नाना सुकृताचें फळ । तो हा नरदेह केवळ । त्याहिमधें भाग्य सफळ । तरीच सन्मार्ग लागे ॥ १ ॥

अनेक सत्कर्मांचे फळ म्हणजेच हा मनुष्यदेह मिळणे होय. त्यातही भाग्य पूर्ण फळाला आले तरच माणसाला सन्मार्ग सापडतो.

नाना सुकृताचें फळ । तो हा नरदेह केवळ । त्याहिमधें भाग्य सफळ । तरीच सन्मार्ग लागे ॥ १ ॥

This human body itself is the fruit of many past good deeds. And even among humans, only when one's good fortune truly ripens does one find the right path.

नरदेहीं विशेष ब्राह्मण । त्याहीवरी संध्यास्नान । सद्वासना भगवद्भयजन । घडे पूर्वपुण्यें ॥ २ ॥

मनुष्यदेहांमध्येही ब्राह्मणकुळात जन्म मिळणे विशेष भाग्याचे; त्याहीपेक्षा स्नान-संध्या करणे, चांगली वासना असणे आणि भगवद्भजन घडणे हे तर पूर्वपुण्याईनेच शक्य होते.

नरदेहीं विशेष ब्राह्मण । त्याहीवरी संध्यास्नान । सद्वासना भगवद्भयजन । घडे पूर्वपुण्यें ॥ २ ॥

Among human births, to be born a brahmin is especially fortunate; and beyond that, to perform daily bathing and prayer, to have pure inclinations, and to be able to worship God, comes only through the merit of past good deeds.

भगवद्भनक्ति हे उत्तम । त्याहिवरी सत्समागम । काळ सार्थक हाचि परम । लाभ, जाणावा ॥ ३ ॥

भगवंताची भक्ती करणे हे सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि त्यातही संतांचा सहवास मिळणे हा वेळेचे सार्थक करणारा परम लाभ आहे, हे जाणावे.

भगवद्भनक्ति हे उत्तम । त्याहिवरी सत्समागम । काळ सार्थक हाचि परम । लाभ, जाणावा ॥ ३ ॥

Devotion to God is itself the highest good; and beyond that, to have the company of saints is to be known as the supreme gain, the truest way of making one's time worthwhile.

प्रेमप्रीतीचा सद्भा व । आणी भक्तांचा समुदाव । हरिकथा मोहोत्साव । तेणें प्रेमा दुणावे ॥ ४ ॥

प्रेम आणि भक्तिभाव खरेपणाने असणे, भक्तांचा जमाव, आणि हरिकथेचा उत्सव - यांमुळे भगवंताविषयीचे प्रेम अधिकच वाढते.

प्रेमप्रीतीचा सद्भा व । आणी भक्तांचा समुदाव । हरिकथा मोहोत्साव । तेणें प्रेमा दुणावे ॥ ४ ॥

A genuine heart full of love and devotion, the gathering of fellow devotees, and the joyous celebration of God's stories - all these make one's love for God grow even deeper.

नरदेहीं आलियां येक । कांही करावें सार्थक । जेणें पाविजे परलोक । परम दुल्लभ जो ॥ ५ ॥

मनुष्यदेह मिळाल्यावर काहीतरी सार्थक करावे, ज्यायोगे अत्यंत दुर्लभ असा परलोक, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त होईल.

नरदेहीं आलियां येक । कांही करावें सार्थक । जेणें पाविजे परलोक । परम दुल्लभ जो ॥ ५ ॥

Having obtained this human birth, one must accomplish something worthwhile, so as to attain the extremely rare state of liberation, the world beyond.

विधियुक्त ब्रह्मकर्म । अथवा दया दान धर्म । अथवा करणें सुगम । भजन भगवंताचें ॥ ६ ॥

विधिपूर्वक वैदिक कर्म करावे, किंवा दया-दान-धर्म आचरावा, किंवा सुलभ असे भगवंताचे भजन करावे.

विधियुक्त ब्रह्मकर्म । अथवा दया दान धर्म । अथवा करणें सुगम । भजन भगवंताचें ॥ ६ ॥

One should perform Vedic rites properly, or practice compassion, charity, and righteousness, or simply take up the easy path of devotion to God.

अनुतापें करावा त्याग । अथवा करणें भक्तियोग । नाहीं तरी धरणें संग । साधुजनाचा ॥ ७ ॥

पश्चातापाने संसाराचा त्याग करावा, किंवा भक्तियोग आचरावा, नाहीतर निदान साधुसंतांची संगत तरी धरावी.

अनुतापें करावा त्याग । अथवा करणें भक्तियोग । नाहीं तरी धरणें संग । साधुजनाचा ॥ ७ ॥

Out of true remorse one should renounce the world, or practice the path of devotion; and if not that, at least keep the company of saintly people.

नाना शास्त्रें धांडोळावीं । अथवा तीर्थे तरी करावीं । अथवा पुरश्चरणें बरवीं । पापक्षयाकारणें ॥ ८ ॥

अनेक शास्त्रांचा शोध घ्यावा, किंवा तीर्थयात्रा कराव्यात, किंवा पापक्षयासाठी चांगली पुरश्चरणे, म्हणजे मंत्रजपादी साधना, कराव्यात.

नाना शास्त्रें धांडोळावीं । अथवा तीर्थे तरी करावीं । अथवा पुरश्चरणें बरवीं । पापक्षयाकारणें ॥ ८ ॥

One should study the various scriptures, or undertake pilgrimages, or perform proper spiritual disciplines like mantra repetition, in order to wear away one's sins.

अथवा कीजे परोपकार । अथवा ज्ञानाचा विचार । निरूपणीं सारासार । विवेक करणें ॥ ९ ॥

किंवा परोपकार करावा, किंवा ज्ञानाचा विचार करावा, किंवा निरूपण ऐकून त्यातील सार-असार ओळखण्याचा विवेक करावा.

अथवा कीजे परोपकार । अथवा ज्ञानाचा विचार । निरूपणीं सारासार । विवेक करणें ॥ ९ ॥

Or one should do good to others, or reflect on true knowledge, or, through spiritual discourse, learn to discern what is essential from what is not.

पाळावी वेदांची आज्ञा । कर्मकांड उपासना । जेणें हो‍इजे ज्ञाना- । आधिकारपात्र ॥ १० ॥

वेदांची आज्ञा पाळावी, कर्मकांड आणि उपासना करावी, ज्यायोगे मनुष्य ज्ञानाला पात्र होतो.

पाळावी वेदांची आज्ञा । कर्मकांड उपासना । जेणें हो‍इजे ज्ञाना- । आधिकारपात्र ॥ १० ॥

One should follow the injunctions of the Vedas, performing ritual duties and worship, so as to become fit to receive true knowledge.

काया वाचा आणी मनें । पत्रें पुष्पें फळें जीवनें । कांहीं तरी येका भजनें । सार्थक करावें ॥ ११ ॥

शरीराने, वाणीने आणि मनाने, तसेच पत्र-पुष्प-फळ-जल अर्पण करून, कोणत्या ना कोणत्या एका भजन-मार्गाने आपल्या जीवनाचे सार्थक करावे.

काया वाचा आणी मनें । पत्रें पुष्पें फळें जीवनें । कांहीं तरी येका भजनें । सार्थक करावें ॥ ११ ॥

With body, speech, and mind, and by offering leaves, flowers, fruit, and water, one should make one's life worthwhile through some form of devoted worship.

जन्मा आलियाचें फळ । कांहीं करावें सफळ । ऐसें न करितां निर्फळ । भूमिभार होये ॥ १२ ॥

जन्माला आल्याचे काहीतरी फळ, म्हणजे सार्थक मिळवावे. असे न केल्यास, तो मनुष्य निष्फळ ठरून केवळ पृथ्वीवरचा भार बनतो.

जन्मा आलियाचें फळ । कांहीं करावें सफळ । ऐसें न करितां निर्फळ । भूमिभार होये ॥ १२ ॥

One should reap some real fruit from having been born. Without doing so, one achieves nothing, and becomes merely a burden upon the earth.

नरदेहाचे उचित । कांहीं करावें आत्महित । येथानुशक्त्या चित्तवित्त । सर्वोत्तमीं लावावें ॥ १३ ॥

मनुष्यदेहाला साजेल असे काहीतरी आत्महित साधावे. आपल्या शक्तीप्रमाणे आपले चित्त आणि धन त्या सर्वश्रेष्ठ परमेश्वराकडे लावावे.

नरदेहाचे उचित । कांहीं करावें आत्महित । येथानुशक्त्या चित्तवित्त । सर्वोत्तमीं लावावें ॥ १३ ॥

One should accomplish some true good for the soul, befitting this human life. According to one's own capacity, one's mind and resources should be devoted to that which is supreme.

हें कांहींच न धरी जो मनीं । तो मृत्यप्राय वर्ते जनीं । जन्मा ये‍ऊन तेणें जननी । वायांच कष्टविली ॥ १४ ॥

हे काहीच जो मनात धरत नाही, तो जगात जिवंत असूनही मेल्यासारखाच वावरतो; अशा माणसाने जन्म घेऊन आपल्या आईला विनाकारणच कष्ट दिले, असे म्हणावे लागते.

हें कांहींच न धरी जो मनीं । तो मृत्यप्राय वर्ते जनीं । जन्मा ये‍ऊन तेणें जननी । वायांच कष्टविली ॥ १४ ॥

One who takes none of this to heart lives in this world as good as dead. Such a person, by being born, has merely put his mother through labor for nothing.

नाहीं संध्या नाहीं स्नान । नाहीं भजन देवतार्चन । नाहीं मंत्र जप ध्यान । मानसपूजा ॥ १५ ॥

त्याच्याकडे स्नान-संध्या नाही, भजन-देवपूजा नाही, मंत्रजप-ध्यान किंवा मानसपूजाही नाही.

नाहीं संध्या नाहीं स्नान । नाहीं भजन देवतार्चन । नाहीं मंत्र जप ध्यान । मानसपूजा ॥ १५ ॥

He has no daily bathing or prayer, no devotional worship of God, no repetition of mantras, meditation, or inner worship of the mind.

नाहीं भक्ति नाहीं प्रेम । नाहीं निष्ठा नाहीं नेम । नाहीं देव नाहीं धर्म । अतीत अभ्यागत ॥ १६ ॥

त्याच्याकडे भक्ती नाही, प्रेम नाही, निष्ठा नाही, नियम-व्रत नाही; देवाची किंवा धर्माची पर्वा नाही, आणि अतिथी-पाहुण्यांचाही आदर नाही.

नाहीं भक्ति नाहीं प्रेम । नाहीं निष्ठा नाहीं नेम । नाहीं देव नाहीं धर्म । अतीत अभ्यागत ॥ १६ ॥

He has no devotion, no love, no faith, no discipline; he cares nothing for God or dharma, and shows no hospitality to guests.

नाहीं सद्बुाद्धि नाहीं गुण । नाहीं कथा नाहीं श्रवण । नाहीं अध्यात्मनिरूपण । ऐकिलें कदां ॥ १७ ॥

त्याच्याकडे सद्बुद्धी नाही, चांगले गुण नाहीत, कथाश्रवणाची आवड नाही, आणि अध्यात्मिक निरूपणही त्याने कधी ऐकलेले नाही.

नाहीं सद्बुाद्धि नाहीं गुण । नाहीं कथा नाहीं श्रवण । नाहीं अध्यात्मनिरूपण । ऐकिलें कदां ॥ १७ ॥

He has no good sense, no virtues, no interest in hearing sacred stories, and has never even once listened to spiritual teaching.

नाहीं भल्यांची संगती । नाहीं शुद्ध चित्तवृत्ती । नाहीं कैवल्याची प्राप्ती । मिथ्यामदें ॥ १८ ॥

त्याला चांगल्या माणसांची संगत नाही, चित्तवृत्ती शुद्ध नाही, आणि खोट्या गर्वामुळे त्याला मोक्षाची प्राप्तीही होत नाही.

नाहीं भल्यांची संगती । नाहीं शुद्ध चित्तवृत्ती । नाहीं कैवल्याची प्राप्ती । मिथ्यामदें ॥ १८ ॥

He has no company of good people, no purity of mind, and, lost in false pride, he attains no liberation whatsoever.

नाहीं नीति नाहीं न्याये । नाहीं पुण्याचा उपाये । नाहीं परत्रीची सोये । युक्तायुक्त क्रिया ॥ १९ ॥

त्याच्याजवळ नीती नाही, न्याय नाही, पुण्य मिळवण्याचा प्रयत्नही नाही, आणि परलोकाची तरतूदही नाही; योग्य-अयोग्य कृतीचा विचारही तो करत नाही.

नाहीं नीति नाहीं न्याये । नाहीं पुण्याचा उपाये । नाहीं परत्रीची सोये । युक्तायुक्त क्रिया ॥ १९ ॥

He has no morality, no sense of justice, no effort toward earning merit, and no provision made for the world hereafter; he gives no thought to right or wrong action.

नाहीं विद्या नाहीं वैभव । नाहीं चातुर्याचा भाव । नाहीं कळा नाहीं लाघव । रम्यसरस्वतीचें ॥ २० ॥

त्याच्याकडे विद्या नाही, वैभव नाही, चातुर्याचा लवलेशही नाही, आणि विद्येची कोणतीही कला किंवा हातोटीही नाही.

नाहीं विद्या नाहीं वैभव । नाहीं चातुर्याचा भाव । नाहीं कळा नाहीं लाघव । रम्यसरस्वतीचें ॥ २० ॥

He has no learning, no prosperity, not a trace of cleverness, and none of the graceful skill that comes with true learning.

शांती नाहीं क्ष्मा नाहीं । दीक्षा नाहीं मैत्री नाहीं । शुभाशुभ कांहींच नाहीं । साधनादिक ॥ २१ ॥

त्याच्याकडे शांती नाही, क्षमा नाही, दीक्षा नाही, मैत्री नाही; शुभ किंवा अशुभ कोणतेही साधन त्याच्याकडे नाही.

शांती नाहीं क्ष्मा नाहीं । दीक्षा नाहीं मैत्री नाहीं । शुभाशुभ कांहींच नाहीं । साधनादिक ॥ २१ ॥

He has no peace of mind, no forgiveness, no spiritual initiation, no friendship; he has taken up no spiritual practice, good or otherwise.

सुचि नाहीं स्वधर्म नाहीं । आचार नाहीं विचार नाहीं । आरत्र नाहीं परत्र नाहीं । मुक्त क्रिया मनाची ॥ २२ ॥

त्याच्याकडे शुचिता नाही, स्वधर्माचरण नाही, सदाचार नाही, विचार नाही, इहलोकाची किंवा परलोकाची तमा नाही; तो केवळ मनाला वाटेल तसे स्वैरपणे वागतो.

सुचि नाहीं स्वधर्म नाहीं । आचार नाहीं विचार नाहीं । आरत्र नाहीं परत्र नाहीं । मुक्त क्रिया मनाची ॥ २२ ॥

He has no purity, no adherence to his own dharma, no good conduct, no reflection, no concern for this world or the next; he acts entirely on the unchecked whim of his own mind.

कर्म नाहीं उपासना नाहीं । ज्ञान नाहीं वैराग्य नाहीं । योग नाहीं धारिष्ट नाहीं । कांहीच नाहीं पाहातां ॥ २३ ॥

त्याच्याकडे कर्म नाही, उपासना नाही, ज्ञान नाही, वैराग्य नाही, योग नाही, धैर्यही नाही - पाहू गेले तर त्याच्याजवळ खरोखर काहीच नाही.

कर्म नाहीं उपासना नाहीं । ज्ञान नाहीं वैराग्य नाहीं । योग नाहीं धारिष्ट नाहीं । कांहीच नाहीं पाहातां ॥ २३ ॥

He has no ritual practice, no worship, no knowledge, no detachment, no yogic discipline, no courage - looking closely, he truly has nothing at all.

उपरती नाहीं त्याग नाहीं । समता नाहीं लक्षण नाहीं । आदर नाहीं प्रीति नाहीं । परमेश्वराची ॥ २४ ॥

त्याला वाईट कृत्यांबद्दल पश्चातापही होत नाही, त्याग नाही, समदृष्टी नाही, चांगली लक्षणे नाहीत; आणि परमेश्वराबद्दल आदरही नाही, प्रेमही नाही.

उपरती नाहीं त्याग नाहीं । समता नाहीं लक्षण नाहीं । आदर नाहीं प्रीति नाहीं । परमेश्वराची ॥ २४ ॥

He feels no remorse for wrongdoing, has no spirit of renunciation, no equanimity, no good qualities; and he has neither respect nor love for God.

परगुणाचा संतोष नाहीं । परोपकारें सुख नाहीं । हरिभक्तीचा लेश नाहीं । अंतर्यामीं ॥ २५ ॥

दुसऱ्याच्या गुणांबद्दल त्याला संतोष वाटत नाही, परोपकार केल्याने सुखही वाटत नाही, आणि त्याच्या अंतःकरणात हरिभक्तीचा लवलेशही नाही.

परगुणाचा संतोष नाहीं । परोपकारें सुख नाहीं । हरिभक्तीचा लेश नाहीं । अंतर्यामीं ॥ २५ ॥

He feels no joy at another's good qualities, no happiness in helping others, and not even a trace of devotion to God dwells within him.

ऐसे प्रकारीचे पाहातां जन । ते जीतचि प्रेतासमान । त्यांसीं न करावें भाषण । पवित्र जनीं ॥ २६ ॥

अशा प्रकारचे लोक पाहिले असता, ते जिवंत असूनही प्रेतासमानच होत. पवित्र, सज्जन लोकांनी त्यांच्याशी बोलणेही टाळावे.

ऐसे प्रकारीचे पाहातां जन । ते जीतचि प्रेतासमान । त्यांसीं न करावें भाषण । पवित्र जनीं ॥ २६ ॥

Looking at such people, one sees they are as good as dead even while alive. Virtuous people should avoid even speaking with them.

पुण्यसामग्री पुरती । तयासीच घडें भगवद्भाक्ती । जें जें जैसें करिती । ते पावती तैसेंचि ॥ २७ ॥

ज्याच्यापाशी पुण्याची सामग्री, म्हणजे पुण्यकर्मांची शिदोरी, पुरेशी असते, त्यालाच भगवद्भक्ती साध्य होते. प्रत्येकजण जसजसे कर्म करतो, तसतसे फळ त्याला मिळते.

पुण्यसामग्री पुरती । तयासीच घडें भगवद्भाक्ती । जें जें जैसें करिती । ते पावती तैसेंचि ॥ २७ ॥

Only one who has accumulated sufficient merit from good deeds attains true devotion to God. As each person acts, so precisely does he receive his due.