जयजय जी गणनाथा । तूं विद्यावैभवें समर्था । अध्यात्मविद्येच्या परमार्था । मज बोलवावें ॥ १॥

हे गणपती, तू सर्व विद्या व वैभवाने समर्थ आहेस. अध्यात्मविद्येचा परमार्थ मला सांगता यावा, म्हणून मी तुला विनवणी करतो.

जयजय जी गणनाथा । तूं विद्यावैभवें समर्था । अध्यात्मविद्येच्या परमार्था । मज बोलवावें ॥ १॥

O Ganapati, you are supreme in all knowledge and glory. I pray to you that I may be able to speak of the highest truth of spiritual knowledge.

नमूं शारदा वेदजननी । सकळ सिद्धि जयेचेनी । मानस प्रवर्तलें मननीं । स्फूर्तिरूपें ॥ २॥

वेदांची जननी असलेल्या शारदेला मी नमस्कार करतो. तिच्यामुळेच सर्व सिद्धी प्राप्त होतात, आणि तिच्याच स्फूर्तीने माझे मन चिंतनाकडे वळले आहे.

नमूं शारदा वेदजननी । सकळ सिद्धि जयेचेनी । मानस प्रवर्तलें मननीं । स्फूर्तिरूपें ॥ २॥

I bow to Sharada, the mother of the Vedas, by whose grace all accomplishments are attained. It is by her inspiration that my mind has turned to this contemplation.

आतां आठऊं सद्गु रु । जो पराचाहि परु । जयाचेनि ज्ञानविचारु । कळों लागे ॥ ३॥

आता मी सद्गुरूंचे स्मरण करतो, जो परा वाणीच्याही पलीकडचा आहे. त्याच्याच कृपेने खरे ज्ञान समजू लागते.

आतां आठऊं सद्गु रु । जो पराचाहि परु । जयाचेनि ज्ञानविचारु । कळों लागे ॥ ३॥

Now I remember the Sadguru, who is beyond even the subtlest level of speech. It is only through him that true knowledge begins to be understood.

श्रोतेन पुसिलें बरवें । भगवद्भजन कैसें करावें । म्हणौनि बोलिलें स्वभावें । ग्रंथांतरीं ॥ ४॥

श्रोत्यांनी चांगला प्रश्न विचारला - भगवंताचे भजन कसे करावे? म्हणून हे इतर ग्रंथांत सांगितल्याप्रमाणे येथे सहजपणे सांगितले जात आहे.

श्रोतेन पुसिलें बरवें । भगवद्भजन कैसें करावें । म्हणौनि बोलिलें स्वभावें । ग्रंथांतरीं ॥ ४॥

The listeners asked a good question - how should one worship God? So this is now being explained plainly, just as it has been told in other scriptures.

सावध हो‍ऊन श्रोतेजन । ऐका नवविधा भजन । सत्शाहस्त्रीं बोलिले, पावन- । हो‍ईजे येणें ॥ ५॥

श्रोत्यांनो, सावध होऊन नऊ प्रकारच्या भक्तीविषयी ऐका. सत्शास्त्रांत हे सांगितले आहे की यामुळे मनुष्य पावन होतो.

सावध हो‍ऊन श्रोतेजन । ऐका नवविधा भजन । सत्शाहस्त्रीं बोलिले, पावन- । हो‍ईजे येणें ॥ ५॥

Listeners, be attentive and hear about the nine kinds of devotion. The true scriptures say that through this a person becomes pure.

नवविधा भजन बोलिलें । तेंचि पुढें प्रांजळ केलें । श्रोतीं अवधान दिधलें । पाहिजे आतां ॥ ६॥

नऊ प्रकारच्या भक्तीची नावे सांगितली; आता तीच पुढे स्पष्टपणे सांगितली जाणार आहेत. श्रोत्यांनी आता लक्षपूर्वक ऐकावे.

नवविधा भजन बोलिलें । तेंचि पुढें प्रांजळ केलें । श्रोतीं अवधान दिधलें । पाहिजे आतां ॥ ६॥

The nine kinds of devotion have been named; now each will be explained clearly. Listeners should now pay close attention.

प्रथम भजन ऐसें जाण । हरिकथापुराणश्रवण । नाना अध्यात्मनिरूपण । ऐकत जावें ॥ ७॥

पहिली भक्ती म्हणजे श्रवण - हरिकथा व पुराणे ऐकणे, आणि अध्यात्मावरील विविध निरूपणे ऐकत राहणे.

प्रथम भजन ऐसें जाण । हरिकथापुराणश्रवण । नाना अध्यात्मनिरूपण । ऐकत जावें ॥ ७॥

The first devotion is shravan, listening: one should listen to the stories of Hari and the puranas, and keep listening to various expositions of spiritual knowledge.

कर्ममार्ग उपासनामार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । योगमार्ग वैराग्यमार्ग । ऐकत जावे ॥ ८॥

कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांतमार्ग, योगमार्ग आणि वैराग्यमार्ग - हे सर्व ऐकत जावेत.

कर्ममार्ग उपासनामार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । योगमार्ग वैराग्यमार्ग । ऐकत जावे ॥ ८॥

The paths of action, worship, knowledge, doctrine, yoga, and dispassion - all these should be listened to.

नाना व्रतांचे महिमे । नाना तीर्थांचे महिमे । नाना दानांचे महिमे । ऐकत जावे ॥ ९॥

विविध व्रतांचा, तीर्थांचा आणि दानांचा महिमा ऐकत जावा.

नाना व्रतांचे महिमे । नाना तीर्थांचे महिमे । नाना दानांचे महिमे । ऐकत जावे ॥ ९॥

One should keep listening to the glory of various vows, pilgrimages, and acts of charity.

नाना माहात्म्यें नाना स्थानें । नाना मंत्र नाना साधनें । नाना तपें पुरश्चरणें । ऐकत जावीं ॥ १०॥

विविध क्षेत्रांची, स्थानांची, मंत्रांची व साधनांची तसेच तपश्चर्येची व पुरश्चरणांची माहिती ऐकत जावी.

नाना माहात्म्यें नाना स्थानें । नाना मंत्र नाना साधनें । नाना तपें पुरश्चरणें । ऐकत जावीं ॥ १०॥

One should listen about various sacred greatnesses and places, mantras and spiritual practices, and austerities and repeated recitations.

दुग्धाहारी निराहारी । फळाहारी पर्णाहारी । तृणाहारी नानाहारी । कैसे ते ऐकावे ॥ ११॥

दुधावर राहणारे, अन्नावाचून राहणारे, फळांवर वा पानांवर वा गवतावर जगणारे साधक कसे असतात, हे ऐकावे.

दुग्धाहारी निराहारी । फळाहारी पर्णाहारी । तृणाहारी नानाहारी । कैसे ते ऐकावे ॥ ११॥

One should listen about ascetics who live on milk alone, or without any food, or who survive on fruit, leaves, or grass.

उष्णवास जळवास । सीतवास आरण्यवास । भूगर्भ आणी आकाशवास । कैसे ते ऐकावे ॥ १२॥

उष्ण ठिकाणी, पाण्यात, थंडीत, जंगलात, भूगर्भात किंवा आकाशात राहणारे साधक कसे असतात, हे ऐकावे.

उष्णवास जळवास । सीतवास आरण्यवास । भूगर्भ आणी आकाशवास । कैसे ते ऐकावे ॥ १२॥

One should listen about ascetics who dwell in the heat, in water, in the cold, in forests, underground, or in the open sky.

जपी तपी तामस योगी । नाना निग्रह हटयोगी । शाक्तआगम आघोरयोगी । कैसे ते ऐकावे ॥ १३॥

जप करणारे, तप करणारे, तामसी योगी, हठयोगी, शाक्त पंथाचे व अघोरी योगी कसे असतात, हे ऐकावे.

जपी तपी तामस योगी । नाना निग्रह हटयोगी । शाक्तआगम आघोरयोगी । कैसे ते ऐकावे ॥ १३॥

One should listen about those who chant, those who do austerities, tamasic yogis, hatha yogis, followers of the Shakta path, and aghori yogis.

नाना मुद्रा नाना आसनें । नाना देखणीं लक्षस्थानें । पिंडज्ञानें तत्वज्ञानें । कैसीं तें ऐकावीं ॥ १४॥

विविध मुद्रा, आसने, ध्यानाची स्थाने, तसेच देहज्ञान व तत्त्वज्ञान कसे असते, हे ऐकावे.

नाना मुद्रा नाना आसनें । नाना देखणीं लक्षस्थानें । पिंडज्ञानें तत्वज्ञानें । कैसीं तें ऐकावीं ॥ १४॥

One should listen about various postures, gestures, points of meditation, and the knowledge of the body and of ultimate principles.

नाना पिंडांची रचना । नाना भूगोळरचना । नाना सृष्टीची रचना । कैसी ते ऐकावी ॥ १५॥

शरीराची रचना, भूगोलाची रचना आणि सृष्टीची रचना कशी आहे, हे ऐकावे.

नाना पिंडांची रचना । नाना भूगोळरचना । नाना सृष्टीची रचना । कैसी ते ऐकावी ॥ १५॥

One should listen about the structure of the body, the structure of the world, and the structure of creation.

चंद्र सूर्य तारामंडळें । ग्रहमंडळें मेघमंडळें । येकवीस स्वर्गें सप्त पाताळें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ १६॥

चंद्र, सूर्य, तारे, ग्रह व मेघ यांची मंडळे, तसेच एकवीस स्वर्ग व सात पाताळे कशी आहेत, हे ऐकावे.

चंद्र सूर्य तारामंडळें । ग्रहमंडळें मेघमंडळें । येकवीस स्वर्गें सप्त पाताळें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ १६॥

One should listen about the orbs of the moon, sun, stars, planets, and clouds, and about the twenty-one heavens and seven netherworlds.

ब्रह्माविष्णुमहेशस्थानें । इन्द्रदेवऋषीस्थानें । वायोवरुणकुबेरस्थानें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ १७ ॥

ब्रह्मा, विष्णू, महेश, इंद्र, देव व ऋषी यांची स्थाने, तसेच वायू, वरुण व कुबेर यांची स्थाने कशी आहेत, हे ऐकावे.

ब्रह्माविष्णुमहेशस्थानें । इन्द्रदेवऋषीस्थानें । वायोवरुणकुबेरस्थानें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ १७ ॥

One should listen about the abodes of Brahma, Vishnu, Shiva, Indra, the gods and the sages, and of Vayu, Varuna, and Kubera.

नव खंडे चौदा भुवनें । अष्ट दिग्पाळांची स्थानें । नाना वनें उपवनें गहनें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ १८॥

नऊ खंड, चौदा भुवने, आठ दिशांचे रक्षक यांची स्थाने, तसेच विविध वने-उपवने कशी आहेत, हे ऐकावे.

नव खंडे चौदा भुवनें । अष्ट दिग्पाळांची स्थानें । नाना वनें उपवनें गहनें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ १८॥

One should listen about the nine continents, the fourteen worlds, the abodes of the eight guardians of the directions, and the various forests and groves.

गण गंधर्व विद्याधर । येक्ष किन्नर नारद तुंबर । अष्ट नायका संगीतविचार । कैसा तो ऐकावा ॥ १९॥

गण, गंधर्व, विद्याधर, यक्ष, किन्नर, नारद व तुंबर, तसेच आठ नायिकांचे संगीतज्ञान कसे आहे, हे ऐकावे.

गण गंधर्व विद्याधर । येक्ष किन्नर नारद तुंबर । अष्ट नायका संगीतविचार । कैसा तो ऐकावा ॥ १९॥

One should listen about the ganas, gandharvas, vidyadharas, yakshas, kinnaras, Narada and Tumbura, and the musical knowledge of the eight celestial dancers.

रागज्ञान ताळज्ञान । नृत्यज्ञान वाद्यज्ञान । अमृतवेळ प्रसंगज्ञान । कैसें तें ऐकावें ॥ २०॥

राग, ताल, नृत्य व वाद्य यांचे ज्ञान, तसेच योग्य वेळ व प्रसंग कसे ओळखावेत, हे ऐकावे.

रागज्ञान ताळज्ञान । नृत्यज्ञान वाद्यज्ञान । अमृतवेळ प्रसंगज्ञान । कैसें तें ऐकावें ॥ २०॥

One should listen about the knowledge of musical modes, rhythm, dance, and instruments, and how to recognize the right time and occasion.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । सामुद्रिक लक्षणें सकळ कळा । बत्तीस लक्षणें नाना कळा । कैशा त्या ऐकाव्या ॥ २१॥

चौदा विद्या, चौसष्ट कला, सामुद्रिक शास्त्रातील लक्षणे व बत्तीस लक्षणे कशी आहेत, हे ऐकावे.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । सामुद्रिक लक्षणें सकळ कळा । बत्तीस लक्षणें नाना कळा । कैशा त्या ऐकाव्या ॥ २१॥

One should listen about the fourteen branches of learning, the sixty-four arts, the signs described in palmistry, and the thirty-two auspicious marks.

मंत्र मोहरे तोटके सिद्धी । नाना वल्ली नाना औषधी । धातु रसायण बुद्धी । नाडिज्ञानें ऐकावीं ॥ २२॥

मंत्र, यंत्रे, सिद्धी, विविध वनस्पती व औषधी, तसेच रसायनविद्या व नाडीज्ञान कसे आहे, हे ऐकावे.

मंत्र मोहरे तोटके सिद्धी । नाना वल्ली नाना औषधी । धातु रसायण बुद्धी । नाडिज्ञानें ऐकावीं ॥ २२॥

One should listen about mantras, mystic diagrams, spiritual powers, various herbs and medicines, alchemy, and the knowledge of the pulse.

कोण्या दोषें कोण रोग । कोणा रोगास कोण प्रयोग । कोण्या प्रयोगास कोण योग । साधे तो ऐकावा ॥ २३॥

कोणत्या दोषाने कोणता रोग होतो, कोणत्या रोगावर कोणता उपाय चालतो, आणि कोणता योग साधतो, हे ऐकावे.

कोण्या दोषें कोण रोग । कोणा रोगास कोण प्रयोग । कोण्या प्रयोगास कोण योग । साधे तो ऐकावा ॥ २३॥

One should listen about which fault causes which disease, which remedy suits which disease, and which combination brings success.

रवरवादि कुंभपाक । नाना यातना येमेलोक । सुखसुःखादि स्वर्गनर्क । कैसा तो ऐकावा ॥ २४॥

रौरव व कुंभीपाकसारखी नरकस्थाने, यमलोकातील यातना, तसेच स्वर्ग व नरकातील सुख-दुःख कसे आहे, हे ऐकावे.

रवरवादि कुंभपाक । नाना यातना येमेलोक । सुखसुःखादि स्वर्गनर्क । कैसा तो ऐकावा ॥ २४॥

One should listen about hells such as Raurava and Kumbhipaka, the torments of Yama's world, and the happiness and suffering found in heaven and hell.

कैशा नवविधा भक्ती । कैशा चतुर्विधा मुक्ती । कैसी पाविजे उत्तम गती । ऐसें हें ऐकावें ॥ २५॥

नऊ प्रकारची भक्ती, चार प्रकारच्या मुक्ती आणि उत्तम गती कशी प्राप्त होते, हे ऐकावे.

कैशा नवविधा भक्ती । कैशा चतुर्विधा मुक्ती । कैसी पाविजे उत्तम गती । ऐसें हें ऐकावें ॥ २५॥

One should listen about the nine kinds of devotion, the four kinds of liberation, and how the highest state is attained.

पिंडब्रह्मांडाची रचना । नाना तत्वविवंचना । सारासारविचारणा । कैसी ते ऐकावी ॥ २६॥

शरीराची व ब्रह्मांडाची रचना, विविध तत्त्वांचा विचार, तसेच सार-असार विवेक कसा करावा, हे ऐकावे.

पिंडब्रह्मांडाची रचना । नाना तत्वविवंचना । सारासारविचारणा । कैसी ते ऐकावी ॥ २६॥

One should listen about the structure of the body and of the universe, the analysis of the various principles, and how to discern the essential from the inessential.

सायोज्यता मुक्ती कैसी होते । कैसें पाविजे मोक्षातें । याकारणें नाना मतें । शोधित जावीं ॥ २७॥

सायुज्य मुक्ती कशी मिळते, मोक्ष कसा प्राप्त होतो - यासाठी निरनिराळी मते शोधून पाहावीत.

सायोज्यता मुक्ती कैसी होते । कैसें पाविजे मोक्षातें । याकारणें नाना मतें । शोधित जावीं ॥ २७॥

One should search and examine various views on how sayujya liberation is attained and how moksha is reached.

वेद शास्त्रें आणी पुराणें । माहावाक्याचीं विवरणें । तनुशतुष्टयनिर्शनें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ २८॥

वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि महावाक्यांचे विवरण, तसेच स्थूल-सूक्ष्म देहांचे निरसन कसे होते, हे ऐकावे.

वेद शास्त्रें आणी पुराणें । माहावाक्याचीं विवरणें । तनुशतुष्टयनिर्शनें । कैसीं ते ऐकावीं ॥ २८॥

One should listen about the Vedas, scriptures, and puranas, the explanation of the great Vedic pronouncements, and how the various bodies are ultimately negated.

ऐसें हें अवघेंचि ऐकावें । परंतु सार शोधून घ्यावें । असार तें जाणोनि त्यागावें । या नांव श्रवणभक्ति ॥ २९॥

हे सर्व जरूर ऐकावे, पण त्यातील सार तेवढे शोधून घ्यावे आणि असार समजून सोडून द्यावे. यालाच श्रवणभक्ती म्हणतात.

ऐसें हें अवघेंचि ऐकावें । परंतु सार शोधून घ्यावें । असार तें जाणोनि त्यागावें । या नांव श्रवणभक्ति ॥ २९॥

One should indeed listen to all of this, but should seek out only its essence, and knowingly discard what is inessential. This is called shravan bhakti.

सगुणाचीं चरित्रें ऐकावीं । कां तें निर्गुण अध्यात्में शोधावीं । श्रवणभक्तीचीं जाणावीं । लक्षणें ऐसीं ॥ ३०॥

सगुण देवाची चरित्रे ऐकावीत, किंवा निर्गुण तत्त्वाचा अध्यात्मिक शोध घ्यावा - श्रवणभक्तीची हीच लक्षणे आहेत.

सगुणाचीं चरित्रें ऐकावीं । कां तें निर्गुण अध्यात्में शोधावीं । श्रवणभक्तीचीं जाणावीं । लक्षणें ऐसीं ॥ ३०॥

One should listen to the stories of God with form, or inquire spiritually into the formless reality - these are the marks of shravan bhakti.

सगुण देवांचीं चरित्रें । निर्गुणाचीं तत्वें यंत्रें । हे दोनी परम पवित्रें । ऐकत जावीं ॥ ३१॥

सगुण देवांची चरित्रे आणि निर्गुण तत्त्वांचे विवरण - ही दोन्ही अत्यंत पवित्र आहेत, ती ऐकत राहावीत.

सगुण देवांचीं चरित्रें । निर्गुणाचीं तत्वें यंत्रें । हे दोनी परम पवित्रें । ऐकत जावीं ॥ ३१॥

The stories of gods with form, and the explanation of formless principles - both of these are supremely sacred, and one should keep listening to them.

जयंत्या उपोषणें नाना साधनें । मंत्र यंत्र जप ध्यानें । कीर्ति स्तुती स्तवनें भजनें । नानाविधें ऐकावीं ॥ ३२॥

जयंत्या, उपोषणे, विविध साधने, मंत्र-यंत्र-जप-ध्यान, तसेच कीर्ती, स्तुती व भजन विविध प्रकारे ऐकावेत.

जयंत्या उपोषणें नाना साधनें । मंत्र यंत्र जप ध्यानें । कीर्ति स्तुती स्तवनें भजनें । नानाविधें ऐकावीं ॥ ३२॥

One should listen, in their many forms, about birth celebrations, fasts, various spiritual practices, mantras, mystic diagrams, japa and meditation, and hymns of praise and devotional song.

ऐसें श्रवण सगुणाचें । अध्यात्मनिरूपण निर्गुणाचें । विभक्ती सांडून भक्तीचें । मूळ शोधावें ॥ ३३॥

अशा प्रकारे सगुणाचे श्रवण व निर्गुणाचे अध्यात्मिक निरूपण होय. भेद सोडून भक्तीचे खरे मूळ शोधावे.

ऐसें श्रवण सगुणाचें । अध्यात्मनिरूपण निर्गुणाचें । विभक्ती सांडून भक्तीचें । मूळ शोधावें ॥ ३३॥

Such is the hearing of the sagun form and the exposition of the formless. Leaving aside distinctions, one should seek out the true root of devotion.

श्रवणभक्तीचें निरूपण । निरोपिलें असे जाण । पुढें कीर्तन भजनाचें लक्षण । बोलिलें असे ॥ ३४॥

अशा प्रकारे श्रवणभक्तीचे निरूपण सांगितले आहे. आता पुढे कीर्तनभक्तीचे लक्षण सांगितले जाणार आहे.

श्रवणभक्तीचें निरूपण । निरोपिलें असे जाण । पुढें कीर्तन भजनाचें लक्षण । बोलिलें असे ॥ ३४॥

Thus the exposition of shravan bhakti has been given. Next, the characteristics of kirtan bhakti will be told.