्याग करण्यासाठी जातात.

तया ऐलिकडे सेवटीं जाण । बद्रिकाश्रम बद्रिनारायण । तेथें माहां तापसी, निर्वाण- । देहत्यागार्थ जाती ॥ ९॥

On this side, finally, lie Badrikashram and Badrinarayan, where great ascetics go to give up the body.

तया ऐलिकडे बद्रिकेदार । पाहोन येती लहानथोर । ऐसा हा अवघा विस्तार । मेरुपर्वताचा ॥ १०॥

याअलीकडे बद्री-केदार आहे, जे लहान-मोठे सर्वजण पाहायला जातात. असा हा मेरू पर्वताचा संपूर्ण विस्तार आहे.

तया ऐलिकडे बद्रिकेदार । पाहोन येती लहानथोर । ऐसा हा अवघा विस्तार । मेरुपर्वताचा ॥ १०॥

On this side lies Badri-Kedar, which people great and small go to see. Such is the entire expanse of Mount Meru.

तया मेरुपर्वतापाठारीं । तीन श्रृंगे विषमहारी । परिवारें राहिले तयावरी । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ११॥

त्या मेरू पर्वताच्या माथ्यावर उंचीने भिन्न अशी तीन शिखरे आहेत, ज्यांवर आपापल्या परिवारासह ब्रह्मा, विष्णू व महेश वास्तव्य करतात.

तया मेरुपर्वतापाठारीं । तीन श्रृंगे विषमहारी । परिवारें राहिले तयावरी । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ११॥

On the summit of that Meru mountain stand three peaks of differing height, on which Brahma, Vishnu, and Shiva reside, each with his own retinue.

ब्रह्मश्रृंग तो पर्वताचा । विष्णुशृंग तो मर्गजाचा । शिवश्रृंग तो स्फटिकाचा । कैळास नाम त्याचें ॥ १२॥

ब्रह्मदेवाचे शिखर साध्या पाषाणाचे आहे, विष्णूचे शिखर पाचूचे आहे, आणि शिवाचे शिखर स्फटिकाचे आहे, ज्याला कैलास म्हणतात.

ब्रह्मश्रृंग तो पर्वताचा । विष्णुशृंग तो मर्गजाचा । शिवश्रृंग तो स्फटिकाचा । कैळास नाम त्याचें ॥ १२॥

Brahma's peak is of ordinary rock, Vishnu's peak is of emerald, and Shiva's peak is of crystal, named Kailash.

वैकुंठ नाम विष्णुश्रृंगाचें । सत्यलोक नाम ब्रह्मश्रृंगाचें । अमरावती इंद्राचें । स्थळ खालतें ॥ १३॥

विष्णूच्या शिखराचे नाव वैकुंठ, तर ब्रह्मदेवाच्या शिखराचे नाव सत्यलोक आहे. त्या खाली इंद्राची अमरावती ही नगरी आहे.

वैकुंठ नाम विष्णुश्रृंगाचें । सत्यलोक नाम ब्रह्मश्रृंगाचें । अमरावती इंद्राचें । स्थळ खालतें ॥ १३॥

Vishnu's peak is named Vaikuntha, and Brahma's peak is named Satyaloka. Below them lies Indra's city of Amaravati.

तेथें गण गंधर्व लोकपाळ । तेतिस कोटी देव सकळ । चौदा लोक, सुवर्णाचळ- । वेष्टित राहिले ॥ १४॥

तेथे गण, गंधर्व व लोकपाल, तसेच तेहतीस कोटी देव वास्तव्य करतात. सुवर्णाच्या मेरू पर्वताभोवती वेढलेली चौदा लोकही तेथेच आहेत.

तेथें गण गंधर्व लोकपाळ । तेतिस कोटी देव सकळ । चौदा लोक, सुवर्णाचळ- । वेष्टित राहिले ॥ १४॥

There reside the ganas, gandharvas, and guardians of the worlds, along with the thirty-three crore gods. The fourteen worlds, encircled by the golden Mount Meru, are also found there.

तेथें कामधेनूचीं खिलांरें । कल्पतरूचीं बनें अपारें । अमृताचीं सरोवरें । ठाईं ठाईं उचंबळतीं ॥ १५॥

तेथे कामधेनूंचे कळप आहेत, कल्पवृक्षांची अपार वने आहेत, आणि अमृताची सरोवरे ठिकठिकाणी उचंबळत आहेत.

तेथें कामधेनूचीं खिलांरें । कल्पतरूचीं बनें अपारें । अमृताचीं सरोवरें । ठाईं ठाईं उचंबळतीं ॥ १५॥

There are herds of wish-granting cows, endless forests of wish-fulfilling trees, and lakes of nectar welling up everywhere.

तेथें उदंड चिंतामणी । हिरे परिसांचियां खाणी । तेथें सुवर्णमये धरणी । लखलखायमान ॥ १६॥

तेथे विपुल चिंतामणी, हिरे व परिसाच्या खाणी आहेत. तेथील जमीनही सोन्याची असून लखलखत असते.

तेथें उदंड चिंतामणी । हिरे परिसांचियां खाणी । तेथें सुवर्णमये धरणी । लखलखायमान ॥ १६॥

There are abundant wish-fulfilling gems, mines of diamonds and philosopher's stones. The very ground there is of gold, gleaming brightly.

परम रमणीये फांकती किळा । नव्वरत्नाचिया पाषाणसिळा । तेथें अखंड हरुषवेळा । आनंदमये ॥ १७॥

नऊ रत्नांच्या शिळांतून सुंदर किरणे पसरतात. तेथे सदैव आनंदाचा व उत्साहाचा काळ असतो.

परम रमणीये फांकती किळा । नव्वरत्नाचिया पाषाणसिळा । तेथें अखंड हरुषवेळा । आनंदमये ॥ १७॥

Beautiful rays radiate from slabs made of the nine gems. There, it is forever a time of joy and bliss.

तेथें अमृतांचीं भोजनें । दिव्य गंधें दिव्य सुमनें । अष्ट नायका गंधर्वगायनें । निरंतर ॥ १८॥

तेथे अमृताची भोजने असतात, दिव्य सुगंध व दिव्य फुले असतात, आणि आठ नायिका व गंधर्व सतत गायन करत असतात.

तेथें अमृतांचीं भोजनें । दिव्य गंधें दिव्य सुमनें । अष्ट नायका गंधर्वगायनें । निरंतर ॥ १८॥

There, meals are of nectar, fragrances and flowers are divine, and the celestial dancers and gandharvas sing without ceasing.

तेथें तारुण्य वोसरेना । रोगव्याधीहि असेना । वृधाप्य आणी मरण येना । कदाकाळीं ॥ १९॥

तेथे तारुण्य कधी ओसरत नाही, रोग-व्याधी नसतात, आणि वृद्धत्व व मृत्यू कधीच येत नाहीत.

तेथें तारुण्य वोसरेना । रोगव्याधीहि असेना । वृधाप्य आणी मरण येना । कदाकाळीं ॥ १९॥

There, youth never fades, disease and illness do not exist, and old age and death never come.

तेथें येकाहूनि येक सुंदर । तेथें येकाहूनि येक चतुर । धीर उदार आणी शूर । मर्यादेवेगळे ॥ २०॥

तेथे एकाहून एक सुंदर, एकाहून एक चतुर असे रहिवासी आहेत. ते सारे धीर, उदार व शूर असून सर्व मर्यादा ओलांडणारे आहेत.

तेथें येकाहूनि येक सुंदर । तेथें येकाहूनि येक चतुर । धीर उदार आणी शूर । मर्यादेवेगळे ॥ २०॥

There, each dweller is more beautiful and more skillful than the last. All are courageous, generous, and brave beyond all bounds.

तेथें दिव्यदेह ज्योतिरूपें । विद्युल्यतेसारिखीं स्वरूपें । तेथें येश कीर्ति प्रतापें । सिमा सांडिली ॥ २१॥

तेथील शरीरे विजेसारखी तेजस्वी व दिव्य असतात. तेथील यश, कीर्ती व प्रताप सीमा ओलांडून गेलेले आहेत.

तेथें दिव्यदेह ज्योतिरूपें । विद्युल्यतेसारिखीं स्वरूपें । तेथें येश कीर्ति प्रतापें । सिमा सांडिली ॥ २१॥

There, the bodies are radiant and divine, like flashes of lightning. Their fame, glory, and prowess have gone beyond all limits.

ऐसें तें स्वर्गभुवन । सकळ देवांचें वस्तें स्थान । तयां स्थळाचें महिमान । बोलिजे तितुकें थोडें ॥ २२॥

असे ते स्वर्गभुवन सर्व देवांचे वसतिस्थान आहे. त्या स्थानाचा महिमा कितीही सांगितला तरी तो थोडाच ठरतो.

ऐसें तें स्वर्गभुवन । सकळ देवांचें वस्तें स्थान । तयां स्थळाचें महिमान । बोलिजे तितुकें थोडें ॥ २२॥

Such is that heavenly realm, the dwelling place of all the gods. However much its greatness is described, it still falls short.

येथें ज्या देवाचें भजन करावें । तेथें ते देवलोकीं राहावें । स्वलोकता मुक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ २३॥

येथे मनुष्य ज्या देवतेचे भजन करतो, त्याच देवतेच्या लोकात मृत्यूनंतर त्याला राहायला मिळते. यालाच स्वलोकता मुक्ती म्हणतात.

येथें ज्या देवाचें भजन करावें । तेथें ते देवलोकीं राहावें । स्वलोकता मुक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ २३॥

Whichever deity a person worships in this life, after death he comes to dwell in that deity's world. This is called salokata, the liberation of dwelling in God's world.

लोकीं राहावें ते स्वलोकता । समीप असावें ते समीपता । स्वरूपचि व्हावें ते स्वरूपता- । तिसरी मुक्ती ॥ २४॥

त्या लोकात राहणे म्हणजे स्वलोकता, जवळ राहणे म्हणजे समीपता, आणि त्याच स्वरूपाचे होणे म्हणजे स्वरूपता - ही तिसरी मुक्ती होय.

लोकीं राहावें ते स्वलोकता । समीप असावें ते समीपता । स्वरूपचि व्हावें ते स्वरूपता- । तिसरी मुक्ती ॥ २४॥

To dwell in that world is salokata; to remain near is samipata; and to become of the very same form is swarupata - the third liberation.

देवस्वरूप जाला देही । श्रीवत्स कौस्तुभ लक्ष्मी नाहीं । स्वरूपतेचें लक्षण पाहीं । ऐसें असे ॥ २५॥

देहधारी जीव जेव्हा त्या देवतेचेच स्वरूप धारण करतो, पण श्रीवत्स-कौस्तुभ-लक्ष्मी यांसारखी खास चिन्हे मात्र त्याला नसतात - हेच स्वरूपतेचे लक्षण आहे.

देवस्वरूप जाला देही । श्रीवत्स कौस्तुभ लक्ष्मी नाहीं । स्वरूपतेचें लक्षण पाहीं । ऐसें असे ॥ २५॥

When the embodied soul takes on the very form of the deity, yet without the special marks like the Shrivatsa, the Kaustubha jewel, and Lakshmi - this is the mark of swarupata.

सुकृत आहे तों भोगिती । सुकृत सरतांच ढकलून देती । आपण देव ते असती । जैसे तैसे ॥ २६॥

जोवर पुण्य शिल्लक असते तोवर ते हे सुख भोगतात; पुण्य संपले की त्यांना बाहेर ढकलले जाते. देव मात्र जसेच्या तसे कायम राहतात.

सुकृत आहे तों भोगिती । सुकृत सरतांच ढकलून देती । आपण देव ते असती । जैसे तैसे ॥ २६॥

As long as their accumulated merit lasts, they enjoy these states; once the merit is exhausted, they are cast out. The gods themselves, however, remain unchanged.

म्हणौनि तिनी मुक्ति नासिवंत । सायोज्यमुक्ती ते शाश्वत । तेहि निरोपिजेल सावचित्त । ऐक आतां ॥ २७॥

म्हणून या तिन्ही मुक्ती नाशवंत आहेत; सायुज्यमुक्ती मात्र शाश्वत आहे. तीही आता सांगितली जाईल - सावधपणे ऐका.

म्हणौनि तिनी मुक्ति नासिवंत । सायोज्यमुक्ती ते शाश्वत । तेहि निरोपिजेल सावचित्त । ऐक आतां ॥ २७॥

Therefore these three liberations are perishable; sayujya liberation alone is eternal. This too will now be explained - listen attentively.

ब्रह्मांड नासेल कल्पांतीं । पर्वतासहित जळेल क्षिती । तेव्हां अवघेच देव जाती । मां मुक्ति कैंच्या तेथें ॥ २८॥

प्रलयकाळी हे सर्व ब्रह्मांड नष्ट होईल, पर्वतांसह पृथ्वी जळून जाईल. तेव्हा सर्व देवही नाश पावतील - मग या मुक्ती तरी कुठे उरणार?

ब्रह्मांड नासेल कल्पांतीं । पर्वतासहित जळेल क्षिती । तेव्हां अवघेच देव जाती । मां मुक्ति कैंच्या तेथें ॥ २८॥

At the final dissolution, this entire universe will perish; the earth will burn along with its mountains. At that time even the gods themselves will perish - so how could these liberations remain?

तेव्हां निर्गुण परमात्मा निश्चळ । निर्गुण भक्ती तेहि अचळ । सायोज्यमुक्ती ते केवळ । जाणिजे ऐसी ॥ २९॥

तेव्हा फक्त निर्गुण परमात्माच अढळ राहतो, आणि निर्गुण भक्तीही अढळ राहते. सायुज्यमुक्ती म्हणजे हीच होय, हे जाणून घ्यावे.

तेव्हां निर्गुण परमात्मा निश्चळ । निर्गुण भक्ती तेहि अचळ । सायोज्यमुक्ती ते केवळ । जाणिजे ऐसी ॥ २९॥

At that time only the formless Supreme Self remains unshaken, and formless devotion too remains unshaken. Sayujya liberation should be understood as being exactly this.

निर्गुणीं अनन्य असतां । तेणें होये सायोज्यता । सायोज्यता म्हणिजे स्वरूपता- । निर्गुण भक्ती ॥ ३०॥

निर्गुणाशी अनन्य राहिल्यानेच सायुज्यता प्राप्त होते. सायुज्यता म्हणजेच स्वरूपता, म्हणजेच निर्गुण भक्ती होय.

निर्गुणीं अनन्य असतां । तेणें होये सायोज्यता । सायोज्यता म्हणिजे स्वरूपता- । निर्गुण भक्ती ॥ ३०॥

It is by remaining undivided from the formless that sayujya is attained. Sayujya means swarupata with the formless - that is, it is itself formless devotion.

सगुण भक्ती ते चळे । निर्गुण भक्ती ते न चळे । हें अवघें प्रांजळ कळे । सद्गुकरु केलियां ॥ ३१॥

सगुण भक्ती ढळणारी आहे, निर्गुण भक्ती ढळत नाही. सद्गुरू लाभले की हे सर्व सहज स्पष्टपणे समजते.

सगुण भक्ती ते चळे । निर्गुण भक्ती ते न चळे । हें अवघें प्रांजळ कळे । सद्गुकरु केलियां ॥ ३१॥

Sagun devotion is subject to change; nirguna devotion does not change. All of this becomes naturally and clearly understood once one attains a Sadguru.