श्रोतीं भगवद्‌भजन पुसिलें । तें नवविधा प्रकारें बोलिलें । त्यांत प्रथम श्रवण निरोपिलें । दुसरें कीर्तन ऐका ॥ १॥

श्रोत्यांनी भगवद्भजनाविषयी विचारले, ते नऊ प्रकारांनी सांगितले जात आहे. त्यातील पहिले श्रवण सांगितले; आता दुसरे, कीर्तन ऐका.

श्रोतीं भगवद्‌भजन पुसिलें । तें नवविधा प्रकारें बोलिलें । त्यांत प्रथम श्रवण निरोपिलें । दुसरें कीर्तन ऐका ॥ १॥

The listeners asked about worship of God, which is being explained in nine forms. The first, shravan, has been told; now hear the second, kirtan.

सगुण हरिकथा करावी । भगवत्कीर्ती वाढवावी । अक्षंड वैखरी वदवावी । येथायोग्य ॥ २॥

सगुण रूपाची हरिकथा करावी, भगवंताची कीर्ती वाढवावी आणि योग्य त्या पद्धतीने अखंड वाणीने बोलत राहावे.

सगुण हरिकथा करावी । भगवत्कीर्ती वाढवावी । अक्षंड वैखरी वदवावी । येथायोग्य ॥ २॥

One should narrate the stories of God's sagun form, spread His glory, and keep speaking of Him continuously, in the fitting manner.

बहुत करावें पाठांतर । कंठीं धरावें ग्रन्थांतर । भगवत्कथा निरंतर । करीत जावी ॥ ३॥

पुष्कळ पाठांतर करावे, विविध ग्रंथ स्मरणात ठेवावेत, आणि सतत भगवंताच्या कथा सांगत राहाव्यात.

बहुत करावें पाठांतर । कंठीं धरावें ग्रन्थांतर । भगवत्कथा निरंतर । करीत जावी ॥ ३॥

One should memorize a great deal, keep various scriptures in memory, and go on narrating God's stories continuously.

अपुलिया सुखस्वार्था । केलीच करावी हरिकथा । हरिकथेवीण सर्वथा । राहोंचि नये ॥ ४॥

स्वतःच्या सुखासाठी व स्वार्थासाठी सुद्धा हरिकथा करावी. हरिकथेवाचून मुळीच राहू नये.

अपुलिया सुखस्वार्था । केलीच करावी हरिकथा । हरिकथेवीण सर्वथा । राहोंचि नये ॥ ४॥

One should perform hari-katha even for one's own pleasure and benefit. One should never remain without hari-katha.

नित्य नवा हव्यास धरावा । साक्षेप अत्यंतचि करावा । हरिकीर्तनें भरावा । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ ५॥

नेहमी नवा उत्साह धरावा, कमालीचा प्रयत्न करावा, आणि हरिकीर्तनाने सारे विश्व भरून टाकावे.

नित्य नवा हव्यास धरावा । साक्षेप अत्यंतचि करावा । हरिकीर्तनें भरावा । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ ५॥

One should always keep fresh enthusiasm, make the utmost effort, and fill the whole universe with hari-kirtan.

मनापासून आवडी । जीवापासून अत्यंत गोडी । सदा सर्वदा तांतडी । हरिकीर्तनाची ॥ ६॥

मनापासून आवड, अंतःकरणापासून गोडी आणि हरिकीर्तनासाठी सतत ओढ असावी.

मनापासून आवडी । जीवापासून अत्यंत गोडी । सदा सर्वदा तांतडी । हरिकीर्तनाची ॥ ६॥

There should be heartfelt fondness, deep sweetness from within, and a constant, urgent eagerness for hari-kirtan.

भगवंतास कीर्तन प्रिये । कीर्तनें समाधान होये । बहुत जनासी उपाये । हरिकीर्तनें कलयुगीं ॥ ७॥

भगवंताला कीर्तन प्रिय आहे, कीर्तनाने समाधान मिळते. या कलियुगात हरिकीर्तन हा पुष्कळ लोकांसाठी उपाय आहे.

भगवंतास कीर्तन प्रिये । कीर्तनें समाधान होये । बहुत जनासी उपाये । हरिकीर्तनें कलयुगीं ॥ ७॥

God loves kirtan, and through kirtan one attains peace. In this age of Kali, hari-kirtan is a remedy for a great many people.

विविध विचित्रें ध्यानें । वर्णावीं आळंकार भूषणें । ध्यानमूर्ति अंतःकरणें- । लक्षून, कथा करावी ॥ ८॥

विविध सुंदर ध्यानांचे व अलंकारांचे वर्णन करावे, आणि अंतःकरणात देवाच्या ध्यानमूर्तीवर लक्ष केंद्रित करून कथा सांगावी.

विविध विचित्रें ध्यानें । वर्णावीं आळंकार भूषणें । ध्यानमूर्ति अंतःकरणें- । लक्षून, कथा करावी ॥ ८॥

One should describe various beautiful meditative forms and ornaments, and narrate the story while keeping the mind fixed on the meditated form of God.

येश कीर्ति प्रताप महिमा । आवडीं वर्णावा परमात्मा । जेणें भगवद्भkक्तांचा आत्मा । संतुष्ट होये ॥ ९॥

भगवंताचे यश, कीर्ती, प्रताप व महिमा प्रेमाने वर्णन करावेत, ज्याने भक्तांचे मन संतुष्ट होईल.

येश कीर्ति प्रताप महिमा । आवडीं वर्णावा परमात्मा । जेणें भगवद्भkक्तांचा आत्मा । संतुष्ट होये ॥ ९॥

One should lovingly describe God's fame, glory, prowess, and greatness, so that the hearts of devotees become satisfied.

कथा अन्वय लापणिका । नामघोष करताळिका । प्रसंगें बोलाव्या अनेका । धात माता नेमस्त ॥ १०॥

कथेचा क्रम, चटकदार वचने, नामघोष व टाळ्यांसह भजन, आणि प्रसंगानुरूप विविध रचना नेमस्तपणे सांगाव्यात.

कथा अन्वय लापणिका । नामघोष करताळिका । प्रसंगें बोलाव्या अनेका । धात माता नेमस्त ॥ १०॥

One should narrate the sequence of the story, witty sayings, name-chanting with clapping, and various rhythmic compositions as fitting to the occasion.

ताळ मृदांग हरिकीर्तन । संगीत नृत्य तान मान । नाना कथानुसंधान । तुटोंचि नेदावें ॥ ११॥

टाळ, मृदंग, हरिकीर्तन, संगीत, नृत्य व स्वरांचे चढ-उतार - कथेचा अनुबंध कधीही तुटू देऊ नये.

ताळ मृदांग हरिकीर्तन । संगीत नृत्य तान मान । नाना कथानुसंधान । तुटोंचि नेदावें ॥ ११॥

Cymbals, drums, hari-kirtan, music, dance, and melodic variation - the thread of the narrative should never be allowed to break.

करुणा कीर्तनाच्या लोटें । कथा करावी घडघडाटें । श्रोतयांचीं श्रवणपुटें । आनंदें भरावीं ॥ १२॥

करुणेच्या भरात कथा जोरकसपणे सांगावी, जेणेकरून श्रोत्यांचे कान आनंदाने भरून जावेत.

करुणा कीर्तनाच्या लोटें । कथा करावी घडघडाटें । श्रोतयांचीं श्रवणपुटें । आनंदें भरावीं ॥ १२॥

In a flood of compassion, one should narrate the story with resounding force, so that the listeners' ears fill with joy.

कंप रोमांच स्फुराणें । प्रेमाश्रुसहित गाणें । देवद्वारीं लोटांगणें । नमस्कार घालावे ॥ १३॥

अंगावर रोमांच उभे राहावेत, कंप सुटावा, प्रेमाश्रूंसह गाणे म्हणावे, आणि देवाच्या द्वारी लोटांगण घालावे.

कंप रोमांच स्फुराणें । प्रेमाश्रुसहित गाणें । देवद्वारीं लोटांगणें । नमस्कार घालावे ॥ १३॥

One should tremble and feel one's hair stand on end, sing with tears of love, and prostrate fully at God's door.

पदें दोहडें श्लोक प्रबंद । धाटी मुद्रा अनेक छंद । बीरभाटिंव विनोद । प्रसंगें करावे ॥ १४॥

प्रसंगानुसार पदे, दोहे, श्लोक, विविध रचना, तसेच वीररस व विनोदही करावेत.

पदें दोहडें श्लोक प्रबंद । धाटी मुद्रा अनेक छंद । बीरभाटिंव विनोद । प्रसंगें करावे ॥ १४॥

As the occasion demands, one should include verses, couplets, shlokas, various compositions, heroic recitations, and wit.

नाना नवरसिक श्रृंघारिक । गद्यपद्याचें कौतुक । नाना वचनें प्रस्ताविक । शास्त्राधारें बोलावीं ॥ १५॥

शृंगारासह विविध रस, गद्य-पद्याचे कौतुक, आणि शास्त्राधार असलेली प्रस्तावनेची वचने बोलावीत.

नाना नवरसिक श्रृंघारिक । गद्यपद्याचें कौतुक । नाना वचनें प्रस्ताविक । शास्त्राधारें बोलावीं ॥ १५॥

One should include various aesthetic moods including the romantic, delight in both prose and verse, and introductory statements grounded in scripture.

भक्तिज्ञान वैराग्य लक्षण । नीतिन्यायस्वधर्मरक्षण । साधनमार्ग अध्यात्मनिरूपण । प्रांजळ बोलावें ॥ १६॥

भक्ती, ज्ञान, वैराग्य यांची लक्षणे, नीती-न्याय व स्वधर्मरक्षण, तसेच साधनमार्ग व अध्यात्मनिरूपण स्पष्टपणे सांगावे.

भक्तिज्ञान वैराग्य लक्षण । नीतिन्यायस्वधर्मरक्षण । साधनमार्ग अध्यात्मनिरूपण । प्रांजळ बोलावें ॥ १६॥

One should clearly explain the marks of devotion, knowledge, and dispassion; the protection of morality, justice, and one's own duty; and the path of practice and spiritual exposition.

प्रसंगें हरिकथा करावी । सगुणीं सगुणकीर्ति धरावी । निर्गुणप्रसंगें वाढवावी । अध्यात्मविद्या ॥ १७॥

प्रसंगानुसार हरिकथा करावी - सगुण प्रसंगी सगुणाची कीर्ती सांगावी, तर निर्गुण प्रसंगी अध्यात्मविद्या वाढवावी.

प्रसंगें हरिकथा करावी । सगुणीं सगुणकीर्ति धरावी । निर्गुणप्रसंगें वाढवावी । अध्यात्मविद्या ॥ १७॥

One should adapt hari-katha to the occasion - dwelling on the glory of the sagun form when fitting, and expanding on spiritual knowledge of the formless when fitting.

पूर्वपक्ष त्यागून, सिद्धांत- । निरूपण करावें नेमस्त । बहुधा बोलणें अव्यावेस्त । बोलोंचि नये ॥ १८॥

पूर्वपक्ष सोडून सिद्धांताचेच नेमके निरूपण करावे. भरकटलेले व विस्कळीत बोलणे मुळीच करू नये.

पूर्वपक्ष त्यागून, सिद्धांत- । निरूपण करावें नेमस्त । बहुधा बोलणें अव्यावेस्त । बोलोंचि नये ॥ १८॥

One should set aside the opposing view and give a firm, precise explanation of the true conclusion. One should never speak in a rambling, disorganized manner.

करावें वेदपारायेण । सांगावें जनासी पुराण । मायाब्रह्मीचें विवरण । साकल्य वदावें ॥ १९॥

वेदपारायण करावे, लोकांना पुराणे सांगावीत, आणि माया व ब्रह्म यांतील भेद सविस्तर स्पष्ट करावा.

करावें वेदपारायेण । सांगावें जनासी पुराण । मायाब्रह्मीचें विवरण । साकल्य वदावें ॥ १९॥

One should recite the Vedas, narrate the puranas to people, and thoroughly explain the distinction between maya and Brahman.

ब्राह्मण्य रक्षावें आदरें । उपासनेचीं भजनद्वारें । गुरुपरंपरा निर्धारें । चळोंच नेदावी ॥ २०॥

आदराने ब्राह्मणधर्माचे रक्षण करावे, उपासनेच्या मार्गाने भजन करावे, आणि गुरुपरंपरा निश्चयाने ढळू देऊ नये.

ब्राह्मण्य रक्षावें आदरें । उपासनेचीं भजनद्वारें । गुरुपरंपरा निर्धारें । चळोंच नेदावी ॥ २०॥

One should respectfully uphold the practice of dharma, worship through the path of devotion, and never let the lineage of teachers waver.

करावें वैराग्यरक्षण । रक्षावें ज्ञानाचें लक्षण । परम दक्ष विचक्षण । सर्वहि सांभाळी ॥ २१॥

वैराग्याचे रक्षण करावे, ज्ञानाचे लक्षण जपावे. जो अत्यंत जागरूक व चतुर असतो, तोच हे सर्व सांभाळू शकतो.

करावें वैराग्यरक्षण । रक्षावें ज्ञानाचें लक्षण । परम दक्ष विचक्षण । सर्वहि सांभाळी ॥ २१॥

One should protect dispassion and preserve the mark of true knowledge. Only one who is utterly vigilant and discerning can safeguard all of this.

कीर्तन ऐकतां संदेह पडे । सत्य समाधान तें उडे । नीतिन्यायसाधन मोडे । ऐसें न बोलावें ॥ २२॥

कीर्तन ऐकून जर मनात शंका निर्माण होत असेल, खरे समाधान उडून जात असेल, किंवा नीती-न्याय ढळत असेल, तर असे बोलू नये.

कीर्तन ऐकतां संदेह पडे । सत्य समाधान तें उडे । नीतिन्यायसाधन मोडे । ऐसें न बोलावें ॥ २२॥

If listening to a kirtan raises doubt, drives away true peace, or undermines morality and justice, then one should not speak in that way.

सगुणकथा या नांव कीर्तन । अद्वैत म्हणिजे निरूपण । सगुण रक्षून निर्गुण । बोलत जावें ॥ २३॥

सगुणाच्या कथेला कीर्तन म्हणतात, तर अद्वैताच्या निरूपणाला ज्ञान म्हणतात. सगुणाचे रक्षण करत करत निर्गुणाचे बोलत जावे.

सगुणकथा या नांव कीर्तन । अद्वैत म्हणिजे निरूपण । सगुण रक्षून निर्गुण । बोलत जावें ॥ २३॥

The narration of the sagun form is called kirtan; the exposition of non-duality is called true knowledge. One should speak of the formless while still upholding the sagun.

असो वक्त्रु त्वाचा अधिकार । अल्पास न घडे सत्योत्तर । वक्ता पाहिजे साचार । अनुभवाचा ॥ २४॥

यासाठी वक्त्याची पात्रताही महत्त्वाची आहे - कमी अनुभव असलेल्याला खरे उत्तर देता येत नाही. वक्ता खरोखर अनुभवी असावा लागतो.

असो वक्त्रु त्वाचा अधिकार । अल्पास न घडे सत्योत्तर । वक्ता पाहिजे साचार । अनुभवाचा ॥ २४॥

For this the speaker's own qualification matters greatly - one of little experience cannot give a truthful answer. The speaker must be genuinely one of real experience.

सकळ रक्षून ज्ञान सांगे । जेणें वेदज्ञा न भंगे । उत्तम सन्मार्ग लागे । प्राणीमात्रासी ॥ २५॥

सर्व काही सांभाळून जो ज्ञान सांगतो, त्याने वेदांचे ज्ञान भंग पावत नाही, आणि प्रत्येक प्राण्याला उत्तम मार्ग सापडतो.

सकळ रक्षून ज्ञान सांगे । जेणें वेदज्ञा न भंगे । उत्तम सन्मार्ग लागे । प्राणीमात्रासी ॥ २५॥

One who conveys knowledge while preserving everything ensures that Vedic wisdom is not violated, and every being finds the best path.

असो हें सकळ सांडून । करावें गुणानुवादकीर्तन । या नांव भगवद्भंजन । दुसरी भक्ती ॥ २६॥

हे सर्व सोडून, भगवंताच्या गुणांचे वर्णन करणारे कीर्तन करावे. यालाच दुसरी भक्ती, भगवद्भजन म्हणतात.

असो हें सकळ सांडून । करावें गुणानुवादकीर्तन । या नांव भगवद्भंजन । दुसरी भक्ती ॥ २६॥

Setting all this elaboration aside, one should simply do kirtan describing God's virtues. This is called bhagavad-bhajan, the second devotion.

कीर्तनें माहादोष जाती । कीर्तनें होये उत्तमगती । कीर्तनें भगवत्प्राप्ती । येदर्थीं संदेह नाहीं ॥ २७॥

कीर्तनाने मोठमोठे दोष नष्ट होतात, कीर्तनाने उत्तम गती मिळते, आणि कीर्तनाने भगवंताची प्राप्ती होते - यात संशय नाही.

कीर्तनें माहादोष जाती । कीर्तनें होये उत्तमगती । कीर्तनें भगवत्प्राप्ती । येदर्थीं संदेह नाहीं ॥ २७॥

Through kirtan great faults are destroyed, through kirtan the highest state is attained, and through kirtan God Himself is reached - there is no doubt about this.

कीर्तनें वाचा पवित्र । कीर्तनें होये सत्पात्र । हरिकीर्तनें प्राणीमात्र । सुसिळ होती ॥ २८॥

कीर्तनाने वाणी पवित्र होते, कीर्तनाने मनुष्य योग्य पात्र बनतो, आणि हरिकीर्तनाने सर्व माणसे सुशील होतात.

कीर्तनें वाचा पवित्र । कीर्तनें होये सत्पात्र । हरिकीर्तनें प्राणीमात्र । सुसिळ होती ॥ २८॥

Through kirtan speech becomes pure, through kirtan one becomes a worthy vessel, and through hari-kirtan all people become gentle and virtuous.

कीर्तनें अवेग्रता घडे । कीर्तनें निश्चये सांपडे । कीर्तनें संदेह बुडे । श्रोतयांवक्तयांचा ॥ २९॥

कीर्तनाने एकाग्रता येते, कीर्तनाने निश्चय दृढ होतो, आणि कीर्तनाने श्रोत्यांचा व वक्त्याचा संशय दूर होतो.

कीर्तनें अवेग्रता घडे । कीर्तनें निश्चये सांपडे । कीर्तनें संदेह बुडे । श्रोतयांवक्तयांचा ॥ २९॥

Through kirtan single-minded focus comes, through kirtan firm conviction is gained, and through kirtan the doubts of both listener and speaker are dispelled.

सदा सर्वदा हरिकीर्तन । ब्रह्मसुत करी आपण । तेणें नारद तोचि नारायेण । बोलिजेत आहे ॥ ३०॥

नारद सतत हरिकीर्तन करत असतो, म्हणून त्याला 'नारद हाच नारायण' असे म्हटले जाते.

सदा सर्वदा हरिकीर्तन । ब्रह्मसुत करी आपण । तेणें नारद तोचि नारायेण । बोलिजेत आहे ॥ ३०॥

Narada does hari-kirtan constantly, and that is why it is said that Narada himself is Narayana.

म्हणोनि कीर्तनाचा अगाध महिमा । कीर्तनें संतोषे परमात्मा । सकळ तीर्थें आणी जगदात्मा । हरिकीर्तनीं वसे ॥ ३१॥

म्हणून कीर्तनाचा महिमा अगाध आहे. कीर्तनाने परमात्मा संतुष्ट होतो, आणि सर्व तीर्थे व विश्वात्मा हरिकीर्तनातच वास करतात.

म्हणोनि कीर्तनाचा अगाध महिमा । कीर्तनें संतोषे परमात्मा । सकळ तीर्थें आणी जगदात्मा । हरिकीर्तनीं वसे ॥ ३१॥

Hence the glory of kirtan is immeasurable. Through kirtan the Supreme Self is pleased, and all sacred places and the soul of the universe dwell within hari-kirtan itself.