उपाधिविण जें आकाश । तेंचि ब्रह्म निराभास । तें निराभासीं मूळमायेस । जन्म जाला ॥ १ ॥

कोणत्याही उपाधीविरहित जे आकाश आहे, तेच निराभास, निर्गुण ब्रह्म होय. त्या निराभास ब्रह्मामध्येच मूळमायेचा जन्म झाला.

उपाधिविण जें आकाश । तेंचि ब्रह्म निराभास । तें निराभासीं मूळमायेस । जन्म जाला ॥ १ ॥

The space that is free of all attributes and limitation is itself the formless, attributeless Brahman. Within that very formless Brahman, the primal maya came into being.

तें मूळमायेचे लक्षण ।वायोस्वरूपचि जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण । वायोआंगीं ॥ २ ॥

त्या मूळमायेचे स्वरूप म्हणजे वायुरूपच आहे, असे समज. पंचमहाभूते आणि त्रिगुण हे सर्व त्या वायूच्याच अंगी सामावलेले आहेत.

तें मूळमायेचे लक्षण ।वायोस्वरूपचि जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण । वायोआंगीं ॥ २ ॥

Know that the very nature of this primal maya is the form of air itself. The five elements and the three qualities are all contained within that air.

आकाशापासून वायो जाला । तो वायोदेव बोलिला । वायोपासून अग्नि जाला । तो अग्निदेव ॥ ३ ॥

आकाशापासून वायू निर्माण झाला, त्यालाच वायुदेव म्हणतात. वायूपासून अग्नी निर्माण झाला, त्यालाच अग्निदेव म्हणतात.

आकाशापासून वायो जाला । तो वायोदेव बोलिला । वायोपासून अग्नि जाला । तो अग्निदेव ॥ ३ ॥

From space arose air, and that is called the god of wind. From air arose fire, and that is called the god of fire.

अग्निपासून जालें आप । तें नारायणाचें स्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तें बीजाकारें ॥ ४ ॥

अग्नीपासून जल निर्माण झाले, तेच नारायणाचे स्वरूप होय. जलापासून पृथ्वीचे रूप निर्माण झाले, ते बीजाच्या आकारात.

अग्निपासून जालें आप । तें नारायणाचें स्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तें बीजाकारें ॥ ४ ॥

From fire arose water, and that itself is the form of Narayana. From water arose the form of earth, taking shape like a seed.

ते पृथ्वीचे पोटीं पाषाण । बहु देवांचें लक्षण । नाना प्रचित प्रमाण । पाषाणदेवीं ॥ ५ ॥

त्या पृथ्वीच्या पोटातून पाषाण निर्माण झाले, आणि त्या पाषाणांतच अनेक देवांचे स्वरूप, अनेक प्रकारच्या प्रचीती दिसून येतात.

ते पृथ्वीचे पोटीं पाषाण । बहु देवांचें लक्षण । नाना प्रचित प्रमाण । पाषाणदेवीं ॥ ५ ॥

Within the womb of that earth arose stones, and in those very stone-images the forms of many gods and many kinds of proven miracles are found.

नाना वृक्ष मृत्तिका । प्रचित रोकडी विश्वलोकां । समस्त देवांचा थारा येका । वायोमध्यें ॥ ६ ॥

नाना वृक्ष आणि मृत्तिका यांतही जगाला प्रत्यक्ष अनुभव येतो. पण या सर्व देवांचा मूळ आश्रय मात्र त्या एका वायूमध्येच आहे.

नाना वृक्ष मृत्तिका । प्रचित रोकडी विश्वलोकां । समस्त देवांचा थारा येका । वायोमध्यें ॥ ६ ॥

In various trees and clay too the world finds direct proof of divinity. But the ultimate resting place of all these gods lies in that one single air.

देव यक्षिणी कात्यायेणी । चामुंडा जखिणी मानविणी । नाना शक्ति नाना स्थानीं । देशपरत्वें ॥ ७ ॥

देव, यक्षिणी, कात्यायणी, चामुंडा, जखिणी, मानविणी अशा नाना देवता प्रदेशानुसार नाना ठिकाणी नाना रूपांत वसलेल्या आहेत.

देव यक्षिणी कात्यायेणी । चामुंडा जखिणी मानविणी । नाना शक्ति नाना स्थानीं । देशपरत्वें ॥ ७ ॥

Gods, yakshinis, Katyayani, Chamunda, jakhinis, local guardian goddesses - many such powers dwell in many places, differing from region to region.

पुरुषनामें कित्येक । देव असती अनेक । भूतें देवतें नपुषक । नामें बोलिजेती ॥ ८ ॥

पुरुषनामांनी ओळखले जाणारे अनेक देव आहेत. तसेच भूते, देवता आणि नपुंसक अशी नावेही या शक्तींना दिली जातात.

पुरुषनामें कित्येक । देव असती अनेक । भूतें देवतें नपुषक । नामें बोलिजेती ॥ ८ ॥

There are many gods known by masculine names. Likewise, spirits and deities are also spoken of by feminine and neuter names.

देव देवतांदेवतेंभूतें । पृथ्वीमध्यें असंख्यातें । परंतु यां समस्तांतें । वायोस्वरूप बोलिजे ॥ ९ ॥

देव, देवता, उपदेवता, भूते अशा असंख्य शक्ती पृथ्वीवर आहेत. पण या सर्वांचे मूळ स्वरूप मात्र वायुरूपच आहे, असे म्हणतात.

देव देवतांदेवतेंभूतें । पृथ्वीमध्यें असंख्यातें । परंतु यां समस्तांतें । वायोस्वरूप बोलिजे ॥ ९ ॥

Gods, goddesses, minor deities, and spirits exist in countless numbers upon the earth. But all of these are said to be, in their essential nature, forms of air.

वायोस्वरूप सदा असणें । प्रसंगें नाना देह धरणें । गुप्त प्रगट होणें जाणें । समस्तांसी ॥ १० ॥

हे सर्व मुळात नेहमी वायुरूपानेच असतात, पण प्रसंगानुसार निरनिराळे देह धारण करतात आणि सर्वांनाच गुप्त होणे व प्रगट होणे शक्य असते.

वायोस्वरूप सदा असणें । प्रसंगें नाना देह धरणें । गुप्त प्रगट होणें जाणें । समस्तांसी ॥ १० ॥

All of them exist essentially always as air, but on occasion they take on various bodily forms; and all of them are capable of becoming hidden or manifest.

वायोस्वरूपें विचरती । वायोमध्यें जगज्जोती । जाणीवकळा वासना वृत्ति । नाना भेदें ॥ ११ ॥

ते सर्व वायुरूपानेच संचार करतात, आणि त्या वायूमध्येच जगज्ज्योती म्हणजे चैतन्य वास करते. त्यातूनच जाणीव, वासना, वृत्ती हे नाना प्रकारचे भेद निर्माण होतात.

वायोस्वरूपें विचरती । वायोमध्यें जगज्जोती । जाणीवकळा वासना वृत्ति । नाना भेदें ॥ ११ ॥

They all move about in the form of air, and within that air dwells the light of consciousness that pervades the world. From it arise the many distinctions of awareness, desire, and mental disposition.

आकाशापासून वायो जाला । तो दों प्रकारें विभागला । सावधपणें विचार केला । पाहिजे श्रोतीं ॥ १२ ॥

आकाशापासून जो वायू निर्माण झाला, तो पुढे दोन प्रकारांत विभागला गेला. श्रोत्यांनी हे सावधपणे लक्ष देऊन समजून घ्यावे.

आकाशापासून वायो जाला । तो दों प्रकारें विभागला । सावधपणें विचार केला । पाहिजे श्रोतीं ॥ १२ ॥

The air that arose from space then divided itself into two kinds. Listeners should attend carefully and understand this.

येक वारा सकळ जणती । येक वायोमधील जगज्जोती । जगज्जोतीच्या अनंत मूर्ती । देवदेवतांच्या ॥ १३ ॥

एक म्हणजे सर्वांना जाणवणारा साधा वारा, आणि दुसरे म्हणजे त्या वायूमधील चैतन्यरूप जगज्ज्योती. या जगज्ज्योतीच्याच अनंत देवदेवतांच्या मूर्ती आहेत.

येक वारा सकळ जणती । येक वायोमधील जगज्जोती । जगज्जोतीच्या अनंत मूर्ती । देवदेवतांच्या ॥ १३ ॥

One is the ordinary wind that everyone can sense, and the other is the light of consciousness within that air. The countless forms of gods and goddesses are all forms of that light of consciousness.

वायो बहुत विकारला । परंतु दों प्रकारें विभागला । आतां विचार ऐकिला । पाहिजे तेजाचा ॥ १४ ॥

वायूने अनेक प्रकारची रूपे धारण केली असली, तरी मुख्यतः तो दोनच प्रकारांत विभागला जातो. आता तेजाचाही असाच विचार ऐकावा.

वायो बहुत विकारला । परंतु दों प्रकारें विभागला । आतां विचार ऐकिला । पाहिजे तेजाचा ॥ १४ ॥

Though air has taken on many varied forms, it fundamentally divides into just these two kinds. Now let us hear a similar account regarding radiance.

वायोपाऊन तेज जालें । उष्ण सीतळ प्रकाशलें । द्विविध रूप ऐकिलें । पाहिजें तेजाचें ॥ १५ ॥

वायूपासून तेज निर्माण झाले, आणि ते उष्ण व शीतल अशा दोन रूपांत प्रकाशले. तेजाचे हे दुहेरी स्वरूप समजून घ्यावे.

वायोपाऊन तेज जालें । उष्ण सीतळ प्रकाशलें । द्विविध रूप ऐकिलें । पाहिजें तेजाचें ॥ १५ ॥

From air arose radiance, which shone forth in two forms - hot and cool. This twofold nature of radiance should be understood.

उष्णापासून जाला भानु । प्रकाशरूप दैदीप्यमानु । सर्वभक्षक हुताशनु । आणी विद्युल्यता ॥ १६ ॥

उष्ण तेजापासून सूर्य निर्माण झाला, जो अत्यंत तेजस्वी, प्रकाशमान आहे. तसेच सर्वभक्षक अग्नी आणि वीजही याच उष्ण तेजापासून निर्माण झाले.

उष्णापासून जाला भानु । प्रकाशरूप दैदीप्यमानु । सर्वभक्षक हुताशनु । आणी विद्युल्यता ॥ १६ ॥

From the hot form of radiance arose the sun, blazing and brilliant in light. The all-consuming fire and lightning too arose from this same hot radiance.

सीतळापासून आप अमृत । चंद्र तारा आणी सीत । आतां परिसा सावचित्त। होऊन श्रोते ॥ १७ ॥

शीतल तेजापासून जल, अमृत, चंद्र, तारे आणि शीतलता निर्माण झाली. आता श्रोत्यांनी सावचित्त होऊन पुढील गोष्ट ऐकावी.

सीतळापासून आप अमृत । चंद्र तारा आणी सीत । आतां परिसा सावचित्त। होऊन श्रोते ॥ १७ ॥

From the cool form of radiance arose water, nectar, the moon, the stars, and coolness itself. Now let the listeners hear what follows with attentive minds.

तेज बहुत विकारलें । परंतु द्विविधाच बोलिलें । आपहि द्विविधाच निरोपिलें । आप आणि अमृत ॥ १८ ॥

तेजाने अनेक रूपे धारण केली, तरी मुख्यतः ते दोनच प्रकारांत सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे जलही दोनच प्रकारांचे सांगितले आहे - सामान्य जल आणि अमृत.

तेज बहुत विकारलें । परंतु द्विविधाच बोलिलें । आपहि द्विविधाच निरोपिलें । आप आणि अमृत ॥ १८ ॥

Though radiance has taken many forms, it has been described as essentially twofold. Likewise water too has been described as twofold - ordinary water and nectar.

ऐकें पृथ्वीचा विचार । पाषाण मृत्तिका निरंतर । आणीक दुसरा प्रकार । सुवर्ण परीस नाना रत्नें ॥ १९ ॥

आता पृथ्वीचाही विचार ऐक. पृथ्वी नेहमी पाषाण व मातीच्या रूपात असते; आणि दुसरा प्रकार म्हणजे सोने, परीस व नाना रत्ने.

ऐकें पृथ्वीचा विचार । पाषाण मृत्तिका निरंतर । आणीक दुसरा प्रकार । सुवर्ण परीस नाना रत्नें ॥ १९ ॥

Now hear also about the earth. Earth ordinarily exists in the form of stone and soil; and its other form is gold, the philosopher's stone, and various gems.

बहुरत्ना वसुंधरा । कोण खोटा कोण खरा । अवघें कळे विचारा- । रूढ होतां ॥ २० ॥

पृथ्वी अनेक रत्नांनी भरलेली आहे. त्यांतील कोणते खोटे आणि कोणते खरे, हे सर्व विचाराला चिकाटीने लागल्यावरच कळते.

बहुरत्ना वसुंधरा । कोण खोटा कोण खरा । अवघें कळे विचारा- । रूढ होतां ॥ २० ॥

The earth abounds in countless gems. Which of them are false and which genuine becomes clear only once one applies sustained discernment.

मनुष्यें कोठून जालीं । हे मुख्य आशंका राहिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ २१ ॥

मनुष्ये मुळात कोठून निर्माण झाली, ही मुख्य शंका अजून बाकी आहे. यापुढे श्रोत्यांनी वृत्ती सावध ठेवून ऐकावे.

मनुष्यें कोठून जालीं । हे मुख्य आशंका राहिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ २१ ॥

The main question of where human beings originally came from still remains. Listeners should now keep their attention especially alert for what follows.