ऐका सद्विद्येचीं लक्षणें । परम शुद्ध सुलक्षणें । विचार घेतां बळेंचि बाणे । सद्विद्या आंगीं ॥ १ ॥

आता सद्विद्येची, म्हणजे शुद्ध उत्तम शिक्षण-संस्काराची, लक्षणे ऐका - ती परम शुद्ध व सुलक्षणी आहेत. त्यांचा विचार केला असता सद्विद्या आपोआप अंगी बाणते.

ऐका सद्विद्येचीं लक्षणें । परम शुद्ध सुलक्षणें । विचार घेतां बळेंचि बाणे । सद्विद्या आंगीं ॥ १ ॥

Now hear the characteristics of true, excellent learning - utterly pure and auspicious traits. Simply by reflecting on them, this fine quality naturally takes root in oneself.

सद्विद्येचा जो पुरुष । तो उत्तमलक्षणी विशेष । त्याचे गुण ऐकतां संतोष । परम वाटे ॥ २ ॥

सद्विद्या असलेला पुरुष हा विशेषतः उत्तम लक्षणांनी युक्त असतो. त्याचे गुण ऐकताच मनाला परम संतोष वाटतो.

सद्विद्येचा जो पुरुष । तो उत्तमलक्षणी विशेष । त्याचे गुण ऐकतां संतोष । परम वाटे ॥ २ ॥

A person of true, excellent learning is marked by especially fine qualities. Merely hearing of his virtues brings the heart great joy.

भाविक सात्विक प्रेमळ । शांति क्ष्मा दयासीळ । लीन तत्पर केवळ । अमृतवचनी ॥ ३ ॥

तो श्रद्धाळू, सात्त्विक, प्रेमळ, शांत, क्षमाशील, दयाळू, नम्र, तत्पर आणि अमृतासारखे गोड बोलणारा असतो.

भाविक सात्विक प्रेमळ । शांति क्ष्मा दयासीळ । लीन तत्पर केवळ । अमृतवचनी ॥ ३ ॥

He is devout, sattvic, loving, peaceful, forgiving, compassionate, humble, prompt, and speaks words as sweet as nectar.

परम सुंदर आणी चतुर । परम सबळ आणी धीर । परम संपन्न आणी उदार । आतिशयेंसीं ॥ ४ ॥

तो अत्यंत सुंदर आणि चतुर, अत्यंत बलवान आणि धैर्यशाली, आणि अत्यंत संपन्न आणि उदार असतो.

परम सुंदर आणी चतुर । परम सबळ आणी धीर । परम संपन्न आणी उदार । आतिशयेंसीं ॥ ४ ॥

He is exceedingly handsome and clever, exceedingly strong and brave, and exceedingly prosperous and generous.

परम ज्ञाता आणी भक्त । माहा पंडीत आणी विरक्त । माहा तपस्वी आणी शांत । आतिशयेंसीं ॥ ५ ॥

तो परम ज्ञानी आणि भक्त, महापंडित आणि विरक्त, आणि महातपस्वी आणि शांत असतो.

परम ज्ञाता आणी भक्त । माहा पंडीत आणी विरक्त । माहा तपस्वी आणी शांत । आतिशयेंसीं ॥ ५ ॥

He is a supreme knower of truth and a devotee, a great scholar yet detached, and a great ascetic yet at peace.

वक्ता आणी नैराशता । सर्वज्ञ आणी सादरता । श्रेष्ठ आणी नम्रता । सर्वत्रांसी ॥ ६ ॥

तो उत्तम वक्ता असूनही निरिच्छ, सर्वज्ञ असूनही सर्वांशी आदराने वागणारा, आणि श्रेष्ठ असूनही सर्वांशी नम्र असतो.

वक्ता आणी नैराशता । सर्वज्ञ आणी सादरता । श्रेष्ठ आणी नम्रता । सर्वत्रांसी ॥ ६ ॥

He is an eloquent speaker yet free of desire, all-knowing yet respectful toward everyone, and superior in standing yet humble toward all.

राजा आणी धार्मिक । शूर आणी विवेक । तारुण्य आणी नेमक । आतिशयेंसीं ॥ ७ ॥

तो राजासारखा असूनही धार्मिक, शूर असूनही विवेकी, आणि तरुण असूनही अत्यंत संयमी-नियमबद्ध असतो.

राजा आणी धार्मिक । शूर आणी विवेक । तारुण्य आणी नेमक । आतिशयेंसीं ॥ ७ ॥

He may be kingly, yet righteous; brave, yet discerning; youthful, yet exceedingly disciplined.

वृधाचारी कुळाचारी । युक्ताहारी निर्विकारी । धन्वंतरी परोपकारी । पद्महस्ती ॥ ८ ॥

तो वडीलधाऱ्यांच्या आचारांचे पालन करणारा, कुळाचार सांभाळणारा, योग्य प्रमाणात आहार घेणारा, विकाररहित, वैद्यकीय ज्ञानी, परोपकारी आणि दानशूर असतो.

वृधाचारी कुळाचारी । युक्ताहारी निर्विकारी । धन्वंतरी परोपकारी । पद्महस्ती ॥ ८ ॥

He follows the conduct of his elders, upholds family tradition, eats in moderation, is free from base impulses, is skilled in healing, does good to others, and is generous with open hands.

कार्यकर्ता निराभिमानी । गायक आणी वैष्णव जनी । वैभव आणी भगवद्भभजनी । अत्यादरें ॥ ९ ॥

तो कार्यक्षम असूनही निरभिमानी, गायक असूनही वैष्णवजनांत मान्यता पावलेला, आणि वैभव असूनही अत्यंत आदराने भगवद्भजन करणारा असतो.

कार्यकर्ता निराभिमानी । गायक आणी वैष्णव जनी । वैभव आणी भगवद्भभजनी । अत्यादरें ॥ ९ ॥

He is capable and active yet without vanity, a singer honored among devotees of Vishnu, and though prosperous, he worships God with the utmost reverence.

तत्वज्ञ आणी उदासीन । बहुश्रुत आणी सज्जन । मंत्री आणी सगुण । नीतिवंत ॥ १० ॥

तो तत्त्वज्ञानी असूनही अनासक्त, बहुश्रुत असूनही सज्जन, आणि मंत्रीपदावर असूनही सद्गुणी व नीतिमान असतो.

तत्वज्ञ आणी उदासीन । बहुश्रुत आणी सज्जन । मंत्री आणी सगुण । नीतिवंत ॥ १० ॥

He is a knower of ultimate truth yet detached, widely learned yet good-hearted, and even as a minister of state, virtuous and principled.

आधु पवित्र पुण्यसीळ । अंतरशुद्ध धर्मात्मा कृपाळ । कर्मनिष्ठ स्वधर्में निर्मळ । निर्लोभ अनुतापी ॥ ११ ॥

तो अगदी सुरुवातीपासूनच पवित्र, पुण्यशील, अंतःकरणाने शुद्ध, धर्मात्मा, कृपाळू, आपल्या कर्मात निष्ठावान, स्वधर्माने निर्मळ, निर्लोभी आणि पश्चातापी वृत्तीचा असतो.

आधु पवित्र पुण्यसीळ । अंतरशुद्ध धर्मात्मा कृपाळ । कर्मनिष्ठ स्वधर्में निर्मळ । निर्लोभ अनुतापी ॥ ११ ॥

He is pure from the very start, virtuous, inwardly clean, righteous, compassionate, devoted to his duties, unblemished in following his own dharma, free of greed, and quick to feel remorse for any wrong.

गोडी आवडी परमार्थप्रीती । सन्मार्ग सत्क्रिया धारणा धृती । श्रुति स्मृती लीळा युक्ति । स्तुती मती परीक्षा ॥ १२ ॥

त्याला परमार्थाची गोडी-आवड-प्रीती असते, सन्मार्ग व सत्कर्मे आचरतो, धारणाशक्ती व धैर्य बाळगतो, श्रुती-स्मृतींचे ज्ञान असते, आणि स्तुती-मती-परीक्षा यांत तो कुशल असतो.

गोडी आवडी परमार्थप्रीती । सन्मार्ग सत्क्रिया धारणा धृती । श्रुति स्मृती लीळा युक्ति । स्तुती मती परीक्षा ॥ १२ ॥

He has a sweet love for the spiritual path, follows the right way and good deeds, possesses steadiness and resolve, knows the scriptures well, and is adept at praise, judgment, and discernment.

दक्ष धूर्त योग्य तार्किक । सत्यसाहित्य नेमक भेदक । कुशळ चपळ चमत्कारिक । नाना प्रकारें ॥ १३ ॥

तो दक्ष, चतुर, योग्य, तार्किक, सत्यनिष्ठ, नेमकेपणाने विश्लेषण करणारा, आणि नाना प्रकारे कुशल, चपळ व विलक्षण कौशल्याचा असतो.

दक्ष धूर्त योग्य तार्किक । सत्यसाहित्य नेमक भेदक । कुशळ चपळ चमत्कारिक । नाना प्रकारें ॥ १३ ॥

He is alert, shrewd, capable, logical, devoted to truth, precise in analysis, and skillful, quick, and remarkable in many ways.

आदर सन्मान तार्तम्य जाणे । प्रयोगसमयो प्रसंग जाणे । कार्याकारण चिन्हें जाणे । विचक्षण बोलिका ॥ १४ ॥

तो आदर-सन्मानाचा फरक जाणतो, योग्य वेळ व प्रसंग जाणतो, कार्य-कारणाची चिन्हे ओळखतो, आणि विवेकपूर्वक बोलणारा असतो.

आदर सन्मान तार्तम्य जाणे । प्रयोगसमयो प्रसंग जाणे । कार्याकारण चिन्हें जाणे । विचक्षण बोलिका ॥ १४ ॥

He knows how to distinguish degrees of respect and honor, understands the right occasion and circumstance, recognizes the signs of cause and effect, and speaks with careful discernment.

सावध साक्षेपी साधक । आगम निगम शोधक । ज्ञानविज्ञान बोधक । निश्चयात्मक ॥ १५ ॥

तो सावध, तत्पर, साधना करणारा, शास्त्रग्रंथांचा शोध घेणारा, ज्ञान-विज्ञानाचा बोध करून देणारा, आणि दृढनिश्चयी असतो.

सावध साक्षेपी साधक । आगम निगम शोधक । ज्ञानविज्ञान बोधक । निश्चयात्मक ॥ १५ ॥

He is vigilant, earnest, a genuine practitioner, a researcher of scripture, a teacher of knowledge both spiritual and worldly, and firm in his convictions.

पुरश्चरणी तीर्थवासी । धृढव्रती कायाक्लेसी । उपासक, निग्रहासी- । करूं जाणे ॥ १६ ॥

तो सतत साधना करणारा, तीर्थक्षेत्री वास करणारा, दृढव्रती, देहकष्ट सोसणारा, उपासक असून निग्रहही म्हणजे आत्मसंयम करू शकणारा असतो.

पुरश्चरणी तीर्थवासी । धृढव्रती कायाक्लेसी । उपासक, निग्रहासी- । करूं जाणे ॥ १६ ॥

He performs sustained spiritual disciplines, dwells at holy places, keeps firm vows, endures bodily hardship, is devout in worship, and knows how to exercise self-restraint.

सत्यवचनी शुभवचनी । कोमळवचनी येकवचनी । निश्चयवचनी सौख्यवचनी । सर्वकाळ ॥ १७ ॥

तो नेहमी सत्य बोलणारा, शुभ बोलणारा, कोमल बोलणारा, शब्दाला पक्का असणारा, निश्चयपूर्वक बोलणारा, आणि समाधान देणारे बोलणारा असतो.

सत्यवचनी शुभवचनी । कोमळवचनी येकवचनी । निश्चयवचनी सौख्यवचनी । सर्वकाळ ॥ १७ ॥

He always speaks the truth, speaks auspicious words, speaks gently, is true to his word, speaks with conviction, and speaks words that bring comfort.

वासनातृप्त सखोल योगी । भव्य सुप्रसन्न वीतरागी । सौम्य सात्विक शुद्धमार्गी । निःकपट निर्वेसनी ॥ १८ ॥

त्याच्या वासना तृप्त असतात, तो सखोल योगी, भव्य, प्रसन्न, विरक्त, सौम्य, सात्त्विक, शुद्ध मार्गाने जाणारा, निष्कपट आणि व्यसनरहित असतो.

वासनातृप्त सखोल योगी । भव्य सुप्रसन्न वीतरागी । सौम्य सात्विक शुद्धमार्गी । निःकपट निर्वेसनी ॥ १८ ॥

His desires are at rest; he is a profound yogi, magnificent yet serene, free of passion, gentle, sattvic, walking the pure path, guileless, and free of all vice.

सुगड संगीत गुणग्राही । अनापेक्षी लोकसंग्रही । आर्जव सख्य सर्वहि । प्राणीमात्रासी ॥ १९ ॥

तो सुयोग्य, संगीतज्ञ, गुणग्राही, निरपेक्ष, लोकांना एकत्र बांधणारा, आणि सर्व प्राणिमात्रांशी सरळपणे व मैत्रीने वागणारा असतो.

सुगड संगीत गुणग्राही । अनापेक्षी लोकसंग्रही । आर्जव सख्य सर्वहि । प्राणीमात्रासी ॥ १९ ॥

He is well-formed, skilled in music, quick to recognize others' virtues, free of expectation, able to gather people together, and honest and friendly toward every living being.

द्रव्यसुची दारासुची । न्यायसुची अंतरसुची । प्रवृत्तिसुची निवृत्तिसुची । सर्वसुची निःसंगपणें ॥ २० ॥

तो धनाच्या बाबतीत शुचिर्भूत, पत्नीच्या बाबतीत निर्मळ, न्यायाच्या बाबतीत शुद्ध, अंतःकरणाने शुद्ध, आणि प्रवृत्तिमार्ग व निवृत्तिमार्ग या दोन्हींत निःसंगपणे शुद्ध असतो.

द्रव्यसुची दारासुची । न्यायसुची अंतरसुची । प्रवृत्तिसुची निवृत्तिसुची । सर्वसुची निःसंगपणें ॥ २० ॥

He is scrupulously honest regarding money, faithful regarding his wife, upright in matters of justice, pure of heart, and unattached and clean in both worldly engagement and renunciation.

मित्रपणें परहितकारी । वाग्माधुर्य परशोकहारी । सामर्थ्यपणें वेत्रधारी । पुरूषार्थें जगमित्र ॥ २१ ॥

तो मित्रत्वाने दुसऱ्याचे हित करणारा, वाणीच्या माधुर्याने दुसऱ्याचे दुःख हरण करणारा, सामर्थ्याने शिस्त राखणारा, आणि पुरुषार्थाने साऱ्या जगाचा मित्र बनणारा असतो.

मित्रपणें परहितकारी । वाग्माधुर्य परशोकहारी । सामर्थ्यपणें वेत्रधारी । पुरूषार्थें जगमित्र ॥ २१ ॥

As a friend he works for others' good; with the sweetness of his speech he takes away others' sorrow; with his strength he maintains discipline; and through his manly excellence he becomes a friend to the whole world.

संशयछेदक विशाळ वक्ता । सकळ क्लृप्त असोनी श्रोता । कथानिरूपणीं शब्दार्था । जाऊंच नेदी ॥ २२ ॥

तो संशयांचे निरसन करणारा, विशाल दृष्टीचा वक्ता असतो, आणि स्वतः श्रोता म्हणूनही इतका कुशल असतो की कथा-निरूपणातील शब्दांचा अर्थ जराही चुकून जाऊ देत नाही.

संशयछेदक विशाळ वक्ता । सकळ क्लृप्त असोनी श्रोता । कथानिरूपणीं शब्दार्था । जाऊंच नेदी ॥ २२ ॥

He is one who resolves doubts, a speaker of broad and generous vision, and, even while listening, remains so attentive that he never lets the true meaning of any word in a discourse slip away unnoticed.

वेवादरहित संवादी । संगरहित निरोपाधी । दुराशारहित अक्रोधी । निर्दोष निर्मत्सरी ॥ २३ ॥

तो वादविरहित, संवादप्रिय, आसक्तिरहित, उपाधिरहित, दुराशारहित, क्रोधरहित, निर्दोष आणि निर्मत्सर असतो.

वेवादरहित संवादी । संगरहित निरोपाधी । दुराशारहित अक्रोधी । निर्दोष निर्मत्सरी ॥ २३ ॥

He is free of contention yet given to good conversation, unattached and unburdened, free of false hope, free of anger, faultless, and free of envy.

विमळज्ञानी निश्चयात्मक । समाधानी आणी भजक । सिद्ध असोनी साधक । साधन रक्षी ॥ २४ ॥

तो निर्मळ ज्ञानी, दृढनिश्चयी, समाधानी आणि भजन करणारा असतो; सिद्ध म्हणजे परिपूर्ण असूनही स्वतःला साधकच मानून साधना जपत राहतो.

विमळज्ञानी निश्चयात्मक । समाधानी आणी भजक । सिद्ध असोनी साधक । साधन रक्षी ॥ २४ ॥

He possesses pure knowledge, is firm in resolve, content, and devoted in worship; even though already accomplished, he considers himself still a seeker and continues to guard his spiritual practice.

सुखरूप संतोषरूप । आनंदरूप हास्यरूप । ऐक्यरूप आत्मरूप । सर्वत्रांसी ॥ २५ ॥

तो सर्वांना सुखरूप, संतोषरूप, आनंदरूप, हास्ययुक्त, ऐक्यभावाचा आणि आत्मस्वरूपाचाच अनुभव देणारा वाटतो.

सुखरूप संतोषरूप । आनंदरूप हास्यरूप । ऐक्यरूप आत्मरूप । सर्वत्रांसी ॥ २५ ॥

To everyone he appears as happiness itself, as contentment, as joy, as cheerfulness, as unity, and as the very embodiment of the Self.

भाग्यवंत जयवंत । रूपवंत गुणवंत । आचारवंत क्रियावंत । विचारवंत स्थिती ॥ २६ ॥

तो भाग्यवान, विजयी, रूपवान, गुणवान, सदाचारी, कर्तृत्ववान आणि विचारशील अवस्थेचा असतो.

भाग्यवंत जयवंत । रूपवंत गुणवंत । आचारवंत क्रियावंत । विचारवंत स्थिती ॥ २६ ॥

He is fortunate, victorious, handsome, virtuous, of good conduct, capable in action, and abiding in a thoughtful, reflective state.

येशवंत किर्तिवंत । शक्तिवंत सामर्थ्यवंत । वीर्यवंत वरदवंत । सत्यवंत सुकृती ॥ २७ ॥

तो यशस्वी, कीर्तिमान, शक्तिमान, सामर्थ्यवान, पराक्रमी, वरदान लाभलेला, सत्यनिष्ठ आणि पुण्यवान असतो.

येशवंत किर्तिवंत । शक्तिवंत सामर्थ्यवंत । वीर्यवंत वरदवंत । सत्यवंत सुकृती ॥ २७ ॥

He is successful, renowned, powerful, capable, valorous, blessed with grace, truthful, and virtuous.

विद्यावंत कळावंत । लक्ष्मीवंत लक्ष्णवंत । कुळवंत सुचिष्मंत । बळवंत दयाळु ॥ २८ ॥

तो विद्वान, कलानिपुण, संपन्न, सुलक्षणी, कुलीन, शुचिर्भूत, बलवान आणि दयाळू असतो.

विद्यावंत कळावंत । लक्ष्मीवंत लक्ष्णवंत । कुळवंत सुचिष्मंत । बळवंत दयाळु ॥ २८ ॥

He is learned, skilled in the arts, prosperous, well-formed, of good family, pure, strong, and compassionate.

युक्तिवंत गुणवंत वरिष्ठ । बुद्धिवंत बहुधारिष्ट । दीक्षावंत सदासंतुष्ट । निस्पृह वीतरागी ॥ २९ ॥

तो युक्तिवान, गुणवान, वरिष्ठ, बुद्धिमान, अत्यंत धैर्यशाली, दीक्षा घेतलेला, सदैव संतुष्ट, निस्पृह आणि विरक्त असतो.

युक्तिवंत गुणवंत वरिष्ठ । बुद्धिवंत बहुधारिष्ट । दीक्षावंत सदासंतुष्ट । निस्पृह वीतरागी ॥ २९ ॥

He is resourceful, virtuous, of high standing, intelligent, exceedingly courageous, spiritually initiated, ever content, free of longing, and detached.

असो ऐसे उत्तम गुण । हें सद्विद्यचें लक्षण । अभ्यासाया निरूपण । अल्पमात्र बोलिलें ॥ ३० ॥

असे हे उत्तम गुण म्हणजेच सद्विद्येचे लक्षण होय. ते अंगी बाणवण्यासाठी येथे थोडक्यातच निरूपण केले आहे.

असो ऐसे उत्तम गुण । हें सद्विद्यचें लक्षण । अभ्यासाया निरूपण । अल्पमात्र बोलिलें ॥ ३० ॥

Such excellent qualities are the characteristics of true, excellent learning. This has been briefly explained here so that one may cultivate them.

रूपलावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले उपाये । कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥ ३१ ॥

रूप-लावण्य हे अभ्यासाने मिळवता येत नाही, आणि जन्मजात गुणांवरही कोणताच उपाय चालत नाही; परंतु जे गुण प्रयत्नाने मिळवता येतात, त्यांची सोय तरी धरावी.

रूपलावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले उपाये । कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥ ३१ ॥

Beauty of form cannot be acquired by effort, and no remedy works upon qualities that come naturally at birth; but one should at least make the effort to acquire those qualities that can be gained through one's own striving.

ऐसी सद्विद्या बरवी । सर्वत्रांपासी असावी । परी विरक्तपुरुषें अभ्यासवी । अगत्यरूप ॥ ३२ ॥

अशी ही चांगली सद्विद्या सर्वांच्याच अंगी असावी; पण विशेषतः विरक्त पुरुषाने ती आवर्जून अभ्यासावी.

ऐसी सद्विद्या बरवी । सर्वत्रांपासी असावी । परी विरक्तपुरुषें अभ्यासवी । अगत्यरूप ॥ ३२ ॥

Such excellent learning is good for everyone to possess; but it is especially essential that a person of renunciation make it a point to cultivate it.