अवतारादिक ज्ञानी संत । सारासारविचारें मुक्त । त्यांचे सामर्थ्य चालत । कोण्या प्रकारें ॥ १ ॥

अवतारी पुरुष, ज्ञानी संत हे सारासार विवेकाने मुक्त झालेले असतात. मग त्यांचे सामर्थ्य अजूनही कोणत्या प्रकारे कार्यरत राहते?

अवतारादिक ज्ञानी संत । सारासारविचारें मुक्त । त्यांचे सामर्थ्य चालत । कोण्या प्रकारें ॥ १ ॥

Divine incarnations and wise saints attain liberation through discerning the essential from the non-essential. Then in what manner does their power still continue to operate in the world?

हें श्रोतयांची आशंका । पाहातां प्रश्न केला निका । सावध होऊन ऐका । म्हणे वक्ता ॥ २ ॥

ही श्रोत्यांची शंका आहे, आणि हा प्रश्न त्यांनी अगदी योग्यच विचारला आहे. वक्ता म्हणतो, आता सावध होऊन ऐका.

हें श्रोतयांची आशंका । पाहातां प्रश्न केला निका । सावध होऊन ऐका । म्हणे वक्ता ॥ २ ॥

This is the listeners' doubt, and it is indeed a very apt question they have raised. The speaker says: now be attentive and listen.

ज्ञानी मुक्त होऊन गेले । मागें त्यांचे सामर्थ्य चाले । परंतु ते नाहीं आले । वासना धरूनी ॥ ३ ॥

ज्ञानी पुरुष मुक्त होऊन निघून गेले, तरी मागे त्यांचे सामर्थ्य कार्यरत राहते. पण ते काही वासना धरून पुन्हा परत आलेले नसतात.

ज्ञानी मुक्त होऊन गेले । मागें त्यांचे सामर्थ्य चाले । परंतु ते नाहीं आले । वासना धरूनी ॥ ३ ॥

The wise, having attained liberation, have departed; yet their power continues to operate afterward. But this does not mean they have returned holding onto any desire.

लोकांस होतो चमत्कार । लोक मानिती साचार । परंतु याचा विचार । पाहिला पाहिजे ॥ ४ ॥

लोकांना जे चमत्कार अनुभवायला येतात, ते लोक खरेच मानतात. पण याचाही विचार नीट करून पाहिला पाहिजे.

लोकांस होतो चमत्कार । लोक मानिती साचार । परंतु याचा विचार । पाहिला पाहिजे ॥ ४ ॥

People experience miracles, and they take them to be genuinely real. But this too needs to be examined carefully.

जीत अस्तां नेणों किती । जनामधें चमत्कार होती । ऐसियाची सद्य प्रचिती । रोकडी पाहावी ॥ ५ ॥

ते जिवंत असतानाच लोकांमध्ये असंख्य चमत्कार घडत असतात. अशा गोष्टींची प्रत्यक्ष, तत्काळ प्रचीतीच पाहावी.

जीत अस्तां नेणों किती । जनामधें चमत्कार होती । ऐसियाची सद्य प्रचिती । रोकडी पाहावी ॥ ५ ॥

Even while such a person is still alive, countless miracles occur among people around them. One should look directly at this immediate, present proof.

तो तरी आपण नाहीं गेला । लोकीं प्रत्यक्ष देखिला । ऐसा चमत्कार जाला । यास काये म्हणावें ॥ ६ ॥

तो स्वतः तर कोठे गेलेला नाही, लोकांनी त्याला प्रत्यक्ष पाहिलेले असते, आणि तरीही असा चमत्कार घडलेला असतो - याला काय म्हणावे?

तो तरी आपण नाहीं गेला । लोकीं प्रत्यक्ष देखिला । ऐसा चमत्कार जाला । यास काये म्हणावें ॥ ६ ॥

The person himself has not actually gone anywhere; people have seen him with their own eyes right there, and yet such a miracle has occurred - what is one to make of this?

तरी तो लोकांचा भावार्थ । भाविकां देव येथार्थ । अनेत्र कल्पना वेर्थ । कुतर्काची ॥ ७ ॥

तर हे लोकांच्या श्रद्धेचेच फळ आहे - भाविकांना देव खरोखरच प्रत्यक्ष अनुभवास येतो. याखेरीज केलेली कोणतीही कुतर्काची कल्पना व्यर्थच ठरते.

तरी तो लोकांचा भावार्थ । भाविकां देव येथार्थ । अनेत्र कल्पना वेर्थ । कुतर्काची ॥ ७ ॥

This is simply the fruit of people's own faith - to the devout, God genuinely becomes a real presence. Any other explanation built on mere idle speculation is futile.

आवडे तें स्वप्नीं देखिलें। तरीकाय तेथून आलें । म्हणाल तेणें आठविलें । तरी द्रव्य कां दिसे ॥ ८ ॥

आवडते ते स्वप्नात दिसले, तर ते खरोखर कोठून तरी आले असे म्हणता येईल का? म्हणाल की त्याने ते आठवले म्हणून दिसले, तर मग स्वप्नात प्रत्यक्ष धनही का दिसते?

आवडे तें स्वप्नीं देखिलें। तरीकाय तेथून आलें । म्हणाल तेणें आठविलें । तरी द्रव्य कां दिसे ॥ ८ ॥

If we see in a dream what we wish for, does that mean it has actually come from somewhere real? If you say it appears merely because we remembered it, then why does even wealth appear in dreams that we never even thought of?

एवं आपली कल्पना । स्वप्नीं येती पदार्थ नाना । परी ते पदार्थ चालतीना । अथवा आठऊ नाहीं ॥ ९ ॥

म्हणजे आपल्याच कल्पनेने स्वप्नात नाना पदार्थ येतात, पण ते पदार्थ प्रत्यक्षात काही चालत नाहीत, किंवा आपण त्यांची आठवणही ठेवलेली नसते.

एवं आपली कल्पना । स्वप्नीं येती पदार्थ नाना । परी ते पदार्थ चालतीना । अथवा आठऊ नाहीं ॥ ९ ॥

Thus various things appear in dreams purely through our own imagination, but those things have no real existence of their own, nor had we even consciously remembered them beforehand.

येथें तुटली आशंका । ज्ञात्यास जन्म कल्पूं नका । उमजेना तरी विवेका । बरें पाहा ॥ १० ॥

येथे ही शंका दूर झाली. ज्ञात्याने पुन्हा जन्म घेतला असे मानू नका. जर हे समजत नसेल, तर विवेकाने पुन्हा नीट विचार करून पाहा.

येथें तुटली आशंका । ज्ञात्यास जन्म कल्पूं नका । उमजेना तरी विवेका । बरें पाहा ॥ १० ॥

Here this doubt is resolved. Do not imagine that the enlightened one has taken birth again. If this is still not understood, examine it once more carefully with discernment.

ज्ञानी मुक्त होऊन गेले । त्यांचें सामर्थ्य उगेचि चाले । कां जे पुण्यमार्गें चालिलें । म्हणोनियां ॥ ११ ॥

ज्ञानी पुरुष मुक्त होऊन गेले, तरी त्यांचे सामर्थ्य आपोआपच कार्यरत राहते. कारण ते पुण्यमार्गानेच चालले होते, म्हणून.

ज्ञानी मुक्त होऊन गेले । त्यांचें सामर्थ्य उगेचि चाले । कां जे पुण्यमार्गें चालिलें । म्हणोनियां ॥ ११ ॥

Though the wise have attained liberation and departed, their power continues to operate of its own accord, simply because they walked the path of merit and virtue.

याकारणें पुण्यमार्गें चालावें । भजन देवाचें वाढवावें । न्याये सांडून न जावें । अन्यायमार्गें ॥ १२ ॥

याकारणास्तव आपणही पुण्यमार्गानेच चालावे, देवाचे भजन वाढवत राहावे, आणि न्याय सोडून अन्यायाच्या मार्गाने कधी जाऊ नये.

याकारणें पुण्यमार्गें चालावें । भजन देवाचें वाढवावें । न्याये सांडून न जावें । अन्यायमार्गें ॥ १२ ॥

For this very reason one should walk the path of merit and virtue, cultivate devotion to God ever more, and never abandon righteousness to follow the path of injustice.

नानापुरश्चरणें करावीं । नाना तीर्थाटणें फीरावीं । नाना सामर्थ्यें वाढवावीं। वैराग्यबळें ॥ १३ ॥

नाना पुरश्चरणे करावीत, नाना तीर्थयात्रा कराव्यात, आणि वैराग्याच्या बळावर नाना प्रकारचे सामर्थ्य वाढवावे.

नानापुरश्चरणें करावीं । नाना तीर्थाटणें फीरावीं । नाना सामर्थ्यें वाढवावीं। वैराग्यबळें ॥ १३ ॥

One should perform various forms of purificatory repetition, undertake various pilgrimages, and cultivate various inner powers through the strength of dispassion.

निश्चये बैसे वस्तूकडे । तरी ज्ञानमार्गेंहि सामर्थ्य चढे । कोणीयेक येकांत मोडे । ऐसें न करावें ॥ १४ ॥

निश्चयाने मन वस्तूकडे म्हणजे परब्रह्माकडे लागले, तर ज्ञानमार्गानेही सामर्थ्य वाढतच जाते. पण कोणत्याही एका बाजूला अती जाऊन दुसरी बाजू मोडेल, असे करू नये.

निश्चये बैसे वस्तूकडे । तरी ज्ञानमार्गेंहि सामर्थ्य चढे । कोणीयेक येकांत मोडे । ऐसें न करावें ॥ १४ ॥

If the mind fixes itself with certainty on the ultimate Reality, power grows through the path of knowledge as well. But one should not go to such an extreme on any one side that it breaks the balance with the other.

येक गुरु येक देव । कोठें तरी असावा भाव । भावार्थ नस्तां वाव । सर्व कांहीं ॥ १५ ॥

एक गुरु आणि एक देव यांच्याविषयी कोठे तरी मनात दृढ श्रद्धा असावीच. श्रद्धा नसेल, तर बाकी सर्व काही व्यर्थच ठरते.

येक गुरु येक देव । कोठें तरी असावा भाव । भावार्थ नस्तां वाव । सर्व कांहीं ॥ १५ ॥

One should hold firm faith somewhere, in one guru and one God. Without such faith, everything else amounts to nothing at all.

निर्गुणीं ज्ञान जालें । म्हणोन सगुण अलक्ष केलें । तरी तें ज्ञातें नागवलें । दोहिंकडे ॥ १६ ॥

निर्गुणाचे ज्ञान झाले म्हणून सगुणाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले, तर तो ज्ञाता दोन्ही बाजूंनी उघडा पडतो, नागवला जातो.

निर्गुणीं ज्ञान जालें । म्हणोन सगुण अलक्ष केलें । तरी तें ज्ञातें नागवलें । दोहिंकडे ॥ १६ ॥

If one attains knowledge of the attributeless and therefore completely neglects the attributed, personal form of God, then that so-called knower is left stripped bare on both counts.

नाहीं भक्ती नाहीं ज्ञान । मधेंच पैसावला अभिमान । म्हणोनियां जपध्यान । सांडूंच नये ॥१७ ॥

अशा माणसाला ना भक्ती लाभते ना ज्ञान, फक्त मध्येच अहंकार पसरून राहतो. म्हणूनच जप-ध्यान कधीच सोडू नये.

नाहीं भक्ती नाहीं ज्ञान । मधेंच पैसावला अभिमान । म्हणोनियां जपध्यान । सांडूंच नये ॥१७ ॥

Such a person gains neither devotion nor knowledge; only pride spreads in between the two. Therefore one should never abandon the practice of chanting and meditation.

सांडील सगुणभजनासी । तरी तो ज्ञाता परी अपेसी । म्हणोनियां सगुणभजनासी । सांडूंच नये ॥ १८ ॥

जो सगुण भजन सोडून देईल, तो कदाचित ज्ञाता असला तरी अपयशीच ठरतो. म्हणूनच सगुण भजन कधीच सोडू नये.

सांडील सगुणभजनासी । तरी तो ज्ञाता परी अपेसी । म्हणोनियां सगुणभजनासी । सांडूंच नये ॥ १८ ॥

Whoever gives up devotion to the personal, attributed form of God, even if he is otherwise a knower, ultimately meets with failure. Therefore devotion to the personal form of God should never be abandoned.

निःकाम बुद्धीचिया भजना । त्रैलोकीं नाहीं तुळणा । समर्थेंविण घडेना । निःकाम भजन ॥ १९ ॥

निष्काम बुद्धीने केलेल्या भजनाची तुलना त्रैलोक्यातही कशाशीही होऊ शकत नाही. पण असे निष्काम भजन समर्थाशिवाय, म्हणजे परिपक्व वैराग्याशिवाय घडणे शक्य नाही.

निःकाम बुद्धीचिया भजना । त्रैलोकीं नाहीं तुळणा । समर्थेंविण घडेना । निःकाम भजन ॥ १९ ॥

Devotion performed with a desireless mind has no equal in all three worlds. But such desireless devotion is not possible without inner mastery, without mature dispassion.

कामनेनें फळ घडे । निःकाम भजनें भगवंत जोडे । फळभगवंता कोणीकडे । महदांतर ॥ २० ॥

कामनेने केलेल्या भजनातून केवळ फळ मिळते, पण निष्काम भजनाने प्रत्यक्ष भगवंतच प्राप्त होतो. फळ आणि भगवंत यांच्यात केवढे तरी मोठे अंतर आहे.

कामनेनें फळ घडे । निःकाम भजनें भगवंत जोडे । फळभगवंता कोणीकडे । महदांतर ॥ २० ॥

Devotion performed with desire yields only some result, but desireless devotion attains God himself. Between a mere result and God there is an immense, incomparable difference.

नाना फळे देवापासी । आणी फळ अंतरीं भगवंतासी । याकारणें परमेश्वरासी । निःकाम भजावें ॥ २१ ॥

नाना प्रकारची फळे देवाजवळ असतात, पण भगवंत स्वतःच त्या फळांहून अंतरातील अधिक मोठे फळ आहे. याकारणास्तव परमेश्वराचे भजन निष्कामपणेच करावे.

नाना फळे देवापासी । आणी फळ अंतरीं भगवंतासी । याकारणें परमेश्वरासी । निःकाम भजावें ॥ २१ ॥

Many kinds of results lie in God's keeping, but God himself is the far greater, inward result beyond all of them. For this very reason one should worship the Supreme Lord without any desire for reward.

निःकामभजनाचें फळ आगळे । सामर्थ्य चढे मर्यादावेगळें । तेथें बापुडी फळें । कोणीकडे ॥ २२॥

निष्काम भजनाचे फळ हे अगदी वेगळेच, विशेष असते; त्यातून मिळणारे सामर्थ्य कोणत्याही मर्यादेपलीकडचे असते. त्यापुढे साधी, क्षुद्र फळे कशाला मोजायची?

निःकामभजनाचें फळ आगळे । सामर्थ्य चढे मर्यादावेगळें । तेथें बापुडी फळें । कोणीकडे ॥ २२॥

The fruit of desireless devotion is altogether extraordinary; the power that arises from it exceeds every ordinary limit. Compared to that, what place do these paltry little rewards even have?

भक्तें जें मनीं धरावें । तें देवें आपणचि करावें । तेथें वेगळें भावावें । नलगे कदा ॥ २३ ॥

भक्ताने जे मनात इच्छिले, ते देवानेच स्वतः पूर्ण करावे, इतकी जवळीक निर्माण होते. तेथे मग वेगळे असे काही मानण्याची गरजच उरत नाही.

भक्तें जें मनीं धरावें । तें देवें आपणचि करावें । तेथें वेगळें भावावें । नलगे कदा ॥ २३ ॥

Whatever the devotee holds in his heart, God himself brings it about - such is the closeness that develops between them. There is then no need at all to regard them as separate.

दोनी सामर्थ्यें येक होतां । काळास नाटोपे सर्वथा । तेथें इतरांसी कोण कथा । कीटकन्यायें ॥ २४ ॥

भक्त आणि भगवंत यांची दोन्ही सामर्थ्ये एक होतात, तेव्हा त्यांना काळही मुळीच आवरू शकत नाही. मग इतरांची कथा काय, ते तर किड्यामुंगीसारखेच क्षुद्र ठरतात.

दोनी सामर्थ्यें येक होतां । काळास नाटोपे सर्वथा । तेथें इतरांसी कोण कथा । कीटकन्यायें ॥ २४ ॥

When the devotee's power and God's power become one, even time itself cannot overpower them at all. Then what to speak of others - they become as insignificant as mere insects by comparison.

म्हणोनि निःकाम भजन । वरी विशेष ब्रह्मज्ञान । तयास तुळितां त्रिभुवन । उणें वाटे ॥ २५॥

म्हणून निष्काम भजन आणि त्याहीवर विशेष ब्रह्मज्ञान असणे, या दोहोंची तुलना केली, तर त्रिभुवनही त्यापुढे उणे वाटते.

म्हणोनि निःकाम भजन । वरी विशेष ब्रह्मज्ञान । तयास तुळितां त्रिभुवन । उणें वाटे ॥ २५॥

Therefore, desireless devotion combined further with special knowledge of Brahman - when weighed against these two together, even the three worlds seem to fall short in comparison.

येथें बुद्धीचा प्रकाश । आणिक न चढे विशेष । प्रताप कीर्ती आणी येश । निरंतर ॥ २६॥

यामुळे बुद्धीला जो प्रकाश मिळतो, त्याहून अधिक विशेष असे काही चढत नाही. त्यातूनच प्रताप, कीर्ती आणि यश हे निरंतर लाभत राहतात.

येथें बुद्धीचा प्रकाश । आणिक न चढे विशेष । प्रताप कीर्ती आणी येश । निरंतर ॥ २६॥

The illumination the intellect gains from this cannot be surpassed by anything else more special. From it flow glory, fame, and success, continuously and without end.

निरूपणाचा विचार । आणी हरिकथेचा गजर । तेथें होती तत्पर । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

निरूपणाचा विचार आणि हरिकथेचा गजर जेथे चालतो, तेथे सर्व प्राणीमात्र तत्परतेने सामील होतात.

निरूपणाचा विचार । आणी हरिकथेचा गजर । तेथें होती तत्पर । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

Wherever the exposition of spiritual teaching and the resounding of devotional narration of God's glory takes place, all living beings eagerly gather to partake in it.

जेथें भ्रष्टाकार घडेना । तो परमार्थहि दडेना । समाधान विघडेना । निश्चयाचें ॥ २८ ॥

जेथे कोणताही भ्रष्टाचार घडत नाही, तेथे परमार्थही लपून राहत नाही, आणि निश्चयाचे समाधानही कधी ढळत नाही.

जेथें भ्रष्टाकार घडेना । तो परमार्थहि दडेना । समाधान विघडेना । निश्चयाचें ॥ २८ ॥

Where no corruption of conduct ever occurs, there spiritual attainment too does not remain hidden, and the contentment born of firm conviction never wavers.

सारासारव्हिचार करणें । न्याये अन्याये अखंड पाहाणें । बुद्धि भगवंताचें देणें । पालटेना ॥ २९ ॥

सार-असार यांचा नित्य विचार करणे, न्याय-अन्याय याकडे सतत लक्ष ठेवणे - अशी बुद्धी हे भगवंताचेच देणे आहे, आणि ते कधी बदलत नाही.

सारासारव्हिचार करणें । न्याये अन्याये अखंड पाहाणें । बुद्धि भगवंताचें देणें । पालटेना ॥ २९ ॥

Constantly discerning the essential from the non-essential, always watching over what is just and what is unjust - such an intellect is itself God's own gift, and it never changes.

भक्त भगवंतीं अनन्य । त्यासी बुद्धी देतो आपण । येदर्थीं भगवद्वचन । सावध ऐका ॥ ३० ॥

जो भक्त भगवंताशी अनन्यभावाने एकरूप होतो, त्याला भगवंत स्वतःच अशी बुद्धी देतो. याविषयीचे भगवंताचे वचनच आता सावध होऊन ऐका.

भक्त भगवंतीं अनन्य । त्यासी बुद्धी देतो आपण । येदर्थीं भगवद्वचन । सावध ऐका ॥ ३० ॥

To the devotee who becomes wholly and exclusively one with God, God himself grants this very intellect. Now listen attentively to God's own word on this matter.

म्हणौन सगुण भजन । वरी विशेष ब्रह्मज्ञान । प्रत्ययाचें समाधान । दुर्ल्लभ जगीं ॥ ३१ ॥

म्हणूनच सगुण भजन आणि त्याहीवर विशेष ब्रह्मज्ञान असणे, आणि त्यातून मिळणारे प्रत्यक्ष अनुभवाचे समाधान - हे जगात फार दुर्मिळ आहे.

म्हणौन सगुण भजन । वरी विशेष ब्रह्मज्ञान । प्रत्ययाचें समाधान । दुर्ल्लभ जगीं ॥ ३१ ॥

Therefore, devotion to the personal form of God combined further with special knowledge of Brahman, and the contentment of direct realization that arises from it - this is exceedingly rare in this world.