उत्पत्ति स्थिति संव्हार । याचा निरोपिला वेव्हार । परमात्मा निर्गुण निराकार । जैसा तैसा ॥ १ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचा सगळा व्यवहार आतापर्यंत सांगितला. पण परमात्मा मात्र निर्गुण, निराकार आणि जसाच्या तसाच अपरिवर्तित असतो.

उत्पत्ति स्थिति संव्हार । याचा निरोपिला वेव्हार । परमात्मा निर्गुण निराकार । जैसा तैसा ॥ १ ॥

The whole workings of creation, sustenance, and destruction have now been explained. But the Supreme Self remains attributeless and formless, exactly as it always was, utterly unchanged.

होतें वर्ततें आणि जातें । याचा समंध नाहीं तेथें । आद्य मद्य अवसान तें । संचलेंचि आहे ॥ २ ॥

होणे, टिकणे आणि नाहीसे होणे, याचा त्या परमात्म्याशी काहीही संबंध नाही. आरंभ, मध्य आणि शेवट या सर्व अवस्थांत तो सारखाच, अपरिवर्तित भरून राहिलेला असतो.

होतें वर्ततें आणि जातें । याचा समंध नाहीं तेथें । आद्य मद्य अवसान तें । संचलेंचि आहे ॥ २ ॥

Coming into being, persisting, and passing away - none of this has any connection to that Supreme Self. Throughout beginning, middle, and end, it remains the same, pervading everything unchanged.

परब्रह्म असतचि असे । मध्येंचि हा भ्रम भासे । भासे परंतु अवघा नासे । काळांतरी ॥ ३ ॥

परब्रह्म हे नित्य, सदैव असतच असते. त्याच्या मध्येच हा भासमान भ्रम निर्माण होतो. तो भासतो खरा, पण कालांतराने तो पूर्णपणे नाहीसा होतो.

परब्रह्म असतचि असे । मध्येंचि हा भ्रम भासे । भासे परंतु अवघा नासे । काळांतरी ॥ ३ ॥

The Supreme Brahman exists eternally, always. It is within that very Brahman that this illusory appearance seems to arise. It appears real, but in the course of time it entirely disappears.

उत्पत्तिस्थितीसंव्हारत । मध्येंहि अखंड होत जात । पुढें सेवटीं कल्पांत । सकळांस आहे ॥ ४॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार हे मध्यंतरीही अखंडपणे होत-जात असतात. आणि शेवटी सर्वांनाच कल्पांताला सामोरे जावे लागते.

उत्पत्तिस्थितीसंव्हारत । मध्येंहि अखंड होत जात । पुढें सेवटीं कल्पांत । सकळांस आहे ॥ ४॥

Creation, sustenance, and destruction go on happening incessantly even in the interim. And in the end, the final dissolution awaits every single thing without exception.

यामधें ज्यास विवेक आहे । तो आधींच जाणताहे । सारासार विचारें पाहे। म्हणौनियां ॥ ५ ॥

यामध्ये ज्याच्याजवळ विवेक आहे, त्याला हे आधीच कळलेले असते. कारण तो नेहमी सार-असार यांचा नीट विचार करून पाहतो.

यामधें ज्यास विवेक आहे । तो आधींच जाणताहे । सारासार विचारें पाहे। म्हणौनियां ॥ ५ ॥

Among all this, whoever possesses discernment already knows this truth beforehand. For he always examines things through the careful discrimination of the essential from the non-essential.

बहुत भ्रमिष्ट मिळाले । त्यांत उमजल्याचें काय चाले । सृष्टिमधें उमजले । ऐसें थोडे ॥ ६॥

पण जगात बहुतांश लोक भ्रमिष्टच जमलेले असतात, त्यांच्यात खऱ्या अर्थाने समजलेल्यांचे काय चालणार? या सृष्टीत खरोखर उमजलेले लोक फार थोडेच आहेत.

बहुत भ्रमिष्ट मिळाले । त्यांत उमजल्याचें काय चाले । सृष्टिमधें उमजले । ऐसें थोडे ॥ ६॥

But in this world most people gathered together remain deluded; what influence can the few who truly understand have among them? Those who have genuinely grasped the truth in this creation are very few indeed.

त्या उमजल्यांचे लक्षण । कांहीं करूं निरूपण । ब्रम्हाहून विलक्षण । महापुरुष ॥ ७ ॥

त्या उमजलेल्या लोकांची लक्षणे आता काही सांगू. असे महापुरुष हे सामान्य ब्रह्मदेवाच्याहूनही विलक्षण असतात.

त्या उमजल्यांचे लक्षण । कांहीं करूं निरूपण । ब्रम्हाहून विलक्षण । महापुरुष ॥ ७ ॥

Now let us describe some of the characteristics of those who have truly understood. Such great souls are extraordinary, surpassing even Brahmadeva himself.

भ्रम हा नसेल जयासी । मनीं वोळखावे तयासी । ऐके आतां भ्रमासीं । निरोपिजेल ॥ ८॥

ज्याच्या ठिकाणी भ्रम उरलेला नसतो, त्यालाच मनात खरा जाणकार म्हणून ओळखावे. आता भ्रम म्हणजे काय, ते समजावून सांगतो, ऐक.

भ्रम हा नसेल जयासी । मनीं वोळखावे तयासी । ऐके आतां भ्रमासीं । निरोपिजेल ॥ ८॥

One in whom no trace of delusion remains should be recognized within the mind as the truly wise. Now listen, for the nature of delusion itself will be explained.

येक परब्रह्म संचलें । कदापी नाहीं विकारले । त्यावेगळें भासलें । तें भ्रमरूप ॥ ९ ॥

एक परब्रह्मच सर्वत्र भरून राहिलेले आहे, ते कधीही विकार पावत नाही. त्याच्यावेगळे जे काही भासते, ते सर्व भ्रमरूपच आहे.

येक परब्रह्म संचलें । कदापी नाहीं विकारले । त्यावेगळें भासलें । तें भ्रमरूप ॥ ९ ॥

The one Supreme Brahman alone pervades everything, and it never undergoes any change whatsoever. Whatever appears as separate from it is nothing but a form of illusion.

जयासी बोलिला कल्पांत । त्रिगुण आणि पंचभूत । हें अवघेंचि समस्त । भ्रमरूप ॥ १० ॥

ज्याला कल्पांत म्हणतात, तसेच त्रिगुण आणि पंचमहाभूते - हे सगळेच्या सगळे भ्रमरूपच आहे.

जयासी बोलिला कल्पांत । त्रिगुण आणि पंचभूत । हें अवघेंचि समस्त । भ्रमरूप ॥ १० ॥

That which is called the great dissolution, as well as the three qualities and the five elements - all of this, every bit of it, is nothing but a form of illusion.

मी तूं हा भ्रम । उपासनाहि भ्रम । ईश्वरभाव हाहि भ्रम । निश्चयेंसीं ॥ ११ ॥

मी आणि तू हाही भ्रमच आहे, उपासनासुद्धा भ्रमच आहे, आणि ईश्वर हा वेगळा भाव मानणे, हाही निश्चितपणे भ्रमच आहे.

मी तूं हा भ्रम । उपासनाहि भ्रम । ईश्वरभाव हाहि भ्रम । निश्चयेंसीं ॥ ११ ॥

"I" and "you" - this too is illusion. Worship itself is also illusion. And the very notion of God as something separate is, with full certainty, illusion as well.

याकारणें सृष्टि भासत । परंतु भ्रमचि हा समस्त । यामध्यें जे विचारवंत । तेचि धन्य ॥ १२ ॥

यामुळेच ही सृष्टी भासते, पण हे सगळे केवळ भ्रमच आहे. यांतही जे विचारवंत असतात, तेच खरोखर धन्य होत.

याकारणें सृष्टि भासत । परंतु भ्रमचि हा समस्त । यामध्यें जे विचारवंत । तेचि धन्य ॥ १२ ॥

For this very reason this creation appears to exist, but all of it is nothing but illusion. Among all this, only those who possess true discernment are truly blessed.

आतां भ्रमाचा विचारु । अत्यंतचि प्रांजळ करूं । दृष्टांतद्वारे विवरूं । श्रोतयासी ॥ १३॥

आता भ्रम म्हणजे काय, याचा विचार अगदी सोप्या शब्दांत करू. श्रोत्यांना दृष्टांतांद्वारे हे नीट समजावून सांगू.

आतां भ्रमाचा विचारु । अत्यंतचि प्रांजळ करूं । दृष्टांतद्वारे विवरूं । श्रोतयासी ॥ १३॥

Now let us make the meaning of delusion perfectly plain and simple. Let us explain it to the listeners through illustrative examples.

भ्रमण करीतां दुरीं देसीं । दिशाभूली आपणासी । कां वोळखी मोडे जीवलगांसी । या नांव भ्रम ॥ १४॥

दूरच्या प्रदेशात फिरताना स्वतःची दिशाच चुकणे, किंवा जवळच्या माणसाचीही ओळख न पटणे - याचेच नाव भ्रम.

भ्रमण करीतां दुरीं देसीं । दिशाभूली आपणासी । कां वोळखी मोडे जीवलगांसी । या नांव भ्रम ॥ १४॥

Losing one's sense of direction while wandering in a distant land, or failing even to recognize one's own close kin - this is what is called delusion.

कां उन्मत्त द्रव्य सेविलें । तेणें अनेक भासों लागलें । नाना वेथां कां झडपिलें । भुतें तो भ्रम ॥ १५ ॥

किंवा अमली पदार्थ सेवन केल्यामुळे नाना गोष्टी भासू लागणे, किंवा नाना रोगांनी अथवा भुताटकीने झपाटले जाणे - हाही भ्रमच होय.

कां उन्मत्त द्रव्य सेविलें । तेणें अनेक भासों लागलें । नाना वेथां कां झडपिलें । भुतें तो भ्रम ॥ १५ ॥

Or, having consumed some intoxicating substance, various things begin to seem real that are not; or being afflicted by illness or seized by evil spirits - this too is delusion.

दशावतारीं वाटती नारी । कां ते मांडली बाजीगरी । उगाच संदेह अंतरीं । या नांव भ्रम ॥ १६ ॥

दशावतारी खेळात पुरुष स्त्रियांसारखे वाटणे, किंवा जादूगाराने मांडलेली बाजीगिरी खरी वाटणे, किंवा उगीचच मनात संशय निर्माण होणे - याचेच नाव भ्रम.

दशावतारीं वाटती नारी । कां ते मांडली बाजीगरी । उगाच संदेह अंतरीं । या नांव भ्रम ॥ १६ ॥

In a folk-drama, men dressed as women appearing to be actual women, or a magician's illusion appearing real, or a baseless doubt arising within the mind for no reason - this is what is called delusion.

ठेविला ठाव तो विसरला । कां मार्गीं जातां मार्ग चुकला । पट्टणामधें भांबावला । या नांव भ्रम ॥ १७ ॥

एखादी वस्तू कोठे ठेवली, ते विसरणे, किंवा वाटेने जाताना मार्गच चुकणे, किंवा गावात भांबावून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

ठेविला ठाव तो विसरला । कां मार्गीं जातां मार्ग चुकला । पट्टणामधें भांबावला । या नांव भ्रम ॥ १७ ॥

Forgetting where one has kept something, or losing one's way while traveling along a road, or becoming utterly bewildered in a town - this is what is called delusion.

वस्तु आपणापासीं असतां । गेली म्हणोनि होये दुचिता । आपलें आपण विसरतां । या नांव भ्रम ॥ १८ ॥

वस्तू आपल्याजवळच असूनही ती हरवली असे वाटून काळजीत पडणे, आणि स्वतःच स्वतःला विसरणे - याचेच नाव भ्रम.

वस्तु आपणापासीं असतां । गेली म्हणोनि होये दुचिता । आपलें आपण विसरतां । या नांव भ्रम ॥ १८ ॥

Worrying that something is lost even though it is right there with oneself, and forgetting one's very own self - this is what is called delusion.

कांही पदार्थ विसरोन गेला । कां जें सिकला तें विसरला । स्वप्नदुःखें घाबिरा जाला । या नांव भ्रम ॥ १९ ॥

एखादी गोष्ट विसरून जाणे, किंवा शिकलेले विसरून जाणे, किंवा स्वप्नातल्या दुःखानेही घाबरून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

कांही पदार्थ विसरोन गेला । कां जें सिकला तें विसरला । स्वप्नदुःखें घाबिरा जाला । या नांव भ्रम ॥ १९ ॥

Forgetting something one knew, or forgetting what one has learned, or being terrified even by sorrow experienced only in a dream - this is what is called delusion.

दुश्चिन्हें अथवा अपशकुन । मिथ्या वार्तेनें भंगे मन । वचके पदार्थ देखोन । या नांव भ्रम ॥ २० ॥

वाईट चिन्हे किंवा अपशकुन पाहून, किंवा खोट्या बातमीने मन खचणे, किंवा एखादी वस्तू पाहून उगाचच दचकणे - याचेच नाव भ्रम.

दुश्चिन्हें अथवा अपशकुन । मिथ्या वार्तेनें भंगे मन । वचके पदार्थ देखोन । या नांव भ्रम ॥ २० ॥

The mind breaking down upon seeing an ill omen or a bad sign, or upon hearing a false rumor, or startling in fear at the mere sight of some ordinary object - this is what is called delusion.

वृक्ष काष्ठ देखिलें । मनांत वाटें भूत आलें । कांहींच नस्तां हडबडिलें । या नांव भ्रम ॥ २१॥

झाड किंवा लाकूड पाहून मनात भूत आले असे वाटणे, आणि प्रत्यक्षात काहीच नसताना उगाचच हडबडून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

वृक्ष काष्ठ देखिलें । मनांत वाटें भूत आलें । कांहींच नस्तां हडबडिलें । या नांव भ्रम ॥ २१॥

Seeing a tree or a piece of wood and imagining that a ghost has appeared, becoming utterly flustered when nothing at all is actually there - this is what is called delusion.

काच देखोन उदकांत पडे । कां सभा देखोन दर्पणीं पवाडे । द्वार चुकोन भल्तीकडें जाणें । या नांव भ्रम ॥ २२॥

काच पाहून पाण्यात पडल्याचा भास होणे, किंवा आरशात सभा दिसल्याचा भास होऊन त्यात शिरू पाहणे, किंवा दार चुकून भलत्याच दिशेला जाणे - याचेच नाव भ्रम.

काच देखोन उदकांत पडे । कां सभा देखोन दर्पणीं पवाडे । द्वार चुकोन भल्तीकडें जाणें । या नांव भ्रम ॥ २२॥

Mistaking glass for water and stepping into it, or seeing a gathering reflected in a mirror and trying to step into it, or missing a doorway and walking off in the wrong direction entirely - this is what is called delusion.

येक अस्तां येक वाटे । येक सांगतां येक निवटे । येक दिसतां येक उठे । या नांव भ्रम ॥ २३ ॥

एक गोष्ट असताना ती भलतीच वाटणे, एक सांगताना भलतेच समजणे, एक गोष्ट दिसताना मनात भलतीच कल्पना उठणे - याचेच नाव भ्रम.

येक अस्तां येक वाटे । येक सांगतां येक निवटे । येक दिसतां येक उठे । या नांव भ्रम ॥ २३ ॥

One thing being present but seeming to be something else, one thing being said but being understood as something else, one thing being seen but a wholly different notion arising in the mind - this is what is called delusion.

आतां जें जें देइजेतें । तें तें पुढें पाविजेतें । मेलें माणुस भोजना येतें । या नांव भ्रम ॥ २४ ॥

आता जे जे अर्पण केले जाते, ते ते मृतात्म्यापर्यंत पोहोचते असे मानणे, आणि मेलेला माणूस भोजनास (श्राद्धाच्या जेवणास) येतो, अशी समजूत बाळगणे - याचेच नाव भ्रम.

आतां जें जें देइजेतें । तें तें पुढें पाविजेतें । मेलें माणुस भोजना येतें । या नांव भ्रम ॥ २४ ॥

Believing that whatever offering is given actually reaches the departed soul, or believing that a dead person literally comes to partake of the memorial meal - this is what is called delusion.

ये जन्मींचें पुढिले जन्मीं । कांहीं येक पावेन मी । प्रीतीगुंतली मनुष्याचे नामीं । या नांव भ्रम ॥ २५ ॥

या जन्मीचे काहीतरी मला पुढच्या जन्मी मिळेल, अशी आशा बाळगणे, किंवा एखाद्या माणसाच्या नुसत्या नावातच मन गुंतून राहणे - याचेच नाव भ्रम.

ये जन्मींचें पुढिले जन्मीं । कांहीं येक पावेन मी । प्रीतीगुंतली मनुष्याचे नामीं । या नांव भ्रम ॥ २५ ॥

Hoping that something from this life will be attained again in the next birth, or one's affection becoming entangled merely in a person's name - this is what is called delusion.

मेलें मनुष्य स्वप्ना आलें । तेणें कांहीं मागितलें । मनीं अखंड बैसलें । यानांव भ्रम ॥ २६ ॥

मृत व्यक्ती स्वप्नात येऊन काहीतरी मागत आहे, असे वाटणे आणि तीच गोष्ट मनात कायमची घर करून बसणे - याचेच नाव भ्रम.

मेलें मनुष्य स्वप्ना आलें । तेणें कांहीं मागितलें । मनीं अखंड बैसलें । यानांव भ्रम ॥ २६ ॥

A dead person appearing in a dream and seemingly asking for something, and that very notion lodging itself permanently in the mind - this is what is called delusion.

अवघें मिथ्या म्हणोन बोले । आणि समर्थावरी मन चाले । ज्ञाते वैभवें दपटले । या नांव भ्रम ॥ २७ ॥

तोंडाने सगळे मिथ्या आहे असे बोलायचे, आणि तरीही मन श्रीमंत, सत्ताधाऱ्यांकडेच धावायचे; ज्ञानी माणसालाही ऐश्वर्याने दिपून जावे - याचेच नाव भ्रम.

अवघें मिथ्या म्हणोन बोले । आणि समर्थावरी मन चाले । ज्ञाते वैभवें दपटले । या नांव भ्रम ॥ २७ ॥

Declaring with the mouth that everything is unreal, while the mind still runs after the powerful and the wealthy; even a knowing person being dazzled by worldly splendor - this is what is called delusion.

कर्मठपणें ज्ञान विटे । कां ज्ञातेपणें बळें भ्रष्टे । कोणीयेक सीमा फिटे । या नांव भ्रम ॥ २८ ॥

कर्मकांडाच्या अति आग्रहाने ज्ञानाचा तिरस्कार करणे, किंवा नुसत्या ज्ञातेपणाच्या अहंकाराने आचरण बिघडवणे - अशा प्रकारे कोणतीही एक मर्यादा सुटणे, याचेच नाव भ्रम.

कर्मठपणें ज्ञान विटे । कां ज्ञातेपणें बळें भ्रष्टे । कोणीयेक सीमा फिटे । या नांव भ्रम ॥ २८ ॥

Growing averse to knowledge out of excessive attachment to ritual, or corrupting one's conduct through mere pride of being learned - any such loss of proper balance and limit is what is called delusion.

देहाभिमान । कर्माभिमान जात्याभिमान कुळाभिमान । ज्ञानाभिमान मोक्षाभिमान । या नांव भ्रम ॥ २९ ॥

देहाचा अभिमान, कर्माचा अभिमान, जातीचा अभिमान, कुळाचा अभिमान, ज्ञानाचा अभिमान आणि मोक्षाचाही अभिमान - या सर्वांचेच नाव भ्रम.

देहाभिमान । कर्माभिमान जात्याभिमान कुळाभिमान । ज्ञानाभिमान मोक्षाभिमान । या नांव भ्रम ॥ २९ ॥

Pride in the body, pride in one's actions, pride of caste, pride of lineage, pride of knowledge, and even pride in liberation itself - all of these are what is called delusion.

कैसा न्याय तो न कळे । केला अन्याने तो नाडले । उगाच अभिमानें खवळे । या नांव भ्रम ॥ ३० ॥

योग्य न्याय काय आहे, हे न कळणे, अन्यायाने वागून स्वतःचेच नुकसान करून घेणे, आणि उगाचच अभिमानाने खवळून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

कैसा न्याय तो न कळे । केला अन्याने तो नाडले । उगाच अभिमानें खवळे । या नांव भ्रम ॥ ३० ॥

Not knowing what true justice actually is, harming oneself by acting unjustly, and flaring up with pride for no real reason at all - this is what is called delusion.

मागील कांही आठवेना । पुढील विचार सुचेना । अखंड आरूढ अनुमाना । या नांव भ्रम ॥ ३१ ॥

मागचे काहीच आठवेनासे होणे, पुढचा विचारही सुचेनासा होणे, आणि सतत नुसत्या तर्कावरच स्वार राहणे - याचेच नाव भ्रम.

मागील कांही आठवेना । पुढील विचार सुचेना । अखंड आरूढ अनुमाना । या नांव भ्रम ॥ ३१ ॥

Being unable to recall anything of the past, being unable to think clearly of what lies ahead, and remaining constantly astride mere speculation - this is what is called delusion.

प्रचीतिविण औषध घेणे । प्रचित नस्ता पथ्य करणे । प्रचीतीविण ज्ञान सांगणें । या नांव भ्रम ॥ ३२ ॥

प्रत्यक्ष तपासणीविना औषध घेणे, प्रचिती नसताना पथ्य पाळणे, आणि प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय दुसऱ्याला ज्ञान सांगत बसणे - याचेच नाव भ्रम.

प्रचीतिविण औषध घेणे । प्रचित नस्ता पथ्य करणे । प्रचीतीविण ज्ञान सांगणें । या नांव भ्रम ॥ ३२ ॥

Taking medicine without any proven diagnosis, observing dietary restrictions without any real proof of their need, and teaching knowledge to others without one's own direct experience - this is what is called delusion.

फळश्रुतीवीण प्रयोग । ज्ञानेंवीण नुस्ता योग । उगाच शरीरें भोगिजे भोग । या नांव भ्रम ॥ ३३ ॥

फळाची खात्री नसताना उगाच प्रयोग करत बसणे, ज्ञानाशिवाय केवळ योगाभ्यास करणे, आणि उगाचच देहाचे भोग भोगत राहणे - याचेच नाव भ्रम.

फळश्रुतीवीण प्रयोग । ज्ञानेंवीण नुस्ता योग । उगाच शरीरें भोगिजे भोग । या नांव भ्रम ॥ ३३ ॥

Going on with some practice without any assurance of its result, doing mere physical yoga without true knowledge, and needlessly undergoing bodily suffering for no real purpose - this is what is called delusion.

ब्रह्मा लिहितो अदृष्टीं आणि वाचून जाते सटी । ऐशा प्रकारीच्या गोष्टी । या नांव भ्रम ॥ ३४ ॥

ब्रह्मदेव प्रत्येकाचे प्राक्तन कपाळावर लिहितो आणि सटवाई ते वाचून जाते, अशा प्रकारच्या समजुती - याचेच नाव भ्रम.

ब्रह्मा लिहितो अदृष्टीं आणि वाचून जाते सटी । ऐशा प्रकारीच्या गोष्टी । या नांव भ्रम ॥ ३४ ॥

The belief that Brahmadeva writes one's destiny on the forehead and that the goddess Satwai comes to read it out - such notions as these are what is called delusion.

उदंड भ्रम विसरला । अज्ञानजनीं पैसावला। अल्प संकेतें बोलिला । कळावया कारणें ॥ ३५॥

असे भ्रम अगणित आहेत, जे अज्ञानी लोकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पसरलेले असतात. ते सर्व सांगणे शक्य नाही, म्हणून फक्त काही थोडक्या उदाहरणांनी समजावून सांगितले.

उदंड भ्रम विसरला । अज्ञानजनीं पैसावला। अल्प संकेतें बोलिला । कळावया कारणें ॥ ३५॥

Such delusions are countless, widely spread among ignorant people. It is not possible to describe them all, so only a few brief examples have been given here so that the point may be understood.

भ्रमरूप विश्व स्वभावें । तेथें काये म्हणोन सांगावें । निर्गुण ब्रह्मावेगळें अघवें । भ्रमरूप ॥३६ ॥

हे संपूर्ण विश्व स्वभावतःच भ्रमरूप आहे, त्याबद्दल आणखी काय वेगळे सांगावे? निर्गुण ब्रह्माव्यतिरिक्त जे जे काही आहे, ते सगळेच भ्रमरूप आहे.

भ्रमरूप विश्व स्वभावें । तेथें काये म्हणोन सांगावें । निर्गुण ब्रह्मावेगळें अघवें । भ्रमरूप ॥३६ ॥

This entire universe is, by its very nature, a form of illusion - what more need be said about it? Everything whatsoever, apart from the attributeless Brahman, is nothing but a form of illusion.

ज्ञातास नाहीं संसार । ऐसें बोलती अपार । गत ज्ञात्याचे चमत्कार । या नांव भ्रम ॥ ३७ ॥

ज्ञात्याला संसार उरत नाही, असे पुष्कळजण म्हणतात. मृत झालेल्या ज्ञात्याचे चमत्कार अजूनही घडतात असे मानणे - याचेच नाव भ्रम.

ज्ञातास नाहीं संसार । ऐसें बोलती अपार । गत ज्ञात्याचे चमत्कार । या नांव भ्रम ॥ ३७ ॥

Many say that for the enlightened one, worldly existence no longer exists. But believing that a departed enlightened soul still performs miracles - this too is what is called delusion.

येथें आशंका उठिली । ज्ञात्याची समधी पूजिली । तेथें कांहीं प्रचीत आली । किंवा नाहीं ॥ ३८ ॥

येथे एक शंका उद्भवते - ज्ञात्याची समाधी पूजिली जाते, तर तेथे काही प्रत्यक्ष अनुभव येतो की नाही?

येथें आशंका उठिली । ज्ञात्याची समधी पूजिली । तेथें कांहीं प्रचीत आली । किंवा नाहीं ॥ ३८ ॥

Here a doubt arises - when an enlightened one's memorial shrine (samadhi) is worshipped, does any direct proof of its efficacy actually appear there, or not?

तैसेचि अवतारी संपले । त्यांचेहि सामर्थ्य उदंड चाले । तरी ते काये गुंतले । वासना धरूनि ॥ ३९ ॥

त्याचप्रमाणे जे अवतारी पुरुष देहत्याग करून गेले, त्यांचेही सामर्थ्य अजूनही मोठ्या प्रमाणात चालत असल्याचे दिसते. तर मग ते कोणती वासना धरून अजून गुंतलेले आहेत काय?

तैसेचि अवतारी संपले । त्यांचेहि सामर्थ्य उदंड चाले । तरी ते काये गुंतले । वासना धरूनि ॥ ३९ ॥

Likewise, the divine incarnations who have already passed away are still seen to exercise great power in the world even now. Does that mean they remain entangled, still holding onto some desire?

ऐसी आशंका उद्भवली । समर्थें पाहिजे निरसिली । इतुकेन हे समाप्त जाली । कथा भ्रमाची ॥ ४० ॥

अशी शंका मनात उद्भवली आहे, आणि समर्थांनीच ती दूर केली पाहिजे. एवढ्याने भ्रमाची ही कथा येथे समाप्त झाली.

ऐसी आशंका उद्भवली । समर्थें पाहिजे निरसिली । इतुकेन हे समाप्त जाली । कथा भ्रमाची ॥ ४० ॥

Such a doubt has thus arisen, and only the Master himself can resolve it. With this, the discourse on delusion comes to its conclusion here.