मागां जालें निरूपण । चौथे भक्तीचें लक्षण । आतां ऐका सावधान । पांचवी भक्ती ॥ १॥

मागे चौथ्या भक्तीचे लक्षण सांगितले. आता सावधपणे पाचवी भक्ती ऐका.

मागां जालें निरूपण । चौथे भक्तीचें लक्षण । आतां ऐका सावधान । पांचवी भक्ती ॥ १॥

The mark of the fourth devotion has already been explained. Now listen attentively to the fifth devotion.

पांचवी भक्ती तें आर्चन । आर्चन म्हणिजे देवतार्चन । शास्त्रोक्त पूजाविधान । केलें पाहिजे ॥ २॥

पाचवी भक्ती म्हणजे अर्चन, म्हणजेच देवतेची पूजा. ती शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे केली पाहिजे.

पांचवी भक्ती तें आर्चन । आर्चन म्हणिजे देवतार्चन । शास्त्रोक्त पूजाविधान । केलें पाहिजे ॥ २॥

The fifth devotion is archana, that is, the worship of a deity. It should be performed as prescribed in scripture.

नाना आसनें उपकर्णें । वस्त्रें आळंकार भूषणें । मानसपूजा मूर्तिध्यानें । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ३॥

विविध आसने, उपकरणे, वस्त्रे व अलंकार, तसेच मानसपूजा व मूर्तीचे ध्यान - यालाच पाचवी भक्ती म्हणतात.

नाना आसनें उपकर्णें । वस्त्रें आळंकार भूषणें । मानसपूजा मूर्तिध्यानें । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ३॥

Various seats, implements, garments, and ornaments, along with mental worship and meditation on the deity's form - this is called the fifth devotion.

देवब्राह्मणाग्नीपूजन । साधुसंतातीतपूजन । इति महानुभाव गाइत्रीपूजन । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ४॥

देव, ब्राह्मण व अग्नी यांचे पूजन, साधुसंत व अतीतांचे पूजन, तसेच थोर पुरुष व गायत्रीचे पूजन - हीच पाचवी भक्ती होय.

देवब्राह्मणाग्नीपूजन । साधुसंतातीतपूजन । इति महानुभाव गाइत्रीपूजन । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ४॥

The worship of God, Brahmins, and sacred fire; of saints, sadhus, and renunciants; and of noble souls and the Gayatri - this too is the fifth devotion.

धातुपाषाणमृत्तिकापूजन । चित्र लेप सत्पात्रपूजन । आपले गृहींचें देवतार्चन । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ५॥

धातू, दगड, मातीच्या मूर्तींचे पूजन, चित्रे व योग्य पात्रांचे पूजन, तसेच घरातील देवतांचे पूजन - हीच पाचवी भक्ती होय.

धातुपाषाणमृत्तिकापूजन । चित्र लेप सत्पात्रपूजन । आपले गृहींचें देवतार्चन । या नांव पांचवी भक्ती ॥ ५॥

The worship of images made of metal, stone, and clay; of paintings and worthy objects; and of one's household deities - this too is the fifth devotion.

सीळा सप्तांकित नवांकित । शालिग्राम शकलें चक्रांकित । लिंगें सूर्यकांत सोमकांत । बाण तांदळे नर्बदे ॥ ६॥

सात-नऊ खुणा असलेले दगड, शाळिग्राम, चक्रांकित तुकडे, लिंगे, सूर्यकांत-सोमकांत, बाणलिंग व नर्मदेतील तांदळे - अशा नैसर्गिक प्रतीकांचे पूजन करावे.

सीळा सप्तांकित नवांकित । शालिग्राम शकलें चक्रांकित । लिंगें सूर्यकांत सोमकांत । बाण तांदळे नर्बदे ॥ ६॥

Stones bearing seven or nine marks, shaligrams, discus-marked fragments, lingas, sun- and moon-crystals, arrow-stones, and Narmada pebbles - such natural symbols should be worshipped.

भैरव भगवती मल्लारी । मुंज्या नृसिंह बनशंकरी । नाग नाणी नानापरी । पंचायेत्नपूजा ॥ ७॥

भैरव, भगवती, मल्लारी, मुंज्या, नृसिंह, बनशंकरी, नाग, तसेच नाणी - अशा विविध रूपांत पंचायतन पूजा करावी.

भैरव भगवती मल्लारी । मुंज्या नृसिंह बनशंकरी । नाग नाणी नानापरी । पंचायेत्नपूजा ॥ ७॥

Bhairav, Bhagavati, Mallari, Munjya, Narasimha, Banashankari, the serpent, and even coins - in these various forms one should perform the five-fold worship.

गणेशशारदाविठलमूर्ती । रंगनाथजगंनाथतांडवमूर्ती । श्रीरंगहनुमंतगरुडमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ ८॥

गणेश, शारदा, विठ्ठल, रंगनाथ, जगन्नाथ, नटराज, तसेच श्रीरंग, हनुमंत व गरुड यांच्या मूर्तींचे पूजन देवतार्चनात करावे.

गणेशशारदाविठलमूर्ती । रंगनाथजगंनाथतांडवमूर्ती । श्रीरंगहनुमंतगरुडमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ ८॥

The images of Ganesh, Sharada, Vitthal, Ranganath, Jagannath, the dancing Shiva, and of Shriranga, Hanuman, and Garuda should be worshipped in deity-worship.

मत्छकूर्मवर्ह्हावमूर्ती । नृसिंहवामनभार्गवमूर्ती । रामकृष्णहयग्रीवमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ ९॥

मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण व हयग्रीव या अवतार-मूर्तींचे पूजन देवतार्चनात करावे.

मत्छकूर्मवर्ह्हावमूर्ती । नृसिंहवामनभार्गवमूर्ती । रामकृष्णहयग्रीवमूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ ९॥

The incarnate forms of Matsya, Kurma, Varaha, Narasimha, Vamana, Parashurama, Rama, Krishna, and Hayagriva should be worshipped in deity-worship.

केशवनारायणमाधवमूर्ती । गोविंदविष्णुमदसूदनमूर्ती । त्रिविक्रमवामनश्रीधरमूर्ती । रुषीकेश पद्मनाभि ॥ १०॥

केशव, नारायण, माधव, गोविंद, विष्णू, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, ऋषिकेश व पद्मनाभ - अशा विष्णूच्या नानाविध मूर्तींचे पूजन करावे.

केशवनारायणमाधवमूर्ती । गोविंदविष्णुमदसूदनमूर्ती । त्रिविक्रमवामनश्रीधरमूर्ती । रुषीकेश पद्मनाभि ॥ १०॥

Keshav, Narayan, Madhav, Govind, Vishnu, Madhusudan, Trivikram, Vaman, Shridhar, Hrishikesh, and Padmanabh - such are the many forms of Vishnu to be worshipped.

दामोदरसंकर्षणवासुदेवमूर्ती । प्रद्युम्नानुरधपुरुषोत्तममूर्ती । अधोक्षजनारसिंहाच्युतमूर्ती । जनार्दन आणी उपेंद्र ॥ ११॥

दामोदर, संकर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, पुरुषोत्तम, अधोक्षज, नृसिंह, अच्युत, जनार्दन व उपेंद्र - अशा विष्णूच्या मूर्तींचेही पूजन करावे.

दामोदरसंकर्षणवासुदेवमूर्ती । प्रद्युम्नानुरधपुरुषोत्तममूर्ती । अधोक्षजनारसिंहाच्युतमूर्ती । जनार्दन आणी उपेंद्र ॥ ११॥

Damodar, Sankarshan, Vasudev, Pradyumna, Aniruddha, Purushottam, Adhokshaj, Narasimha, Achyuta, Janardan, and Upendra - these forms of Vishnu too should be worshipped.

हरिहरांच्या अनंत मूर्ती । भगवंत जगदात्माजगदीशमूर्ती । शिवशक्तीच्या बहुधा मूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ १२॥

हरिहरांच्या अनंत मूर्ती आहेत - भगवंत, जगदात्मा व जगदीश या रूपांत, तसेच शिवशक्तीच्या विविध मूर्तीही देवतार्चनात पूजाव्यात.

हरिहरांच्या अनंत मूर्ती । भगवंत जगदात्माजगदीशमूर्ती । शिवशक्तीच्या बहुधा मूर्ती । देवतार्चनीं पूजाव्या ॥ १२॥

Hari and Hara take countless forms - as the Lord, the soul of the universe, and the ruler of the universe - and the many forms of Shiva-Shakti too should be worshipped in deity-worship.

अश्वत्थनारायेण सूर्यनारायेण । लक्ष्मीनारायेण त्रिमल्लनारायेण । श्रीहरीनारायण आदिनारायण । शेषशाई परमात्मा ॥ १३॥

अश्वत्थनारायण, सूर्यनारायण, लक्ष्मीनारायण, त्रिमल्लनारायण, आदिनारायण व शेषशायी परमात्मा - अशा संयुक्त नावांच्या मूर्तीही पूजाव्यात.

अश्वत्थनारायेण सूर्यनारायेण । लक्ष्मीनारायेण त्रिमल्लनारायेण । श्रीहरीनारायण आदिनारायण । शेषशाई परमात्मा ॥ १३॥

Ashvattha-Narayan, Surya-Narayan, Lakshmi-Narayan, Trimalla-Narayan, Adi-Narayan, and the Supreme reclining on the serpent Shesha - these combined forms too should be worshipped.

ऐश्या परमेश्वराच्या मूर्ती । पाहों जातां उदंड असती । त्यांचें आर्चन करावें, भक्ती- । पांचवी ऐसी ॥ १४॥

अशा परमेश्वराच्या मूर्ती शोधू गेल्यास असंख्य आढळतात. त्यांचे पूजन करणे हीच पाचवी भक्ती होय.

ऐश्या परमेश्वराच्या मूर्ती । पाहों जातां उदंड असती । त्यांचें आर्चन करावें, भक्ती- । पांचवी ऐसी ॥ १४॥

Such forms of God, when one searches, are found to be beyond number. Worshipping them is this fifth devotion.

याहि वेगळे कुळधर्म । सोडूं नये अनुक्रम । उत्तम अथवा मध्यम । करीत जावें ॥ १५॥

याशिवाय कुळधर्महि सोडू नयेत, ते जसे चालत आले आहेत तसेच, मोठे असोत वा लहान, पाळत राहावेत.

याहि वेगळे कुळधर्म । सोडूं नये अनुक्रम । उत्तम अथवा मध्यम । करीत जावें ॥ १५॥

Besides this, one should not abandon family customs; whether great or small, they should be continued just as they have been observed.

जाखमाता मायराणी । बाळा बगुळा मानविणी । पूजा मांगिणी जोगिणी । कुळधर्में करावीं ॥ १६॥

जाखमाता, मायराणी, बाळा, बगुळा, मानविणी अशा कुळदेवतांचे पूजन मांगिणी-जोगिणीमार्फत कुळधर्माप्रमाणे करावे.

जाखमाता मायराणी । बाळा बगुळा मानविणी । पूजा मांगिणी जोगिणी । कुळधर्में करावीं ॥ १६॥

Family deities such as Jakhamata, Mayarani, Bala, Bagula, and Manvini should be worshipped, through the traditional performers, according to family custom.

नाना तीर्थांक्षत्रांस जावें । तेथें त्या देवाचें पूजन करावें । नाना उपचारीं आर्चावें । परमेश्वरासी ॥ १७॥

विविध तीर्थक्षेत्री जावे आणि तेथील देवतेचे पूजन करावे. निरनिराळ्या उपचारांनी परमेश्वराचे अर्चन करावे.

नाना तीर्थांक्षत्रांस जावें । तेथें त्या देवाचें पूजन करावें । नाना उपचारीं आर्चावें । परमेश्वरासी ॥ १७॥

One should visit various pilgrimage sites and worship the deity there. God should be worshipped through many kinds of offerings.

पंचामृतें गंधाक्षतें । पुष्पें परिमळद्रव्यें बहुतें । धूपदीप असंख्यातें । नीरांजनें कर्पुराचीं ॥ १८॥

पंचामृत, गंध-अक्षता, फुले व सुगंधी द्रव्ये, तसेच असंख्य धूप-दीप, निरांजने व कापूर अर्पण करावा.

पंचामृतें गंधाक्षतें । पुष्पें परिमळद्रव्यें बहुतें । धूपदीप असंख्यातें । नीरांजनें कर्पुराचीं ॥ १८॥

Panchamrit, sandalwood paste with rice, flowers and many fragrant things, along with countless incense sticks, lamps, and camphor should be offered.

नाना खाद्य नैवेद्य सुंदर । नाना फळें तांबोलप्रकार । दक्षणा नाना आळंकार । दिव्यांबरें वनमाळा ॥ १९॥

विविध सुंदर पदार्थ व नैवेद्य, फळे, विडे, दक्षिणा, अलंकार, तसेच दिव्य वस्त्रे व वनमाळा अर्पण कराव्यात.

नाना खाद्य नैवेद्य सुंदर । नाना फळें तांबोलप्रकार । दक्षणा नाना आळंकार । दिव्यांबरें वनमाळा ॥ १९॥

Various delicious foods and offerings, fruits, betel preparations, monetary gifts, ornaments, fine garments, and forest garlands should be offered.

सिबिका छत्रें सुखासनें । माहि मेघडंब्रें सूर्यापानें । दिंड्या पताका निशाणें । टाळ घोळ मृदांग ॥ २०॥

पालखी, छत्र, सुखासन, मेघडंबरी, सूर्यछत्र, ध्वज-पताका, तसेच टाळ-मृदंग यांची व्यवस्था करावी.

सिबिका छत्रें सुखासनें । माहि मेघडंब्रें सूर्यापानें । दिंड्या पताका निशाणें । टाळ घोळ मृदांग ॥ २०॥

Palanquins, umbrellas, comfortable seats, canopies, sunshades, banners and flags, along with cymbals and drums, should be arranged.

नाना वाद्यें नाना उत्साव । नाना भक्तसमुदाव । गाती हरिदास सद्भाव- । लागला भगवंतीं ॥ २१॥

विविध वाद्ये, उत्सव व भक्तसमुदाय जमवावेत. हरिदास खऱ्या भक्तिभावाने भगवंताचे गायन करतात.

नाना वाद्यें नाना उत्साव । नाना भक्तसमुदाव । गाती हरिदास सद्भाव- । लागला भगवंतीं ॥ २१॥

Various instruments, festivities, and gatherings of devotees should be arranged. Devotional singers sing of God with true devotion.

वापी कूप सरोवरें । नाना देवाळयें सिखरें । राजांगणें मनोहरें । वृंदावनें भुयरीं ॥ २२॥

विहिरी, तळी, सुंदर मंदिरे व त्यांची शिखरे, आकर्षक अंगणे, वृंदावन व भुयारी दालने - अशा गोष्टी उभाराव्यात.

वापी कूप सरोवरें । नाना देवाळयें सिखरें । राजांगणें मनोहरें । वृंदावनें भुयरीं ॥ २२॥

Stepwells, ponds, beautiful temples and their spires, attractive courtyards, sacred tulsi enclosures, and underground chambers - such things should be built.

मठ मंड्या धर्मशाळा । देवद्वारीं पडशाळा । नाना उपकर्णें नक्षत्रमाळा । नाना वस्त्र सामुग्री ॥ २३॥

मठ, धर्मशाळा, देवद्वारीचे पडवे, विविध उपकरणे, माळा व वस्त्रसामग्री यांची सोय करावी.

मठ मंड्या धर्मशाळा । देवद्वारीं पडशाळा । नाना उपकर्णें नक्षत्रमाळा । नाना वस्त्र सामुग्री ॥ २३॥

Monasteries, rest-houses for pilgrims, porches at temple gates, various implements, garlands, and cloth materials should be provided.

नाना पडदे मंडप चांदोवे । नाना रत्नघोष लोंबती बरवे । नाना देवाळईं समर्पावे । हस्थि घोडे शक्कटें ॥ २४॥

सुंदर पडदे, मंडप, चांदवे, रत्नांच्या माळा, तसेच हत्ती, घोडे व रथ देवळांना अर्पण करावेत.

नाना पडदे मंडप चांदोवे । नाना रत्नघोष लोंबती बरवे । नाना देवाळईं समर्पावे । हस्थि घोडे शक्कटें ॥ २४॥

Beautiful curtains, canopies, awnings, strings of jewels, and elephants, horses, and chariots should be offered to temples.

आळंकार आणि आळंकारपात्रें । द्रव्य आणी द्रव्यपात्रें । अन्नोदक आणी अन्नोदकपात्रें । नाना प्रकारीचीं ॥ २५॥

अलंकार व अलंकारांची पात्रे, द्रव्य व द्रव्यांची पात्रे, अन्नोदक व त्यांची विविध पात्रे अर्पण करावीत.

आळंकार आणि आळंकारपात्रें । द्रव्य आणी द्रव्यपात्रें । अन्नोदक आणी अन्नोदकपात्रें । नाना प्रकारीचीं ॥ २५॥

Ornaments and their containers, wealth and its vessels, food, water and their various vessels - all these should be offered.

वनें उपवनें पुष्पवाटिका । तापस्यांच्या पर्णकुटिका । ऐसी पूजा जगन्नायका । येथासांग समर्पावी ॥ २६॥

वने, उपवने, फुलबागा व तपस्व्यांच्या पर्णकुटी - अशी सर्व पूजा जगन्नायकाला व्यवस्थितपणे अर्पण करावी.

वनें उपवनें पुष्पवाटिका । तापस्यांच्या पर्णकुटिका । ऐसी पूजा जगन्नायका । येथासांग समर्पावी ॥ २६॥

Forests, groves, flower-gardens, and the leaf-huts of ascetics - such offerings should be made completely to the Lord of the universe.

शुक शारिका मयोरें । बदकें चक्रवाकें चकोरें । कोकिळा चितळें सामरें । देवाळईं समर्पावीं ॥ २७॥

पोपट, मैना, मोर, बदके, चक्रवाक, चकोर, कोकिळा व हरिणे - असे पक्षी-प्राणी देवळांना अर्पण करावेत.

शुक शारिका मयोरें । बदकें चक्रवाकें चकोरें । कोकिळा चितळें सामरें । देवाळईं समर्पावीं ॥ २७॥

Parrots, mynahs, peacocks, ducks, chakravaka birds, chakor birds, cuckoos, and deer - such birds and animals should be given to temples.

सुगंधमृगें आणी मार्जरें । गाई म्हैसी वृषभ वानरें । नाना पदार्थ आणी लेंकुरें । देवाळईं समर्पावीं ॥ २८॥

सुगंधी कस्तुरीमृग व मांजरे, गाई-म्हशी-बैल-वानर, तसेच विविध वस्तू व त्यांची पिल्ले देवळांना अर्पण करावीत.

सुगंधमृगें आणी मार्जरें । गाई म्हैसी वृषभ वानरें । नाना पदार्थ आणी लेंकुरें । देवाळईं समर्पावीं ॥ २८॥

Musk deer and cats, cows, buffaloes, bulls, and monkeys, along with various things and their young, should be given to temples.

काया वाचा आणी मनें । चित्तें वित्तें जीवें प्राणें । सद्भाaवें भगवंत आर्चनें । या नांव आर्चनभक्ती ॥ २९॥

काया, वाचा व मनाने, चित्त-वित्त-जीव-प्राणाने, सद्भावपूर्वक भगवंताचे पूजन करणे - यालाच अर्चनभक्ती म्हणतात.

काया वाचा आणी मनें । चित्तें वित्तें जीवें प्राणें । सद्भाaवें भगवंत आर्चनें । या नांव आर्चनभक्ती ॥ २९॥

Worshipping God with body, speech, and mind, with heart, wealth, life and breath, and with true faith - this is called archana bhakti.

ऐसेंचि सद्गुभरूचें भजन- । करून, असावें अनन्य । या नांव भगवद्भजन । पांचवी भक्ती ॥ ३०॥

याच प्रकारे सद्गुरूंचेही भजन करून अनन्य भावाने राहावे. यालाच पाचवी भक्ती, भगवद्भजन म्हणतात.

ऐसेंचि सद्गुभरूचें भजन- । करून, असावें अनन्य । या नांव भगवद्भजन । पांचवी भक्ती ॥ ३०॥

In the same way, one should worship the Sadguru too, and remain undividedly devoted. This is called the fifth devotion, bhagavad-bhajan.

ऐसी पूजा न घडे बरवी । तरी मानसपूजा करावी । मानसपूजा अगत्य व्हावी । परमेश्वरासी ॥ ३१॥

अशी विस्तृत पूजा प्रत्यक्ष करता येत नसेल, तर मानसपूजा करावी. परमेश्वरासाठी मानसपूजा आवर्जून करावी.

ऐसी पूजा न घडे बरवी । तरी मानसपूजा करावी । मानसपूजा अगत्य व्हावी । परमेश्वरासी ॥ ३१॥

If such elaborate worship cannot actually be performed, one should do mental worship. Mental worship of God should be earnestly undertaken.

मनें भगवंतास पूजावें । कल्पून सर्वहि समर्पावें । मानसपूजेचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ ३२॥

मनानेच भगवंताचे पूजन करावे, कल्पना करून सर्व काही अर्पण करावे - मानसपूजेचे लक्षण असे आहे.

मनें भगवंतास पूजावें । कल्पून सर्वहि समर्पावें । मानसपूजेचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ ३२॥

One should worship God with the mind alone, imagining and offering everything - this is the character of mental worship.

जें जें आपणांस पाहिजे । तें तें कल्पून वाहिजे । येणें प्रकारें कीजे । मानसपूजा ॥ ३३॥

स्वतःला जे जे हवे वाटते, त्याची कल्पना करून ते देवाला अर्पण करावे. अशा प्रकारे मानसपूजा करावी.

जें जें आपणांस पाहिजे । तें तें कल्पून वाहिजे । येणें प्रकारें कीजे । मानसपूजा ॥ ३३॥

Whatever one desires for oneself, one should imagine it and offer it to God. In this way mental worship should be performed.