मागां सांगितलीं लक्षणें । मूर्खा‍आंगी चातुर्य बाणे । आतां ऐका शाहाणे- । असोनि, मूर्ख ॥ १ ॥

यापूर्वी अशी लक्षणे सांगितली, जी अंगी बाणवली असता मूर्खाच्याही ठायी चातुर्य निर्माण होते. आता शहाणा असूनही मूर्ख असणाऱ्या माणसाची लक्षणे ऐका.

मागां सांगितलीं लक्षणें । मूर्खा‍आंगी चातुर्य बाणे । आतां ऐका शाहाणे- । असोनि, मूर्ख ॥ १ ॥

Earlier, qualities were described which, when cultivated, bring wisdom even to a fool. Now hear the characteristics of one who, despite being learned, is still a fool.

तया नांव पढतमूर्ख । श्रोतीं न मनावें दुःख । अवगुण त्यागितां , सुख- । प्राप्त होये ॥ २ ॥

अशा माणसाला "पढतमूर्ख", म्हणजे शिकूनही मूर्ख, असे म्हणतात. श्रोत्यांनी याचे दुःख मानू नये; कारण असे दुर्गुण सोडून दिल्याने सुखच प्राप्त होते.

तया नांव पढतमूर्ख । श्रोतीं न मनावें दुःख । अवगुण त्यागितां , सुख- । प्राप्त होये ॥ २ ॥

Such a person is called a learned fool. Listeners should not feel offended by this; for by giving up such faults, one attains true happiness.

बहुश्रुत आणि वित्पन्न । प्रांजळ बोले ब्रह्मज्ञान । दुराशा आणि अभिमान । धरी, तो येक पढतमूर्ख ॥ ३ ॥

बहुश्रुत आणि विद्वान असून सरळ भाषेत ब्रह्मज्ञान बोलतो, पण मनात दुराशा आणि अभिमान बाळगतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

बहुश्रुत आणि वित्पन्न । प्रांजळ बोले ब्रह्मज्ञान । दुराशा आणि अभिमान । धरी, तो येक पढतमूर्ख ॥ ३ ॥

One who, though widely learned and erudite, speaks plainly of the highest knowledge, yet still harbors false craving and pride, is a learned fool.

मुक्तक्रिया प्रतिपादी । सगुणभक्ति उछेदी । स्वधर्म आणि साधन निंदी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ४ ॥

ज्ञानी असल्याच्या अहंकारात कर्मबंधनातून मुक्त झाल्याचा दावा करून स्वैर वर्तनाचे समर्थन करतो, सगुणभक्तीचा उच्छेद करतो, आणि स्वधर्म व साधना यांची निंदा करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

मुक्तक्रिया प्रतिपादी । सगुणभक्ति उछेदी । स्वधर्म आणि साधन निंदी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ४ ॥

One who justifies unrestrained conduct by claiming to be beyond all bondage of action, who dismisses devotion to God with form, and who disparages one's own dharma and spiritual practice, is a learned fool.

आपलेन ज्ञातेपणें । सकळांस शब्द ठेवणें । प्राणीमात्राचें पाहे उणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ ५ ॥

आपल्या ज्ञानी असल्याच्या अहंकारापोटी सर्वांना दोष देतो, आणि प्रत्येक प्राणिमात्रामध्ये फक्त उणीवाच शोधत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

आपलेन ज्ञातेपणें । सकळांस शब्द ठेवणें । प्राणीमात्राचें पाहे उणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ ५ ॥

One who, out of pride in his own learning, finds fault with everyone, and looks only for shortcomings in every living being, is a learned fool.

शिष्यास अवज्ञा घडे । कां तो संकटीं पडे । जयाचेनि शब्दें मन मोडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ६ ॥

ज्याच्या बोलण्यामुळे शिष्याकडून गुरूची अवज्ञा घडते, किंवा तो संकटात सापडतो, आणि ज्याच्या शब्दांनी दुसऱ्याचे मन दुखावले जाते, तो एक पढतमूर्ख होय.

शिष्यास अवज्ञा घडे । कां तो संकटीं पडे । जयाचेनि शब्दें मन मोडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ६ ॥

One whose words lead a disciple into disrespect or trouble, and whose speech only wounds another's heart, is a learned fool.

रजोगुणी तमोगुणी । कपटी कुटिळ अंतःकर्णी । वैभव देखोन वाखाणी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ७ ॥

स्वतः रजोगुणी-तमोगुणी, कपटी आणि अंतःकरणाने कुटिल असूनही, दुसऱ्याचे वैभव पाहून त्याची स्तुती करत सुटतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

रजोगुणी तमोगुणी । कपटी कुटिळ अंतःकर्णी । वैभव देखोन वाखाणी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ७ ॥

One who is himself dominated by rajas and tamas, deceitful and crooked at heart, yet who fawns and flatters upon seeing another's wealth, is a learned fool.

समूळ ग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी जो दूषण । गुण सांगतां अवगुण- । पाहे तो येक पढतमूर्ख ॥ ८ ॥

एखादा ग्रंथ पूर्णपणे न वाचताच त्यावर उगीचच दोष ठेवतो, आणि त्याचे गुण सांगत असता त्यातही दोषच शोधत बसतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

समूळ ग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी जो दूषण । गुण सांगतां अवगुण- । पाहे तो येक पढतमूर्ख ॥ ८ ॥

One who criticizes a book without ever having read it in full, and who, even while its merits are being pointed out, keeps hunting only for faults, is a learned fool.

लक्षणें ऐकोन मानी वीट । मत्सरें करी खटपट । नीतिन्याय उद्धट । तो येक पढतमूर्ख ॥ ९ ॥

चांगली लक्षणे ऐकून त्यांचा कंटाळा करतो, मत्सरापोटी उलटसुलट कारस्थाने करतो, आणि नीति-न्यायाच्या बाबतीत उद्धटपणे वागतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

लक्षणें ऐकोन मानी वीट । मत्सरें करी खटपट । नीतिन्याय उद्धट । तो येक पढतमूर्ख ॥ ९ ॥

One who grows weary of hearing good qualities described, who schemes out of envy, and who behaves insolently regarding matters of right and justice, is a learned fool.

जाणपणें भरीं भरे । आला क्रोध नावरे । क्रिया शब्दास अंतरे । तो येक पढतमूर्ख ॥ १० ॥

आपल्या शहाणपणाच्या भरात वाहवत जातो, आलेला क्रोध आवरता येत नाही, आणि त्याची कृती त्याच्या बोलण्याशी विसंगत असते, तो एक पढतमूर्ख होय.

जाणपणें भरीं भरे । आला क्रोध नावरे । क्रिया शब्दास अंतरे । तो येक पढतमूर्ख ॥ १० ॥

One who is swept away by pride in his own cleverness, who cannot control his anger once it rises, and whose actions never match his words, is a learned fool.

वक्ता अधिकारेंवीण । वग्त्रृत्वाचा करी सीण । वचन जयाचें कठीण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ११ ॥

स्वतःमध्ये पात्रता नसतानाही वक्ता बनून वक्तृत्वाचा निष्फळ आटापिटा करतो, आणि ज्याचे बोलणे कठोर असते, तो एक पढतमूर्ख होय.

वक्ता अधिकारेंवीण । वग्त्रृत्वाचा करी सीण । वचन जयाचें कठीण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ११ ॥

One who, without any real qualification, takes up preaching and wears himself out in empty eloquence, and whose words are harsh, is a learned fool.

श्रोता बहुश्रुतपणें । वक्तयास आणी उणें । वाचाळपणाचेनि गुणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १२ ॥

श्रोता असूनही आपल्या बहुश्रुतपणाच्या जोरावर वक्त्यालाच कमी लेखतो, आणि वाचाळपणाच्या सवयीने असे वागतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

श्रोता बहुश्रुतपणें । वक्तयास आणी उणें । वाचाळपणाचेनि गुणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १२ ॥

One who, as a mere listener, uses his own wide reading to belittle the speaker, driven by nothing but a habit of loose talk, is a learned fool.

दोष ठेवी पुढिलांसी । तेंचि स्वयें आपणापासीं । ऐसें कळेना जयासी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १३ ॥

दुसऱ्यावर जो दोष ठेवतो, तोच दोष स्वतःमध्येही आहे, हे ज्याला कळत नाही, तो एक पढतमूर्ख होय.

दोष ठेवी पुढिलांसी । तेंचि स्वयें आपणापासीं । ऐसें कळेना जयासी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १३ ॥

One who fails to realize that the very fault he finds in others exists in himself as well, is a learned fool.

अभ्यासाचेनि गुणें । सकळ विद्या जाणे । जनास निवऊं नेणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १४ ॥

अभ्यासाच्या जोरावर सर्व विद्या जाणतो, पण त्या ज्ञानाने लोकांना समाधान द्यायला मात्र जमत नाही, तो एक पढतमूर्ख होय.

अभ्यासाचेनि गुणें । सकळ विद्या जाणे । जनास निवऊं नेणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १४ ॥

One who, through study, has mastered every branch of learning, yet does not know how to bring people any real comfort or peace through it, is a learned fool.

हस्त बांधीजे ऊर्णतंतें । लोभें मृत्य भ्रमरातें । ऐसा जो प्रपंची गुंते । तो येक पढतमूर्ख ॥ १५ ॥

भुंगा ज्याप्रमाणे लोभापायी फुलात अडकून मरतो, त्याचप्रमाणे जो, ज्ञानी असूनही, लोभापायी संसारात गुंतून पडतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

हस्त बांधीजे ऊर्णतंतें । लोभें मृत्य भ्रमरातें । ऐसा जो प्रपंची गुंते । तो येक पढतमूर्ख ॥ १५ ॥

Just as a bee, out of greed for nectar, gets trapped and dies within a closing flower, so too, one who, despite his learning, becomes entangled in worldly life out of greed, is a learned fool.

स्त्रियंचा संग धरी । स्त्रियांसी निरूपण करी । निंद्य वस्तु आंगिकारी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १६ ॥

स्त्रियांची संगत धरतो, स्त्रियांनाच अनावश्यकपणे एकांतात निरूपण सांगत बसतो, आणि निंद्य गोष्टींचा स्वीकार करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

स्त्रियंचा संग धरी । स्त्रियांसी निरूपण करी । निंद्य वस्तु आंगिकारी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १६ ॥

One who keeps close company with women, indulges in giving them private spiritual discourse, and takes up disreputable practices, is a learned fool.

जेणें उणीव ये आंगासी । तेंचि दृढ धरी मानसीं । देहबुद्धि जयापासीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ १७ ॥

ज्यामुळे स्वतःला उणेपणा येतो, तेच मनात घट्ट धरून ठेवतो, आणि ज्याच्या ठायी अजूनही देहबुद्धीच, म्हणजे मी म्हणजे शरीर ही समजूत, कायम आहे, तो एक पढतमूर्ख होय.

जेणें उणीव ये आंगासी । तेंचि दृढ धरी मानसीं । देहबुद्धि जयापासीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ १७ ॥

One who clings firmly in his heart to precisely those things that bring him disgrace, and who still holds fast to the notion that he is merely the body, is a learned fool.

सांडूनियां श्रीपती । जो करी नरस्तुती । कां दृष्टी पडिल्यांची कीर्ती- । वर्णी, तो येक पढतमूर्ख ॥ १८ ॥

भगवंताला सोडून जो मनुष्याचीच स्तुती करतो, किंवा दृष्टीस पडेल त्याचीच कीर्ती वर्णन करत बसतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

सांडूनियां श्रीपती । जो करी नरस्तुती । कां दृष्टी पडिल्यांची कीर्ती- । वर्णी, तो येक पढतमूर्ख ॥ १८ ॥

One who, forsaking God, praises mere mortals instead, or sings the glory of whoever happens to catch his eye, is a learned fool.

वर्णी स्त्रियांचे आवेव । नाना नाटकें हावभाव । देवा विसरे जो मानव । तो येक पढतमूर्ख ॥ १९ ॥

स्त्रियांच्या अवयवांचे वर्णन करतो, नाना नाटकी हावभाव करत राहतो, आणि देवालाच विसरतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

वर्णी स्त्रियांचे आवेव । नाना नाटकें हावभाव । देवा विसरे जो मानव । तो येक पढतमूर्ख ॥ १९ ॥

One who describes women's physical charms, indulges in all manner of theatrical gestures, and, in the midst of it all, forgets God entirely, is a learned fool.

भरोन वैभवाचे भरीं । जीवमात्रास तुछ्य करी । पाषांडमत थावरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २० ॥

वैभवाच्या धुंदीत भरून जाऊन सर्व प्राणिमात्रांना तुच्छ लेखतो, आणि पाखंडी मताची स्थापना करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

भरोन वैभवाचे भरीं । जीवमात्रास तुछ्य करी । पाषांडमत थावरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २० ॥

One who, intoxicated by his own prosperity, treats every living being with contempt, and establishes heretical doctrines, is a learned fool.

वित्पन्न आणी वीतरागी । ब्रह्मज्ञानी माहायोगी । भविष्य सांगों लागे जगीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २१ ॥

विद्वान, विरक्त, ब्रह्मज्ञानी आणि महायोगी असूनही, जगात भविष्य सांगण्याचा धंदा करू लागतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

वित्पन्न आणी वीतरागी । ब्रह्मज्ञानी माहायोगी । भविष्य सांगों लागे जगीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २१ ॥

One who, though learned, detached, a knower of the highest truth, and a great yogi, still takes up fortune-telling for the world, is a learned fool.

श्रवण होतां अभ्यांतरीं । गुणदोषाची चाळणा करी । परभूषणें मत्सरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २२ ॥

निरूपण ऐकताना मनातल्या मनात त्याच्यातील गुण-दोषांची चिकित्सा करत बसतो, आणि दुसऱ्याच्या गौरवाचा मत्सर करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

श्रवण होतां अभ्यांतरीं । गुणदोषाची चाळणा करी । परभूषणें मत्सरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २२ ॥

One who, while listening to a discourse, keeps busy sifting through its merits and flaws in his own mind, and who feels envy at another's honor, is a learned fool.

नाहीं भक्तीचें साधन । नाहीं वैराग्य ना भजन । क्रियेविण ब्रह्मज्ञान- । बोले, तो येक पढतमूर्ख ॥ २३ ॥

ज्याच्याकडे भक्तीचे साधन नाही, वैराग्य नाही, भजनही नाही, तरीही आचरणाशिवाय नुसतेच ब्रह्मज्ञान बडबडत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

नाहीं भक्तीचें साधन । नाहीं वैराग्य ना भजन । क्रियेविण ब्रह्मज्ञान- । बोले, तो येक पढतमूर्ख ॥ २३ ॥

One who has no real spiritual practice, no detachment, no devotion, yet keeps talking of the highest knowledge without any corresponding conduct, is a learned fool.

न मनी तीर्थ न मनी क्षेत्र । न मनी वेद न मनी शास्त्र । पवित्रकुळीं जो अपवित्र । तो येक पढतमूर्ख ॥ २४ ॥

तीर्थाला मानत नाही, क्षेत्राला मानत नाही, वेदांना मानत नाही, शास्त्रांनाही मानत नाही, आणि पवित्र कुळात जन्म घेऊनही जो अपवित्रच राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

न मनी तीर्थ न मनी क्षेत्र । न मनी वेद न मनी शास्त्र । पवित्रकुळीं जो अपवित्र । तो येक पढतमूर्ख ॥ २४ ॥

One who has no regard for holy places, no regard for sacred sites, no regard for the Vedas or scriptures, and who, though born into a pure family, remains impure himself, is a learned fool.

आदर देखोनि मन धरी । कीर्तीविण स्तुती करी । सवेंचि निंदी अनादरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २५ ॥

आदर मिळताना पाहून मनात हावभाव धरतो, विनाकारण स्तुती करतो, आणि लगेच मागे वळून निंदाही करतो आणि अनादरही करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

आदर देखोनि मन धरी । कीर्तीविण स्तुती करी । सवेंचि निंदी अनादरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २५ ॥

One who warms to another only when shown respect, praises without real merit, and then immediately turns around to slander and disrespect the same person, is a learned fool.

मागें येक पुढें येक । ऐसा जयाचा दंडक । बोले येक करी येक । तो येक पढतमूर्ख ॥ २६ ॥

मागे एक बोलतो, समोर आल्यावर वेगळेच बोलतो - असा ज्याचा दुटप्पी खाक्या असतो, म्हणजे बोलतो एक आणि करतो भलतेच, तो एक पढतमूर्ख होय.

मागें येक पुढें येक । ऐसा जयाचा दंडक । बोले येक करी येक । तो येक पढतमूर्ख ॥ २६ ॥

One whose way is to say one thing behind someone's back and another to their face - whose words and deeds never match - is a learned fool.

प्रपंचविशीं सादर । परमार्थीं ज्याचा अनादर । जाणपणें घे अधार । तो येक पढतमूर्ख ॥ २७ ॥

संसाराच्या बाबतीत अत्यंत तत्पर असतो, पण परमार्थाबद्दल मात्र अनादर बाळगतो, आणि आपल्या ज्ञानीपणाचाच उगाच आधार घेत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

प्रपंचविशीं सादर । परमार्थीं ज्याचा अनादर । जाणपणें घे अधार । तो येक पढतमूर्ख ॥ २७ ॥

One who is diligent and eager in worldly affairs but shows disregard for the spiritual path, relying instead merely on his own claimed wisdom, is a learned fool.

येथार्थ सांडून वचन । जो रक्षून बोले मन । ज्याचें जिणें पराधेन । तो येक पढतमूर्ख ॥ २८ ॥

खरे बोलणे सोडून जो आपला स्वार्थ राखत मन राखून बोलतो, आणि ज्याचे जगणे परक्यांच्या अधीन असते, तो एक पढतमूर्ख होय.

येथार्थ सांडून वचन । जो रक्षून बोले मन । ज्याचें जिणें पराधेन । तो येक पढतमूर्ख ॥ २८ ॥

One who abandons truthful speech and instead speaks only to please and protect himself, and whose whole life is lived in dependence on others, is a learned fool.

सोंग संपाधी वरीवरी । करूं नये तेंचि करी । मार्ग चुकोन भरे भरीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २९ ॥

वरवर सोंग आणतो, पण जे करू नये तेच करत राहतो, आणि योग्य मार्ग चुकून भलत्याच भरात वाहवत जातो, तो एक पढतमूर्ख होय.

सोंग संपाधी वरीवरी । करूं नये तेंचि करी । मार्ग चुकोन भरे भरीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २९ ॥

One who puts on a mere outward show, yet does precisely what ought not to be done, straying from the right path and getting carried away by wrong impulses, is a learned fool.

रात्रंदिवस करी श्रवण । न संडी आपले अवगुण । स्वहित आपलें आपण । नेणे तो येक पढतमूर्ख ॥ ३० ॥

रात्रंदिवस निरूपण-श्रवण करतो, तरीही आपले दुर्गुण सोडत नाही, आणि आपले स्वतःचे हित काय आहे हेही त्याला कळत नाही, तो एक पढतमूर्ख होय.

रात्रंदिवस करी श्रवण । न संडी आपले अवगुण । स्वहित आपलें आपण । नेणे तो येक पढतमूर्ख ॥ ३० ॥

One who listens to spiritual discourse day and night, yet never gives up his own faults, and does not even understand what is truly good for himself, is a learned fool.

निरूपणीं भले भले । श्रोते ये‍ऊन बैसले । क्षुद्रें लक्षुनी बोले । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३१ ॥

निरूपणाला मोठमोठे चांगले श्रोते येऊन बसलेले असतानाही, त्यांच्यातील एखाद्या क्षुल्लक व्यक्तीलाच लक्ष्य करून बोलतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

निरूपणीं भले भले । श्रोते ये‍ऊन बैसले । क्षुद्रें लक्षुनी बोले । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३१ ॥

One who, even when eminent and worthy listeners have gathered for a discourse, singles out some petty individual to target with his words, is a learned fool.

शिष्य जाला अनधिकारी । आपली अवज्ञा करी । पुन्हां त्याची आशा धरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३२ ॥

शिष्य जर अपात्र ठरून आपली, गुरूची, अवज्ञा करत असेल, तरीही त्याच्याकडूनच पुन्हा काही आशा बाळगत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

शिष्य जाला अनधिकारी । आपली अवज्ञा करी । पुन्हां त्याची आशा धरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३२ ॥

One who, even when a disciple proves unworthy and disrespects him, still keeps hoping for something from that very disciple, is a learned fool.

होत असतां श्रवण । देहास आलें उणेपण । क्रोधें करी चिणचिण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३३ ॥

निरूपण चालू असताना, त्यात आपल्या प्रतिष्ठेला थोडा जरी उणेपणा आला, तरी रागाने चरफडत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

होत असतां श्रवण । देहास आलें उणेपण । क्रोधें करी चिणचिण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३३ ॥

One who, during a discourse, flares up in irritated anger at even the slightest slight to his own person or standing, is a learned fool.

भरोन वैभवाचे भरीं । सद्गु२रूची उपेक्षा करी । गुरुपरंपरा चोरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३४ ॥

वैभवाच्या धुंदीत भरून जाऊन सद्गुरूचीच उपेक्षा करतो, आणि गुरुपरंपरेचे श्रेय लपवून टाकतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

भरोन वैभवाचे भरीं । सद्गु२रूची उपेक्षा करी । गुरुपरंपरा चोरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३४ ॥

One who, swollen with pride in his own prosperity, neglects and disregards his own true guru, and conceals the lineage and credit due to that guru, is a learned fool.

ज्ञान बोलोन करी स्वार्थ । कृपणा ऐसा सांची अर्थ । अर्थासाठीं लावी परमार्थ । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३५ ॥

ज्ञानाच्या गोष्टी सांगून स्वतःचा स्वार्थ साधतो, कंजूष माणसासारखा पैसा साठवतो, आणि पैशासाठीच परमार्थाचा वापर करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

ज्ञान बोलोन करी स्वार्थ । कृपणा ऐसा सांची अर्थ । अर्थासाठीं लावी परमार्थ । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३५ ॥

One who preaches knowledge merely to serve his own self-interest, hoards wealth like a miser, and exploits the spiritual path itself for the sake of money, is a learned fool.

वर्तल्यावीण सिकवी । ब्रह्मज्ञान लावणी लावी । पराधेन गोसावी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३६ ॥

स्वतः तसे न वागताच दुसऱ्याला शिकवत सुटतो, ब्रह्मज्ञानाची उगाच पेरणी करत राहतो, आणि परक्यांच्या अधीन झालेला साधू असतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

वर्तल्यावीण सिकवी । ब्रह्मज्ञान लावणी लावी । पराधेन गोसावी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३६ ॥

One who teaches others without practicing what he preaches, keeps sowing talk of the highest knowledge indiscriminately, and, though a renunciate by appearance, remains dependent on and beholden to others, is a learned fool.

भक्तिमार्ग अवघा मोडे । आपणामध्यें उपंढर पडे । ऐसिये कर्मीं पवाडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३७ ॥

ज्याच्या वर्तनाने भक्तिमार्गाचा संपूर्ण भंग होतो, स्वतःमध्येच ढोंग उघड होते, आणि तरीही अशाच कृत्यांत तो पुढे पुढे जातो, तो एक पढतमूर्ख होय.

भक्तिमार्ग अवघा मोडे । आपणामध्यें उपंढर पडे । ऐसिये कर्मीं पवाडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३७ ॥

One whose conduct utterly wrecks the path of devotion, who exposes his own inconsistency and hypocrisy, and who nonetheless goes on further into such deeds, is a learned fool.

प्रपंच गेला हातीचा । लेश नाहीं परमार्थाचा । द्वेषी देवां ब्राह्मणाचा । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३८ ॥

संसारही हातचा गेलेला, आणि परमार्थाचा लवलेशही नाही, आणि देव व ब्राह्मण यांचा द्वेष करणारा असतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

प्रपंच गेला हातीचा । लेश नाहीं परमार्थाचा । द्वेषी देवां ब्राह्मणाचा । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३८ ॥

One who has lost hold of worldly life entirely, has not even a trace of the spiritual path, and harbors hatred toward God and the learned, is a learned fool.

त्यागावया अवगुण । बोलिलें पढतमूर्खाचें लक्षण । विचक्षणें नी‍उन पूर्ण । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ३९ ॥

हे दुर्गुण सोडून द्यावेत यासाठीच पढतमूर्खाचे हे लक्षण सांगितले. सुज्ञ श्रोत्यांनी यातील कमतरता समजून घेऊन क्षमा करावी.

त्यागावया अवगुण । बोलिलें पढतमूर्खाचें लक्षण । विचक्षणें नी‍उन पूर्ण । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ३९ ॥

This description of the learned fool's traits has been given so that such faults may be given up. Wise listeners should understand any shortcoming in it and forgive accordingly.

परम मूर्खामाजी मूर्ख । जो संसारीं मानी सुख । या संसारदुःखा ऐसें दुःख । आणीक नाहीं ॥ ४० ॥

जो संसारातच खरे सुख मानतो, तो सर्व मूर्खांमध्येही परम मूर्ख होय; कारण या संसारदुःखासारखे दुसरे दुःखच नाही.

परम मूर्खामाजी मूर्ख । जो संसारीं मानी सुख । या संसारदुःखा ऐसें दुःख । आणीक नाहीं ॥ ४० ॥

Whoever believes true happiness lies in worldly life is the greatest fool of all fools; for there is no sorrow equal to the sorrow of worldly existence itself.

तेंचि पुढें निरूपण । जन्मदुःखाचें लक्षण । गर्भवास हा दारुण । पुढें निरोपिला ॥ ४१ ॥

त्याचेच पुढे निरूपण केले जाईल - जन्माच्या दुःखाचे लक्षण. भयंकर असा गर्भवास पुढे सांगितला जाईल.

तेंचि पुढें निरूपण । जन्मदुःखाचें लक्षण । गर्भवास हा दारुण । पुढें निरोपिला ॥ ४१ ॥

That very subject will be explained next - the nature of the sorrow of birth. The terrible experience of dwelling in the womb will be described in what follows.