ऐका प्रचितीचीं लक्षणें । प्रचित पाहेल तें शाहाणें । येर वेडे दैन्यवाणे । प्रचितीविण ॥ १ ॥

आता प्रचीतीची लक्षणे ऐका. जो प्रत्यक्ष प्रचीत पाहून चालतो, तोच खरा शहाणा. बाकीचे, प्रचीतीशिवाय चालणारे, वेडे आणि दीनवाणे ठरतात.

ऐका प्रचितीचीं लक्षणें । प्रचित पाहेल तें शाहाणें । येर वेडे दैन्यवाणे । प्रचितीविण ॥ १ ॥

Now hear the characteristics of proof through direct experience. Only he who seeks direct proof before acting is truly wise. All others, acting without such proof, remain foolish and pitiable.

नाना रत्नें नाना नाणीं । परीक्षून न घेतां हानी । प्रचित न येतां निरूपणीं । बैसोंच नये ॥ २ ॥

नाना रत्ने आणि नाणी पारखून न घेतल्यास नुकसान होते. त्याचप्रमाणे प्रचीत आल्याशिवाय निरूपण ऐकायला बसूही नये.

नाना रत्नें नाना नाणीं । परीक्षून न घेतां हानी । प्रचित न येतां निरूपणीं । बैसोंच नये ॥ २ ॥

Various gems and coins, if not examined and tested, bring loss. In the same way, one should not even sit down to hear spiritual exposition without first seeking proof through direct experience.

सुरंग शस्त्र दमून पाहिलें । बरें पाहातां प्रचितीस आले । तरी मग पाहिजे घेतलें । जाणते पुरुषीं ॥ ३ ॥

तोफ किंवा शस्त्र आधी वापरून, चांगले तपासून पाहावे, आणि जेव्हा त्याची खात्री पटेल, तेव्हाच जाणत्या पुरुषांनी ते स्वीकारावे.

सुरंग शस्त्र दमून पाहिलें । बरें पाहातां प्रचितीस आले । तरी मग पाहिजे घेतलें । जाणते पुरुषीं ॥ ३ ॥

A cannon or weapon should first be tested and tried out thoroughly, and only once its reliability is proven should knowing people go on to accept and use it.

बीज उगवेलसें पाहावें । तरी मग द्रव्य घालून घ्यावें । प्रचित आलियां ऐकावें । निरूपण ॥ ४ ॥

बीज उगवते की नाही, हे आधी पाहावे, आणि मगच त्यात पैसा गुंतवावा. त्याचप्रमाणे प्रचीत आल्यावरच निरूपण ऐकावे.

बीज उगवेलसें पाहावें । तरी मग द्रव्य घालून घ्यावें । प्रचित आलियां ऐकावें । निरूपण ॥ ४ ॥

One should first see whether a seed actually sprouts, and only then invest money in it. Likewise, one should listen to spiritual exposition only after gaining proof through direct experience.

देहीं आरोग्यता जाली । ऐसी जना प्रचित आली । तरी मग आगत्य घेतली । पाहिजे मात्रा ॥ ५ ॥

देहाला आरोग्य लाभले, अशी प्रत्यक्ष प्रचीत लोकांना आली, तरच त्यांनी आग्रहाने ते औषध घ्यावे.

देहीं आरोग्यता जाली । ऐसी जना प्रचित आली । तरी मग आगत्य घेतली । पाहिजे मात्रा ॥ ५ ॥

Only once people gain actual proof that a remedy has restored health to the body should they earnestly take that dose of medicine.

प्रचितीविण औषध घेणें । तरी मग धडचि विघडणें । अनुमानें जें कार्य करणें । तेंचि मुर्खपण॥६ ॥

प्रचीतीशिवाय औषध घेणे म्हणजे धडधाकट देहच बिघडवून घेणे होय. नुसत्या तर्काने कोणतेही काम करणे, हाच मूर्खपणा होय.

प्रचितीविण औषध घेणें । तरी मग धडचि विघडणें । अनुमानें जें कार्य करणें । तेंचि मुर्खपण॥६ ॥

Taking medicine without proof is nothing but spoiling a perfectly healthy body. Undertaking any task on the basis of mere guesswork is itself foolishness.

प्रचितीस नाहीं आलें । आणि सुवर्ण करविलें । तरी मग जाणावें ठकिलें । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

प्रचीत न पाहताच सोने बनवून घेतले, तर मग समजावे की डोळ्यादेखत आपली फसवणूक झाली आहे.

प्रचितीस नाहीं आलें । आणि सुवर्ण करविलें । तरी मग जाणावें ठकिलें । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

If one has gold made without first seeking any proof, then one should understand that one has been cheated right before one's very eyes.

शोधून पाहिल्याविण । कांहींतरी येक कारण । होणार नाहीं निर्वाण । प्राणास घडे ॥ ८ ॥

नीट शोधून पाहिल्याशिवाय काही ना काही तरी कारण घडतेच, आणि त्यातून प्राणासही धोका पोहोचू शकतो.

शोधून पाहिल्याविण । कांहींतरी येक कारण । होणार नाहीं निर्वाण । प्राणास घडे ॥ ८ ॥

Without careful investigation, some mishap or other is bound to occur, and it may even endanger one's very life.

म्हणोनी अनुमानाचें कार्य । भल्यानीं कदापि करूं नये । उपाय पाहतां अपाये । नेमस्त घडे ॥ ९ ॥

म्हणून चांगल्या माणसांनी कधीही केवळ तर्काच्या भरवशावर कोणतेही काम करू नये. उपाय शोधताना जर नीट न पाहिले, तर हमखास अपाय घडतोच.

म्हणोनी अनुमानाचें कार्य । भल्यानीं कदापि करूं नये । उपाय पाहतां अपाये । नेमस्त घडे ॥ ९ ॥

Therefore good people should never undertake any task on the basis of mere speculation. When seeking a remedy without careful examination, harm is bound to result.

पाण्यांतील म्हैसीची साटी । करणें हें बुद्धिच खोटी । शोधिल्याविण हिंपुटी । होणें घडे ॥ १० ॥

पाण्यात असलेल्या म्हशीचा सौदा करणे, ही अगदी चुकीची बुद्धी आहे. नीट शोध न घेता व्यवहार केल्यास शेवटी पस्तावावेच लागते.

पाण्यांतील म्हैसीची साटी । करणें हें बुद्धिच खोटी । शोधिल्याविण हिंपुटी । होणें घडे ॥ १० ॥

Striking a bargain over a buffalo still submerged in water is simply foolish judgment. Without proper investigation, one ends up regretting the deal in the end.

विश्वासें घर घेतलें । ऐसें किती नाहीं ऐकलें । मैंदें मैंदावें केलें । परी तें शोधिलें पाहिजे ॥ ११ ॥

नुसत्या विश्वासावर घर विकत घेतले, अशा किती तरी गोष्टी आपण ऐकलेल्या आहेत. लबाडांनी लबाडी केलेली असते, पण ती आधी शोधूनच काढली पाहिजे.

विश्वासें घर घेतलें । ऐसें किती नाहीं ऐकलें । मैंदें मैंदावें केलें । परी तें शोधिलें पाहिजे ॥ ११ ॥

We have heard of countless cases where people bought a house on trust alone and were deceived. Cunning people practice their cunning, but it must be uncovered through careful investigation beforehand.

शोधिल्याविण अन्नवस्त्र घेणें । तेणें प्राणास मुकणें । लटिक्याचा विश्वास धरणें । हे।चि मूर्खपण ॥ १२ ॥

शोध न घेता अन्न-वस्त्र स्वीकारणे, यातून प्राणासही मुकावे लागू शकते. खोट्यावर विश्वास ठेवणे, हाच खरा मूर्खपणा आहे.

शोधिल्याविण अन्नवस्त्र घेणें । तेणें प्राणास मुकणें । लटिक्याचा विश्वास धरणें । हे।चि मूर्खपण ॥ १२ ॥

Accepting food and clothing without investigating their source can even cost one's life. Placing trust in what is false is itself the very definition of foolishness.

संगती चोराची धरितां । घात होईल तत्वता । ठकु सिंतरु शोधितां । ठाईं पडे ॥ १३ ॥

चोराची संगत धरली, तर खरोखरच घात होतो. पण फसवणूक करणारा, लबाड माणूस मात्र शोध घेतल्यास सापडतोच.

संगती चोराची धरितां । घात होईल तत्वता । ठकु सिंतरु शोधितां । ठाईं पडे ॥ १३ ॥

If one keeps company with a thief, real harm will surely follow. But a swindler and a cheat can indeed be caught if one investigates carefully.

गैरसाळ तामगिरी । कोणी नवी मुद्रा करी । नाना कपट परोपरीं । शोधून पाहावें ॥ १४ ॥

बनावट नाणी बनवणे, कोणी नवीच खोटी मोहोर तयार करणे - अशी नाना प्रकारची कपटे असतात, ती शोधूनच पाहिली पाहिजेत.

गैरसाळ तामगिरी । कोणी नवी मुद्रा करी । नाना कपट परोपरीं । शोधून पाहावें ॥ १४ ॥

Counterfeiting coins, someone forging a brand-new false seal - such various kinds of deception exist, and they must all be uncovered through careful examination.

दिवाळखोराचा मांड । पाहातां वैभव दिसे उदंड । परी तें अवघें थोतांड । भंड पुढें ॥ १५ ॥

दिवाळखोर माणसाचा थाटमाट पाहिला, तर वैभव भरपूर दिसते. पण ते सगळे नुसते थोतांड असते, आणि पुढे उघडे पडते.

दिवाळखोराचा मांड । पाहातां वैभव दिसे उदंड । परी तें अवघें थोतांड । भंड पुढें ॥ १५ ॥

Looking at a bankrupt man's display, his wealth seems abundant indeed. But all of it is mere show and pretense, and it is exposed as fraud before long.

तैसें प्रचितीवीण ज्ञान । तेथें नाहीं समाधान । करून बहुतांचा अनुमान । अन्हीत जालें ॥ १६ ॥

त्याचप्रमाणे प्रचीतीशिवाय मिळालेल्या ज्ञानात खरे समाधान नसते. अशा नुसत्या अनुमानावर विसंबल्याने अनेकांचे नुकसानच झालेले आहे.

तैसें प्रचितीवीण ज्ञान । तेथें नाहीं समाधान । करून बहुतांचा अनुमान । अन्हीत जालें ॥ १६ ॥

In the same way, knowledge gained without direct proof brings no real contentment. Relying on such mere speculation has led many people to genuine harm.

मंत्र यंत्र उपदेसिले । नेणतें प्राणी तें गोविलें । जैसें झांकून मारिलें । दुखणाईत ॥ १७ ॥

मंत्र-यंत्रांचा उपदेश दिला जातो, आणि त्यामुळे अजाण प्राणी त्यात गुंतवले जातात - जणू काही एखाद्या आजारी माणसाला झाकून, न कळत मारल्यासारखेच हे आहे.

मंत्र यंत्र उपदेसिले । नेणतें प्राणी तें गोविलें । जैसें झांकून मारिलें । दुखणाईत ॥ १७ ॥

Mantras and mystical diagrams are taught to people, and thereby the unwary are ensnared - it is just like secretly smothering a sick person to death without their even knowing it.

वैद्य पाहिला परी कच्चा । तरी प्राण गेला पोराचा । येथें उपाये दुसयाचा । काये चाले ॥ १८ ॥

वैद्य निवडला, पण तो अनुभवशून्य निघाला, तर त्यामुळे मुलाचाच प्राण गेला. अशा वेळी दुसऱ्या कोणाचाही उपाय काय उपयोगाचा ठरणार?

वैद्य पाहिला परी कच्चा । तरी प्राण गेला पोराचा । येथें उपाये दुसयाचा । काये चाले ॥ १८ ॥

A physician was chosen, but he turned out to be inexperienced, and because of that the child's life was lost. In such a case, what good can anyone else's remedy possibly do afterward?

ुःखें अंतरी झिजे । आणी वैद्य पुसतां लाजे । तरीच मग त्यासी साजे । आत्महत्यारेपण ॥ १९ ॥

(टीप: मूळ ग्रंथातील छपाईदोषामुळे 'दुःखें' या शब्दाचे पहिले अक्षर अस्पष्ट/गळलेले आहे; येथे मूळ अभिप्रेत अर्थानुसार वाचन केले आहे.) मनातल्या मनात दुःखाने झुरत राहणे आणि वैद्याला विचारायला लाजणे - असे वागणाऱ्यालाच खरे तर आत्महत्यारेपण शोभते.

ुःखें अंतरी झिजे । आणी वैद्य पुसतां लाजे । तरीच मग त्यासी साजे । आत्महत्यारेपण ॥ १९ ॥

(Note: the source text has a printing defect dropping the first letter of the word for 'sorrow'; read here per the evidently intended word.) Wasting away inwardly with suffering while feeling too ashamed to consult a physician - such a person truly deserves to be called one's own killer.

जाणत्यावरी गर्व केला । तरी नेणत्याकरितां बुडाला । येथें कोणाचा घात जाला । बरें पाहा ॥ २० ॥

जाणकारावर गर्व केला, आणि नेणत्या माणसामुळे स्वतःच बुडाला - याकडे नीट पाहिले, तर खरोखर कोणाचाच घात झाला, हे कळेल.

जाणत्यावरी गर्व केला । तरी नेणत्याकरितां बुडाला । येथें कोणाचा घात जाला । बरें पाहा ॥ २० ॥

One grew arrogant toward the truly knowledgeable, and was ruined instead by trusting the ignorant - look carefully at this, and see whose loss it truly turned out to be.

पापाची खंडणा जाली । जन्मयातना चुकली । ऐसी स्वयें प्रचित आली । म्हणिजे बरें ॥ २१ ॥

पापाचे क्षालन झाले आणि जन्ममरणाची यातना चुकली, अशी स्वतःलाच प्रत्यक्ष प्रचीत आली, तरच ते खरोखर चांगले झाले असे म्हणता येईल.

पापाची खंडणा जाली । जन्मयातना चुकली । ऐसी स्वयें प्रचित आली । म्हणिजे बरें ॥ २१ ॥

Only when one gains direct personal proof that one's sins have been dissolved and the suffering of birth and death has been escaped, can it truly be said that things have gone well.

परमेश्वरास वोळखिलें । आपण कोणसें कळलें । आत्मनिवेदन जालें । म्हणिजे बरें ॥ २२ ॥

परमेश्वराला ओळखले, आपण स्वतः कोण आहोत हे कळले, आणि आत्मनिवेदन घडले, तरच ते खरोखर चांगले झाले असे म्हणता येईल.

परमेश्वरास वोळखिलें । आपण कोणसें कळलें । आत्मनिवेदन जालें । म्हणिजे बरें ॥ २२ ॥

Only when one has truly recognized the Supreme Lord, come to know who one's own self really is, and offered oneself completely to him, can it truly be said that things have gone well.

ब्रह्मांड कोणें केलें । कासयाचें उभारलें । मुख्य कर्त्यास वोळखिलें । म्हणिजे बरें ॥ २३ ॥

हे ब्रह्मांड कोणी निर्माण केले, कशापासून उभारले, आणि त्याच्या मुख्य कर्त्याला ओळखले, तरच ते खरोखर चांगले झाले असे म्हणता येईल.

ब्रह्मांड कोणें केलें । कासयाचें उभारलें । मुख्य कर्त्यास वोळखिलें । म्हणिजे बरें ॥ २३ ॥

Only when one has come to recognize who made this universe, out of what it was fashioned, and who its principal maker truly is, can it truly be said that things have gone well.

येथेंअनुमान राहिला । तरी परमार्थ केला तो वायां गेला । प्राणी संशईं बुडाला । प्रचितीविण ॥ २४ ॥

याबाबत जर नुसता तर्कच शिल्लक राहिला, तर केलेला सगळा परमार्थ व्यर्थच जातो. प्रचीतीशिवाय राहिलेला प्राणी संशयातच बुडून जातो.

येथेंअनुमान राहिला । तरी परमार्थ केला तो वायां गेला । प्राणी संशईं बुडाला । प्रचितीविण ॥ २४ ॥

If regarding all this only speculation remains, then all one's spiritual effort goes to waste. Without direct proof, a person remains drowned in doubt to the very end.

हें परमार्थाचें वर्म । लटिकें बोले तो अधम । लटिके मानी तो अधमोद्धम । येथार्थ जाणावा ॥ २५ ॥

हेच परमार्थाचे खरे वर्म आहे. जो याबद्दल खोटे बोलतो, तो अधम आणि जो खोटे मानतो, तो त्याहूनही अधम समजावा.

हें परमार्थाचें वर्म । लटिकें बोले तो अधम । लटिके मानी तो अधमोद्धम । येथार्थ जाणावा ॥ २५ ॥

This indeed is the true secret of spiritual life. Whoever speaks falsely about it is base, and whoever accepts such falsehood as true should be known as baser still.

येथें बोलण्याची जाली सीमा । नेणतां न कळे परमात्मा । असत्य नाहीं सर्वोत्तमा । तूं जाणसी ॥ २६ ॥

येथे बोलण्याची सीमा संपली. जो नेणता आहे, त्याला परमात्मा कळणारच नाही. हे सर्वोत्तमा, यात कोणतेही असत्य नाही, हे तूच जाणतोस.

येथें बोलण्याची जाली सीमा । नेणतां न कळे परमात्मा । असत्य नाहीं सर्वोत्तमा । तूं जाणसी ॥ २६ ॥

Here the limit of what words can convey has been reached. One who remains without true understanding can never know the Supreme Self. O Most Excellent One, there is no falsehood in this - you yourself know it to be so.

माझे उपासनेचा बडिवार । ज्ञान सांगावें साचार । मिथ्या बोलतां उत्तर । प्रभूस लगे ॥ २७ ॥

माझ्या उपासनेचा तेवढाच मोठेपणा वाढावा म्हणून खरे ज्ञान सांगावे लागते. खोटे बोलल्यास त्याचे उत्तर प्रत्यक्ष प्रभूलाच द्यावे लागेल.

माझे उपासनेचा बडिवार । ज्ञान सांगावें साचार । मिथ्या बोलतां उत्तर । प्रभूस लगे ॥ २७ ॥

True knowledge must be spoken faithfully, so that only the genuine greatness of one's own worship grows through it. If one speaks falsely, it is the Lord himself who must answer for it.

म्हणोनि सत्यचि बोलिलें ।कर्त्यास पाहिजे वोळखिलें । मायोद्भवाचें शोधिलें । पाहिजे मूळ ॥ २८ ॥

म्हणूनच येथे सत्यच सांगितले आहे - खऱ्या कर्त्याला ओळखलेच पाहिजे. मायेतून जे जे उत्पन्न झाले, त्याचे मूळ शोधून काढलेच पाहिजे.

म्हणोनि सत्यचि बोलिलें ।कर्त्यास पाहिजे वोळखिलें । मायोद्भवाचें शोधिलें । पाहिजे मूळ ॥ २८ ॥

Therefore only the truth has been spoken here - the true Creator must be recognized. The very root of whatever has arisen out of maya must be traced and uncovered.

तेंचि पुढें नीरूपण । बोलिलेंचि बोलिलें प्रमाण । श्रोतीं सावध अंतःकर्ण । घातलेंचि घालावें ॥ २९ ॥

तेच पुढील निरूपण आहे, ज्यात आधीच सांगितलेल्या गोष्टींचाच पुन्हा प्रमाणासाठी उल्लेख येतो. श्रोत्यांनी सावध अंतःकरणाने ते पुन्हा लक्षपूर्वक ऐकावे.

तेंचि पुढें नीरूपण । बोलिलेंचि बोलिलें प्रमाण । श्रोतीं सावध अंतःकर्ण । घातलेंचि घालावें ॥ २९ ॥

What follows is that same exposition, in which what has already been said is repeated again for the sake of certainty. Listeners should once more apply their attentive minds fully to it.

सूक्ष्म निरूपण लागलें । तेथें बोलिलेंचि मागुतें बोलिलें । श्रोत्यांस पाहिजे उमजलें ।म्हणौनियां ॥ ३० ॥

हे निरूपण अतिशय सूक्ष्म आहे, म्हणूनच त्यात आधी सांगितलेल्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा सांगितलेल्या आहेत, जेणेकरून श्रोत्यांना ते नीट उमजावे.

सूक्ष्म निरूपण लागलें । तेथें बोलिलेंचि मागुतें बोलिलें । श्रोत्यांस पाहिजे उमजलें ।म्हणौनियां ॥ ३० ॥

This exposition is extremely subtle, and that is precisely why what has already been said is repeated again and again - so that the listeners may fully grasp it.

प्रचित पाहातां निकट । उडोन जाती परिपाठ । म्हणोनि हे खटपट । करणें लागे ॥ ३१ ॥

प्रचीतीच्या दृष्टीने अगदी जवळून पाहू गेले, तर रूढ परिपाठ बाजूला पडतात. म्हणूनच ही सगळी खटपट करावी लागते.

प्रचित पाहातां निकट । उडोन जाती परिपाठ । म्हणोनि हे खटपट । करणें लागे ॥ ३१ ॥

When one looks very closely from the standpoint of direct proof, the customary conventions fall away. This is precisely why all this careful effort has to be undertaken.

परिपाठेंचि जरी बोलिलें । तरी प्रचितसमाधान बुडालें । प्रचितसमाधान राखिलें । तरी परिपाठ उडे ॥ ३२ ॥

नुसत्या रूढ परिपाठाप्रमाणेच बोलले, तर प्रचीतीचे समाधान बुडून जाते. आणि प्रचीतीचे समाधान राखले, तर रूढ परिपाठ मोडतो.

परिपाठेंचि जरी बोलिलें । तरी प्रचितसमाधान बुडालें । प्रचितसमाधान राखिलें । तरी परिपाठ उडे ॥ ३२ ॥

If one speaks merely according to customary convention, the satisfaction of direct proof is lost. And if one preserves the satisfaction of direct proof, then customary convention itself must give way.

ऐसी सांकडी दोहींकडे । म्हणौन बोलिलेंचि बोलणें घडे । दोनी राखोनियां कोडें । उकलून दाऊं ॥ ३३॥

अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंनी अडचण येते. म्हणूनच आधी सांगितलेल्याच गोष्टी पुन्हा सांगाव्या लागतात. दोन्ही गोष्टी राखत हे कोडे उलगडून दाखवू.

ऐसी सांकडी दोहींकडे । म्हणौन बोलिलेंचि बोलणें घडे । दोनी राखोनियां कोडें । उकलून दाऊं ॥ ३३॥

Thus there is difficulty on both sides at once. That is why what has already been said must be spoken yet again. Preserving both concerns together, let us now untangle this puzzle and show it clearly.

परीपाठ आणी प्रचित प्रमाण । दोनी राखोन निरूपण । श्रोते परम विचक्षण । विवरोत पुढें ॥ ३४॥

रूढ परिपाठ आणि प्रत्यक्ष प्रचीत हे दोन्ही प्रमाण राखूनच पुढील निरूपण केले जाईल. परम चतुर अशा श्रोत्यांनी ते पुढे नीट विवरून पाहावे.

परीपाठ आणी प्रचित प्रमाण । दोनी राखोन निरूपण । श्रोते परम विचक्षण । विवरोत पुढें ॥ ३४॥

The exposition that follows will preserve both authorities together - customary convention and direct proof. Let the most discerning listeners examine it carefully as it unfolds.