सकळांचे अंतःकरण येक । किंवा येक नव्हे अनेक । ऐसें हे निश्चयात्मक । मज निरोपावें ॥ १ ॥

सर्व प्राण्यांचे अंतःकरण एकच आहे, की प्रत्येकाचे वेगळे वेगळे आहे, हे मला निश्चयाने सांगावे, अशी श्रोता विनंती करतो.

सकळांचे अंतःकरण येक । किंवा येक नव्हे अनेक । ऐसें हे निश्चयात्मक । मज निरोपावें ॥ १ ॥

The listener asks: is the inner faculty (antahkaran) of all beings one and the same, or is each being's separate? Please explain this to me with certainty.

ऐसें श्रोतयानें पुसिलें । अंतःकरण येक किं वेगळालें । याचे उत्तर ऐकिलें पाहिजे श्रोतीं ॥ २ ॥

अशा प्रकारे श्रोत्याने प्रश्न विचारला की अंतःकरण एक आहे की निरनिराळे. याचे उत्तर आता श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे.

ऐसें श्रोतयानें पुसिलें । अंतःकरण येक किं वेगळालें । याचे उत्तर ऐकिलें पाहिजे श्रोतीं ॥ २ ॥

Thus the listener asked whether the inner faculty is one or separate for each. Now the listeners should attentively hear the answer to this.

समस्तांचे अंतःकर्ण येक निश्चयो जाणावा नेमक । हा प्रत्ययाचा विवेक । तुज निरोपिला ॥ ३ ॥

सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे, हे नक्की जाणून घ्यावे. हा अनुभवाने सिद्ध होणारा विवेक तुला सांगितला आहे.

समस्तांचे अंतःकर्ण येक निश्चयो जाणावा नेमक । हा प्रत्ययाचा विवेक । तुज निरोपिला ॥ ३ ॥

Know with certainty that the inner faculty of all beings is one and the same. This discernment, provable by direct experience, has been told to you.

श्रोता म्हणे वक्तयासी । अंतःकरण येक समस्तांसी । तरी मिळेना येकायेकासी । काये निमित्य ॥ ४ ॥

श्रोता वक्त्याला म्हणतो की, जर सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे, तर मग एकाचे दुसऱ्याशी का जुळत नाही? याचे कारण काय?

श्रोता म्हणे वक्तयासी । अंतःकरण येक समस्तांसी । तरी मिळेना येकायेकासी । काये निमित्य ॥ ४ ॥

The listener asks the speaker: if the inner faculty of all is one, then why does one person's mind not match another's? What is the reason for this?

येक जेवितां अवघे धाले । येक निवतां अवघे निवाले । येक मरतां अवघे मेले । पाहिजेत कीं ॥ ५ ॥

जर अंतःकरण खरोखर एकच असेल, तर एकाने जेवल्यावर सर्वांची भूक भागायला हवी, एकाला थंडावा मिळाल्यावर सर्वांना गारवा वाटायला हवा आणि एक मेल्यावर सर्वच मरायला हवेत.

येक जेवितां अवघे धाले । येक निवतां अवघे निवाले । येक मरतां अवघे मेले । पाहिजेत कीं ॥ ५ ॥

If the inner faculty were truly one, then when one person eats, all should be satisfied; when one feels cool relief, all should feel it; and when one dies, all should die.

येक सुखी येक दुःखी । ऐसें वर्ततें लोकिकीं । येका अंतःकरणाची वोळखी । कैसी जाणावी ॥ ६ ॥

पण जगात तर कोणी सुखी असतो आणि कोणी दुःखी असतो, असेच दिसते. मग अंतःकरण एकच आहे, हे कसे ओळखावे?

येक सुखी येक दुःखी । ऐसें वर्ततें लोकिकीं । येका अंतःकरणाची वोळखी । कैसी जाणावी ॥ ६ ॥

But in this world we see that one person is happy while another is miserable. So how can one recognize that the inner faculty is truly one?

जनीं वेगळाली भावना । कोणास कोणीच मिळेना । म्हणौन हें अनुमाना । येत नाही ॥ ७ ॥

लोकांच्या भावना एकमेकांहून वेगळ्या असतात, कोणाचीही कोणाशी जुळत नाही. त्यामुळे अंतःकरण एक आहे, ही गोष्ट काही केल्या पटत नाही.

जनीं वेगळाली भावना । कोणास कोणीच मिळेना । म्हणौन हें अनुमाना । येत नाही ॥ ७ ॥

People's feelings differ from one another; no one's matches anyone else's. Therefore this claim that the inner faculty is one does not seem plausible at all.

अंतःकरण येक असतें । तरी येकाचें येकास कळों येतें । कांहीं चोरितांच न येतें । गौप्य गुह्य ॥ ८ ॥

जर अंतःकरण खरोखर एकच असते, तर एकाच्या मनातले दुसऱ्याला आपोआप कळले असते, आणि कोणतेही गुपित लपवताच आले नसते.

अंतःकरण येक असतें । तरी येकाचें येकास कळों येतें । कांहीं चोरितांच न येतें । गौप्य गुह्य ॥ ८ ॥

If the inner faculty were truly one, then what is in one person's mind would automatically be known to another, and no secret could ever be hidden.

याकरणें अनुमानेना । अंतःकरण येक हें घडेना । विरोध लागला जना । काये निमित्य ॥ ९ ॥

यामुळे अंतःकरण एक आहे, हे तर्काने पटतच नाही. मग लोकांमध्ये जो विरोध, भेदभाव दिसतो, त्याचे कारण काय?

याकरणें अनुमानेना । अंतःकरण येक हें घडेना । विरोध लागला जना । काये निमित्य ॥ ९ ॥

For this reason it seems illogical that the inner faculty is one. Then what explains the conflict and difference we see among people?

सर्प डसाया येतो । प्राणी भेऊन पळतो । येक अंतःकरण तेरी तो । विरोध नसावा ॥ १० ॥

साप चावायला येतो आणि प्राणी घाबरून पळून जातो. जर अंतःकरण एकच असेल, तर हा विरोध, हे परस्पर वैर तरी असायला नको होते.

सर्प डसाया येतो । प्राणी भेऊन पळतो । येक अंतःकरण तेरी तो । विरोध नसावा ॥ १० ॥

A snake comes to bite, and the creature runs away in fear. If the inner faculty were one, there should be no such opposition or enmity between them.

ऐसी श्रोतयांची आशंका । वक्ता म्हणे चळों नका । सावध होऊन ऐका । निरूपण ॥ ११ ॥

अशी श्रोत्यांची शंका ऐकून वक्ता म्हणतो, विचलित होऊ नका. सावध होऊन आता हे निरूपण ऐका.

ऐसी श्रोतयांची आशंका । वक्ता म्हणे चळों नका । सावध होऊन ऐका । निरूपण ॥ ११ ॥

Hearing the listeners' doubt, the speaker says: do not be troubled by this. Listen attentively now to the explanation.

अंतःकर्ण म्हणिजे जाणीव । जाणिव जाणता स्वभाव । देहरक्षणाचा उपाव । जाणती कळा ॥ १२ ॥

अंतःकरण म्हणजे जाणीव होय. जाणणे हाच तिचा स्वभाव आहे. देहाचे रक्षण कसे करावे, हे समजणारी शक्ती म्हणजेच ही जाणीव-कळा.

अंतःकर्ण म्हणिजे जाणीव । जाणिव जाणता स्वभाव । देहरक्षणाचा उपाव । जाणती कळा ॥ १२ ॥

The inner faculty means awareness itself. Knowing is its very nature. It is this power of awareness that understands how to protect the body.

सर्प जाणोन डंखूं आला । प्राणी जाणोन पळाला । दोहींकडे जाणीवेला । बरें पाहा ॥ १३ ॥

साप जाणून-बुजून चावायला आला आणि प्राणी जाणून-बुजून पळाला. दोन्हीकडे नीट पाहिले तर तीच जाणीव कार्यरत आहे.

सर्प जाणोन डंखूं आला । प्राणी जाणोन पळाला । दोहींकडे जाणीवेला । बरें पाहा ॥ १३ ॥

The snake came to bite knowingly, and the creature fled knowingly. Look carefully - in both cases it is the same awareness at work.

दोहींकडे जाणीवेसी पाहिलें । तरी अंतःकर्ण येकचि जालें । विचारितां प्रत्यया आलें । जाणीवरूपें ॥ १४ ॥

दोन्हीकडची जाणीव नीट पाहिली, तर अंतःकरण एकच असल्याचे लक्षात येते. नीट विचार केला की जाणीव-रूपानेच याचा अनुभव येतो.

दोहींकडे जाणीवेसी पाहिलें । तरी अंतःकर्ण येकचि जालें । विचारितां प्रत्यया आलें । जाणीवरूपें ॥ १४ ॥

Examining the awareness on both sides, one finds that the inner faculty is indeed one. On careful reflection, this becomes evident in the very form of awareness.

जाणीवरूपें अंतःकर्ण । सकळांचे येक हें प्रमाण । जीवमात्रास जाणपण । येकचि असे ॥ १५ ॥

जाणीव-रूपानेच अंतःकरण सर्वांचे एक आहे, हे सिद्ध होते. सर्व जीवांच्या ठिकाणी असणारी जाणण्याची शक्ती एकच आहे.

जाणीवरूपें अंतःकर्ण । सकळांचे येक हें प्रमाण । जीवमात्रास जाणपण । येकचि असे ॥ १५ ॥

In the form of awareness, the inner faculty is proven to be one for all. The power of knowing present in every living being is one and the same.

येके दृष्टीचें देखणें । येके जिव्हेचें चाखणें । ऐकणें स्पर्शणें वास घेणें । सर्वत्रास येक ॥ १६ ॥

डोळ्याने पाहणे, जिभेने चव घेणे, कानाने ऐकणे, त्वचेने स्पर्श जाणणे, नाकाने वास घेणे - हे सर्व सर्वांच्या ठिकाणी सारखेच घडते.

येके दृष्टीचें देखणें । येके जिव्हेचें चाखणें । ऐकणें स्पर्शणें वास घेणें । सर्वत्रास येक ॥ १६ ॥

Seeing with the eye, tasting with the tongue, hearing, touching, and smelling - these happen the same way in every being.

पशु पक्षी किडा मुंगी । जीवमात्र निर्माण जगीं । जाणीवकळा सर्वांलागीं । येकचि आहे ॥ १७ ॥

पशू, पक्षी, किडा, मुंगी - जगात जन्मलेले जितके म्हणून जीव आहेत, त्या सर्वांच्या ठिकाणी असणारी जाणीव-शक्ती एकच आहे.

पशु पक्षी किडा मुंगी । जीवमात्र निर्माण जगीं । जाणीवकळा सर्वांलागीं । येकचि आहे ॥ १७ ॥

Beasts, birds, insects, ants - all the countless living beings born in this world share the very same power of awareness.

सर्वांस जळ तें सीतळ । सर्वांस अग्नि तेजाळ । सर्वांस अंतःकर्ण केवळ । जाणीव कळा ॥ १८ ॥

पाणी सर्वांना सारखेच थंड वाटते, अग्नी सर्वांना सारखाच तेजस्वी-उष्ण वाटतो; त्याचप्रमाणे सर्वांचे अंतःकरण म्हणजे केवळ एकच जाणीव-शक्ती आहे.

सर्वांस जळ तें सीतळ । सर्वांस अग्नि तेजाळ । सर्वांस अंतःकर्ण केवळ । जाणीव कळा ॥ १८ ॥

Water feels cool to everyone alike, fire feels hot and bright to everyone alike; in the same way, the inner faculty of all is simply this one power of awareness.

आवडे नावडे ऐसें जालें । तरी हें देहस्वभावावरी गेलें । परंतु हें कळों आलें । अंतःकर्णयोगें ॥ १९ ॥

एखादी गोष्ट आवडणे किंवा न आवडणे हे ज्याच्या त्याच्या देहस्वभावावर, आवडी-निवडीवर अवलंबून असते; पण ते आवडणे-न आवडणे कळते मात्र त्या एका अंतःकरणामुळेच.

आवडे नावडे ऐसें जालें । तरी हें देहस्वभावावरी गेलें । परंतु हें कळों आलें । अंतःकर्णयोगें ॥ १९ ॥

Liking or disliking something depends on each body's own particular nature and inclinations; but the very knowing of that liking or disliking happens only through the one inner faculty.

सर्वांचे अंतःकर्ण येक । ऐसा निश्चयो निश्चयात्मक । जाणती याअचें कौतुक । चहुंकडे ॥ २० ॥

अशा रीतीने सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे, हा निश्चय पक्का होतो. जे विचारी असतात तेच याचे हे कौतुक सर्वत्र जाणून घेतात.

सर्वांचे अंतःकर्ण येक । ऐसा निश्चयो निश्चयात्मक । जाणती याअचें कौतुक । चहुंकडे ॥ २० ॥

Thus it is firmly established that the inner faculty of all beings is one. Only the discerning recognize this wonder everywhere.

इतुकेन फिटली आशंका । आतां अनुमान करूं नका । जाणणें तितुकें येका । अंतःकर्णाचें ॥ २१ ॥

एवढ्याने शंकेचे निरसन झाले. आता याबद्दल शंका घेऊ नका. जितके म्हणून जाणणे आहे, ते सर्व त्या एकाच अंतःकरणाचे आहे.

इतुकेन फिटली आशंका । आतां अनुमान करूं नका । जाणणें तितुकें येका । अंतःकर्णाचें ॥ २१ ॥

With this the doubt is resolved. Now do not doubt it any further. Whatever knowing there is, all of it belongs to that one single inner faculty.

जाणोन जीव चारा घेती । जाणोन भिती लपती । जाणोनियां पळोन जाती । प्राणीमात्र ॥ २२ ॥

जाणीव असल्यामुळेच सर्व जीव अन्न मिळवतात, जाणीव असल्यामुळेच घाबरून लपतात आणि जाणीव असल्यामुळेच पळून जातात.

जाणोन जीव चारा घेती । जाणोन भिती लपती । जाणोनियां पळोन जाती । प्राणीमात्र ॥ २२ ॥

It is by this awareness that living beings seek their food, by this awareness that they hide in fear, and by this awareness that all creatures flee from danger.

किडामुंगीपासून ब्रह्मादिक । समस्तां अंतःकर्ण येक । ये गोष्टीचें कौतुक । प्रत्यें जाणावें ॥ २३ ॥

किड्या-मुंगीपासून ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे. या गोष्टीचे आश्चर्य प्रत्येकाने स्वतः अनुभवून जाणावे.

किडामुंगीपासून ब्रह्मादिक । समस्तां अंतःकर्ण येक । ये गोष्टीचें कौतुक । प्रत्यें जाणावें ॥ २३ ॥

From the tiniest insect or ant up to Brahmadeva himself, the inner faculty of all is one. Everyone should personally realize this wondrous truth through their own experience.

थोर लहान तरी अग्नी । थोडें बहु तरी पाणी । न्यून पूर्ण तरी प्राणी । अंतःकर्णें जाणती ॥ २४ ॥

अग्नी मोठा असो वा लहान, पाणी थोडे असो वा भरपूर, प्राणी कमी दर्जाचा असो वा श्रेष्ठ - सर्व काही अंतःकरणानेच जाणले जाते.

थोर लहान तरी अग्नी । थोडें बहु तरी पाणी । न्यून पूर्ण तरी प्राणी । अंतःकर्णें जाणती ॥ २४ ॥

Whether fire is great or small, whether water is little or abundant, whether a creature is lowly or exalted - all of it is known through this same inner faculty.

कोठें उणें कोठें अधीक । परंतु जिनसमासला येक । जंगम प्राणी कोणीयेक । जाटिल्याविण नाहीं ॥ २५ ॥

कोठे ती जाणीव थोडी असते, कोठे जास्त असते; पण तिचा मूळ गुणधर्म मात्र एकच आहे. जग-अवस्थेत असलेला असा एकही प्राणी नाही, ज्याच्या ठिकाणी ही जाणीव-कळा नाही.

कोठें उणें कोठें अधीक । परंतु जिनसमासला येक । जंगम प्राणी कोणीयेक । जाटिल्याविण नाहीं ॥ २५ ॥

The measure of that awareness may be less here or more there, but its essential nature remains one. Not a single moving creature exists without this power of awareness present in it.

जाणीव म्हणिजे अंतःकर्ण । अंतःकर्ण विष्णूचा अंश जाण । विष्णु करितो पाळण । येणें प्रकारें ॥ २६ ॥

जाणीव म्हणजेच अंतःकरण. हे अंतःकरण विष्णूचाच अंश आहे असे समज. याच जाणीव-रूपाने विष्णू सर्व जीवांचे पालनपोषण करतो.

जाणीव म्हणिजे अंतःकर्ण । अंतःकर्ण विष्णूचा अंश जाण । विष्णु करितो पाळण । येणें प्रकारें ॥ २६ ॥

Awareness is itself the inner faculty. Know that this inner faculty is a portion of Vishnu himself. It is in this very form of awareness that Vishnu sustains and nurtures all beings.

नेणतां प्राणी संव्हारितो । नेणीव तमोगुण बोलिजेतो । तमोगुणें रुद्र संव्हारितो । येणें प्रकारें ॥ २७ ॥

प्राणी नेणतेपणाने म्हणजे बेसावधपणे नाश पावतो. या नेणिवेलाच तमोगुण म्हणतात. याच तमोगुणाच्या रूपाने रुद्र संहार करतो.

नेणतां प्राणी संव्हारितो । नेणीव तमोगुण बोलिजेतो । तमोगुणें रुद्र संव्हारितो । येणें प्रकारें ॥ २७ ॥

A creature perishes through this very not-knowing, this state of unawareness. That unawareness itself is called tamoguna. It is in this form of tamoguna that Rudra brings about destruction.

कांही जाणीव कांही नेणीव । हा रजोगुणाचा स्वभाव । जाणतां नेणतां जीव । जन्मास येती ॥ २८ ॥

थोडी जाणीव आणि थोडी नेणीव मिसळलेली असणे, हा रजोगुणाचा स्वभाव आहे. या जाणते-नेणतेपणातूनच जीव पुन्हा जन्माला येतात.

कांही जाणीव कांही नेणीव । हा रजोगुणाचा स्वभाव । जाणतां नेणतां जीव । जन्मास येती ॥ २८ ॥

A mixture of some knowing and some not-knowing is the very nature of rajoguna. It is through this partial knowing and not-knowing that beings come again into birth.

जाणीवेनें होतें सुख । नेणीवेनें होतें दुःख । सुखदुःख अवश्यक । उत्पत्तिगुणें ॥ २९ ॥

जाणिवेमुळे सुख होते आणि नेणिवेमुळे दुःख होते. सृष्टीच्या उत्पत्तीला कारण असणाऱ्या गुणांमुळे सुख आणि दुःख हे अपरिहार्यपणे भोगावे लागतात.

जाणीवेनें होतें सुख । नेणीवेनें होतें दुःख । सुखदुःख अवश्यक । उत्पत्तिगुणें ॥ २९ ॥

Awareness gives rise to happiness, and unawareness gives rise to sorrow. Through the qualities that cause creation, happiness and sorrow inevitably follow.

जाणण्यानेणण्याची बुद्धि । तोंचि देहीं जाणावा विधी । स्थूळ देहीं ब्रह्मा त्रिशुद्धि । उत्पत्तिकर्ता ॥ ३० ॥

जाणणे आणि न जाणणे यांची जी बुद्धी असते, तिलाच देहामध्ये ब्रह्मदेव समज. स्थूल देहामध्ये खरोखरच उत्पत्ती घडवणारा तो ब्रह्मदेवच आहे.

जाणण्यानेणण्याची बुद्धि । तोंचि देहीं जाणावा विधी । स्थूळ देहीं ब्रह्मा त्रिशुद्धि । उत्पत्तिकर्ता ॥ ३० ॥

The faculty of knowing and not-knowing within the body should itself be understood as Brahmadeva. Truly, within the gross body, it is this Brahmadeva who is the agent of creation.

ऐसा उत्पत्ति स्थिति संहार । प्रसंगें बोलिला विचार । परंतु याचा निर्धार । प्रत्यें पाहावा ॥ ३१ ॥

अशा प्रकारे उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचा विचार प्रसंगानुरूप सांगितला. पण याची खात्री प्रत्येकाने स्वतःच्या अनुभवाने पाहून घ्यावी.

ऐसा उत्पत्ति स्थिति संहार । प्रसंगें बोलिला विचार । परंतु याचा निर्धार । प्रत्यें पाहावा ॥ ३१ ॥

In this way the reasoning behind creation, sustenance, and dissolution has been explained as the occasion required. But everyone should verify this certainty through their own direct experience.